Četiri perioda Rimske istorije (20-21 str)

Istorija Rima traje od 754. g. stare ere kada je osnovan grad pa sve do 476 godine nove ere kada
jezbačen poslednji vladar Zapadnog Rimskog carstva.Uobičajena podjela rimske istorije je na
četiri perioda

1.doba kraljeva ili nastanak države (754 g prije Hrista – 509 g prije Hrista)

2.Period republike (od 509.g. do 27.g. prije Hrista)

principat (27.g. prije H – 284. nove ere)

dominat (od 284 – 476 ili 565 g nove ere)

Oko 250 godina (754-590 g. stare ere) je bilo potrebno da se rimska rodovska organizacija
pretvori udržavu. To je djetinjstvo rimske civilizacije gdje imamo robovlasnički grad-državu
(polis), ropstvo,..Rimsko društvo se nalazi na stupnju vojne demokratije, gentilna
struktura se rastače, postepeno se javljaju klase ali je ropstvo uvijek marginalna pojava i
ima patrijarhalan karakter.

To je prvi periodrimske istorije i naziva se period nastanka države ili doba ‘’kraljeva’’.
Od 1000 godina svog postojanja rimska država je 500 godina republika, a sledećih
500 najprije prikrivena (principat), a zatim otvorena monarhija (dominat)Period

republike

traje od protjerivanja Tarkvinija Oholog posljednjeg reksa koji je bio

etrurskog porijekla (od 509 g.p.n.e.) pa do pada republike i dolaska na vlast Oktavijana Augusta

(do 27.g stareere). To je doba mladosti i pune snage rimske države. U tom periodu se država-
grad pretvara ucarevinu koja zahvata veći deo basena Sredozemlja. Zatvorenu kućnu privredu i
patrijarhalno ropstvo
zamjenjuje klasično ropstvo i novčana privreda. Snagu robovlasničke klase čine velike latifundije
obrađivane robovskom snagom. Zahvaljujući pretorima i skupštinama primitivno pravo se
razvija.Zbog protivrječnosti između veličine države, strukture društva i karaktera političke
organizacije kojese zasniva na polisu, republika je morala da ustupi mjesto monarhiji. Od
Augusta 27 g. p.n.e. pa doDioklecijana 284 g.nove ere je period principata u kome su formalno
zadržani republikanski organiali je rastao princepsov aparat pa je to u suštini monarhija. To je
period pune zrelosti rimskecivilizacije u kome ona daje svoje najbolje polodove. Pravo dostiže
vruhunac (klasično rimsko pravo)zahvaljujući u prvom redu aktivnosti rimskih učenih pravnika
tzv. Jurisprudenata.
Četvrti period je dominat traje od stupanja na vlast Dioklecijana 284 g.n.e. do pada
Zapadnog Carstva476 g.n.e. odnosno do smrti Justinijana 565 g.n.e. Rimska država postaje otvo
rena monarhija,apsolutistička i birokritizirana.

Ona nije više samo država Rimljana, već država

svih robovlasnika basena Sredozemlja, jer nestaju gotovo sve razlike između građana Rima i
stranaca.Kolonat i drugi elementi feudalnih odnosa (patrocinij) sve su vidljivije iako su i država i
privreda usuštini još robovlasnički. To je vrijeme starosti jedne civilizacije, krize i opadanja što
se ogleda u i u pravnom poretku (postklasično pravo).

Rimljani napuštaju svoju mnogobožačku

religiju i usvajajuhrišćanstvo koje od progonjene postaje vladajuća religija.

Vