Rimsko pravo – Skripta
36.Rimsko ius civile
Je pravo koje vazi za cives,rimske gradjane .Kako se povecavao krug rimskih gradjana
tako je sirena I njegova primena.Primena ius civilea je posledica personalnog nacela
koje u izvesnom smislu vodi poreklo od prvobitne zajednice.Pravo se ne primenjuje po
teritorijalnom principu,vec odredjena grupa gradjana imaju svoja pravna pravila bez
obzira na to gde zive.Ius civile cini stariji obicaji,zakoni I njihova tumacenja koja su
najpre bila u rukama svestina.To je u prvom periodu zakon 12 tablica kao niz drugih
zakona donetih tokom republike.
1.Zakon 12 tablica
Zakon 12 tablica predstavlja pravni zbornik kodefikaciju koja prema definiciji zakonski
tekst koji na iscrpan nacin regulise citavu oblast drustvenih odnosa.Zakon 12 tablica je
donet na zahtev plebeaca koji su trazili da se objavi pravo I calendar I da se time sprece
zlupotrebe.451 god izabrana je grupa od 10 ljudi koja je preuzala svu vlast.Ova komisija
sastavljena od patricija objavila je 10 tablica.Ttrebalo je resiti jos neka pitanja pa su
sledece 450 god izabrani novi decenviri od kojih su petorica bili plebejci I oni su dodali
jos 2 tablice.Prve tri tablice govore o sudjenju I izvrsenju presude,Cetrvrta I peta tablica
odredbe o porodici vlasti patre familiasa I nasledjivanju.6 I 7 tablica govore o imovino
odnosima izmedju suseda I medjama.8-9 o deliktima 10 o sahranjivanju,a poslednje 2
nemaju posebnu sadrzinu jer predstavljaju dopunu kojih se setila druga komisija.Krivicni
postupak izgleda da nije obuhvacen tablicama.Tablice nisu sacuvane jer su spaljene a
o njima se zna iz brojnih dela rimskih pravnika.
2.Period vojne demokratije (prvi period)
Prvo period traje od 754 god pne do 509 god pne.Vreme prvog perioda bilo je vreme
kraljeva.Prema predanju rim su osnovali 3 plemena Ticiji,Luceri, I Ramni. Organi vlasti
su skupstina,senat I rex.Skupstinu cine svi odraslu muskarci pripadnici 3 plemena.Nije
se glasalo neposredno vec po bratsvima pa su se zbrajali glasovi bratstva.Zato se
skupstina zove komita kurijata,odnosno kurjatska skupstina.Ona odlucuje o ratu I
miru,bira rexa.pred njom se proglasava testament,takodje resavaju molbu o
pomilovanju.Senat cine staresine gensova dok je u skupstinama bratstvo osnovna
jedinica,ovde su predstavljeni rodovi.Senat je davao odobrenja na odluke koje je
izglasala skupstina.Rex je najugledniji clan zajednice,njega ne treba izjednjacavati sa
srednjovekovnim monarhom.To je poseban organ prvobitne zajednice na njenom
najvisem stupnju razvoja koje imaju I drugi narodi.On objedinjuje neke politicke vojne
sudske I verske nadleznosti.Vojna demokratija najvisi stepen razvoja rodovskog drustva
predvorje civilizacije I drzave ,ratovi su cesti,zarobljenici postaju robovi a ima I
duznickog ropstva.To je patrihalno robstvo sto znaci da robova nema mnogo I da nisu
osnovna radna snaga ,niti je njihov polozaj los.Nalik su na poslugu I rade zajedno sa
ostalim clanovima porodica.U to vreme se fizicki rad jos ne smatra sramotom.Pravo
prvog perioda nema klasicnog raspolaganja,nema naslednog prava,zajednicka je
imovina.Pravo prvog perioda je prihvaceno,jer se sastoji iz rimskih obicaja.Obicajno
pravo stvoreno je I pre stvaranja drzave.Postojali su rimski obicaji oko za oko zub za
zub.,lisavanje vatre I vode,Papirius je napisao zborirku ius papirianu koja predstavlja
zborku propisa koje su kraljevi koristili.
3.Period republike (res publica) 509-27 g pne
Period republike obuhvata gotovo 5 vekova od ustanovljenja republike 509 god pne do
dolaska na vlast Augusta 27 g pne,do zavrsetka drugog punskog rata 201 god
pne.Kada su rimljani zadali odlucujuci poraz kartagini,u ratu za prevlast na
sredozemlju,rimljani su uspeli da osvoje Italiju.Rimski primer je neponovljiv I
nenadmasan jer nigde nije bilo tako malo jezgro iz kojeg je nastalo tako veliko
carstvo,sa tako trajnim posledicama za narode koje je obuhvatilo.Postojeci organi u
doba republike su : skupstina I senat koje su zadrzani kao kolegijalni organi a umesto
proteranog kralja uvedene su magistrature kao inokosni organi.Visi magistrate su
konzuli,pretori,cenzori, I diktatori I oni raspolozau imperijom,sto obuhvata pravo
komandovanja vojskom,sazivanje skupstine I senata,podnosenje zakonskih
predloga,izdranje edikta.Kao pratnju imaju naoruzane liktore.Pretor u gradu 2,van grada
6, ,konzul 12, a diktator 24.Na celu drzave su dva konzula oni sazivaju skupstinu I
senat.Pretor takodje spade u vise magistrate.Kvestori su u pravo vreme I istrazni
ograni.Postoje kvestori koji istrazuju ubistva.Plebejski tribun je magistratura koja je
rezultat borbe plebejaca,njihov je zadatak da stiti interese plebejaca.Kurilski edili su
neka vrsta policijskih organa,ciji je zadatak red na pijacama I resavanje problema u
trgovini.Poseban polozaj imao je censor koji je biran svek druge ili cetvrte
godine.Duznost cenzora je bila da proceni imovinu svakog porodicnog staresine kako bi
odredio kome razredu pripada.Vanredna magistratura bila je dictator.Diktator je biran
tako sto je senat donosio odluku krajnje opasnosti.Kurilska skupstina zbog krize
gentilnog uredjenja gubi znacaj.Pred njom se proglasava testament usvajaju lica,I biraju
neki verski poglavari.Centurijatska skupstina uvedena servijevom reformom igra sve
vecu ulogu.Njen sastav se vremenom menja.Ova skupstina bira magistrate viseg ranga
konzule pretore I cenzore.Pored resave zalbe na smrtnu kaznu.Tributska skupstina bilo
je 2 vrste jedne su obuhvatale sve gradjane koje su glasali podeljeni na teritorijane
tribuse.Senat je samo zadrzan kao organ vlasti vec je I ojacao.On je jedno vrem centar
vezuje za zemljU.Nema vise osvajanja RIMSKO carstvo zapada u krizu.Varvari prete da
poraze rim.Dolazi do pobune plebesa.Zamire zakonstvo ,trgovina,bankartstvo I dolazi
do krize rimskog drustva.Svu vlast uzima car domonus edens(gospodar sveta). U ovom
periodu reglija je igrala veliku ulogu.Hriscanstvo je menjalo svoju ideologiju(caru carevo
bogu bozije).Posle te promene rimska vlast preuzima tu hriscansku ideologiju.Dominus
edens svaka njegova naredba je zakon,on formira cinovnicki aparat a na celu tog
aparata je prefector protorio.Ima svoju vojsku on je I sudski izvrsni I zakonodavna
vlast.On dominira staro klasicno pravo Iz doba principata.Drzavo uredjenje: Bila je
stroga hijerarhija na celu sa imperatorom.Imperator prvo deli castvo na 4 dela a zatim
na 2 istocno I zapadno.Podelu na zapadnu I istocno rimsko carstvo izvrso je
Konstantin.Pravo stvara imperator naredbama svaka naredba bila je zakon.Pravo ovog
perioda je postalo I klasicno rimsko pravo.
6.Justinijanova kodefikacija.
To je veliko delo imperatora justinijana (523-565) justinijan je nastojao da poveze
zapadno i istocno rimsko carstvo i u tome je uspeo.Tri su vazna elementa : jaka
drzava ,hriscanska crkva, i mocno pravo.Justinijan je poverio izradu ove kodefikacije
svome tribonijanu a ucestvovalo je 6 advokata ili profesora .Spremili su ga za 3
god.Imali su 5 podkomisije.Justinijanova kodefikacija se sastoji iz 4 dela i
to.Institucije,digeste,codea i novele.COdex je zbornik carskih konstitucija I izdatih pre
justinijana.Digeste je najobimniji I najvazniji deo kodefikacije.To je kodefikacija
pravicnog prava Ius-a sam naziv digesta oznacava enciklopedijsko,opsti deo,nesto u
cemu je sredjena materija.One se sastoje iz 50 knjiga I obuhvata dela za
pravnike.Svaka knjiga se deli na titulus fragment I paragraph. INstitucije: kada su
zavrsili rad na digestama clanovi komisije su odlucili da naprave zvanicni udzenik koji
ce imati I zakonsku snagu.Novele :Justinijan je bio veoma ponosan na rad svoje
zakonodavne komisije.Toliko je bio uveren u trajnu vrednost ovog poduhvata da je
zabranio buducim pravnicima da komentarisu Ili da prave izvode iz ovih zbornika.Kao
energican vladar zeleo je da ponesto promeni u naslednom porodicnom I drugim
granama prava.Zato je on posle stupanja na snagu kodefikacije izdao oko 170 novih
zakona,koje nisu sakupljeni u zvanicni zbornik.Postoje privatne zbirke koje se zovu
novele I koje cini sasatvni deo korups juris civiles.
7.Varvarski zbornici rimskog prava
Kao nosioci suvereniteta, vladari su u novoosnovanim državama izdavali zbornike
rimskog prava za pokorene starosjedioce.Edictum Theodorici(Teodorikov edikt) je izdao
istočnogotski kralj Teodorik oko 500 g. u sjevernojItaliji. Sadržavao je izvode iz tri
prejustinijanska zbornika carskih konstitucija: Gregorijanovog,Hermogenijanovog i
Teodosijevog kodeksa, kao i dosta široke izvode iz Pavlovih Sentencija.Primjenjivao se
i na starosjedioce i na Gote.Sledeći zbornik je.Lex Romana Visigothorum(Rimski zakon
Zapadnih Gota) koji je napravilakomisija po nalogu zapadnogotskog vladara Alarika II
506 g. Zove se još iAlarikov brevijar(Alarikov skraćeni zbornik). Primjenjivan je samo na
starosjedioce na teritoriji današnje Španije iJužne Franscuske. Pored izvoda iz tri
kodeksa i Pavlovih Sentencija, sadržavao je i odlomke iz GajevihInstitucija. Vjerovatno
je ista komisija i približno u isto vrijeme sastavila i Gajeve Epitome (EpitomeGai, u
kojima je prepričana sadržina prva tri komentara Gajevih Institucija. Bilo je i drugih
zbornikaslične namjene i sadržine (Eurikov zbornik u Južnoj Francuskoj i Španiji, Lex
Romana Burgundionumu Sjevernoj Francuskoj). Vremenom su potpuno preovladali
feudalni elementi, a starosjedioci idošljaci su se stopili u jedan narod. Trgovina je
gotovo zamrla tako da je onaj veliki broj pravila kojasu regulisala prodaju, zakup, najam
i zajam i druge ugovore postao nepotreban.
8.Recepcija rimskog prava
Recepcijom rimskog prava naziva se prihvatanje rimskog prava u srednjevjekovnoj
Evropi kao važećeg, pozitivnog prava.Osnovni razlozi za recepcijusu razvoj trgovine,
pojava gradova I građanskog staleža. Rimsko pravo imalo je gotova riješenja za većinu
problema koji su donosili življi promet i procvat gradova. Nekada je ta recepcija bila
putem uticaja naročito školovanih pravnika(posredna recepcija), a nekada je bila
posljedica odluke vladara (neporedna recepcija).Kada je 476. godine propalo Zapadno
Rimsko Carstvo, nije prestala istorija rimskog prava.U Vizantiji, sve do njene propasti
1453. godine neprekidno je primjenjivano rimsko pravo. Na Zapadu, poslije najezde
varvara i uspostavljanja ranofeudalnih država, rimsko pravo je tokom vremena
skoroizčezlo iz upotrebe. Katolička crkva je prenijela evropskom svijetu latinski jezik. Na
ruševinamaantike u Evropi su nastale ranofeudalne države sa jednim potpuno novim
sistemom. Potrebno je bilo da prođu vjekovi, da se pojavi trgovina i gradovi i da kultura
dostigne neki novi nivo da bi potomci onihistih varvara koji su sa mržnjom uništavali
Rimsko Carstvo, shvatili njenu vrijednost. Oni nastoje da 30 ponovo uspostave ono što
su preci uništavali, da otkopaju što je zemlja pokrila, da pročitaju prvobitnetekstove na
palimpsestima.Tako nastaje renesansa, a pravna renesansa je najraniji i najtipičniji vid
ovog preobražaja, koji ćeEvropu, od zaostalog pretvoriti u tehnološko i kulturno
najnapredniji dio svijeta. Rimsko pravo je poslije više vijekova zaborava ponovo postalo
predmet interesovanja i počelo je ponovo da se primjenjuje. Na zapadu je rimsko pravo
bilo u službi, u prvom redu, robnonovčanim odnosima igrađanskom staležu u
nastajanju. Otuda je najveća pažnja posvećena privatnom pravu u cjelini, a posebno
obligacionom pravu. Zbog ovoga nazivius civile(što u Rimu znači pravo građana
gradaRima) dobija novo značenje – civilno pravo – počinje značiti: imovinsko, privatno ,
građanskopravo u širem smislu
pravno lice uloziolo u posao.), actrio rem verso ( tuzba treceg lica protiv pater familiasa
zbog koristi koje je pater familias imao od posla koji je preduzelo potcinjeno lice.)
12.Deliktna odgovrnost fizickog lica
Deliktna sposobnost je drugacija od pravne i poslovne sposobnosti.Covek je
odgovoarao svojim fizickim licnocscu bez obaveza na pravnu i poslovnu
sposobnost.Ako je lice koje je ucinilo stetu imalo pravno i poslovnu sposobnost protiv
njega se podizala tuzba.Ako lice pricini steta koje nije imalo pravnu i poslovnu
sposobnost tuzba 3 lica je podizala protiv patre familias .On je mogu da plati odstetu ili
da da roba.
13.Promena statusa fizickog lica – capitis de minutia
Kao sto jedno lice moze poboljsati svoj status ono ga moze I pogorsati.Gubitak I neke
oblike promene statusa rimski pravnici nazivaju capitis de minutia znaci smanjenje
glave.Postoje 3 vrste captisa de minutia : maxima ,media,I minima.Najtezi gubitak je
capitas de minutia maxima koji se naziva I gradjanska smrt.Ona je ili posledica kazne ili
zarobljavanje od neprijatelja.Capitas de minutia media biva kada rimski gradjanin
postane latin ili pelegrin.To se desava ili po kazni li na drugi nacin kao sto je usvojenje
od strane latina ili peregrina.Dobijanje gradjanstva u drugom redu.Capitis de minutia
minima je posledica usvajanja ili braka sa manusom.Ovo poslednje vazi samo za
zenu,cak I kada se neko oslobodi vlasti porodicnog staresine putem emancipacije
smatra se da je nastupila capitas de minutia.Imovina lica koje je pretrpelo gubitak
statusa prelazi na drugog novog porodicnog staresine muza.
14.Pravna lica
U pravnom prometu rima mogle su se javiti subjekti koja nisu fizicka lica vec drustvene
tvorevina tkzv pravna lica.Za postojanje pravnog lica kao subjketa u pravnom pravu
potrebno je postojanje grupa ljudi odredjene imovina koja sluzi nekom cilju I priznanje
svojstva pravnog lica od strane pravnog poretka.Sta je sustina pravnog lica I danas je
predmet spora.Rimljani nisu ulazili u neke teorije.Oni su pravna lica smatrali nekom
vrstom fikcije.Uzecemo kao da je to subjekat I ako znamo da tako nesto ne postoji van
ljudi I imovine koje ga cine.
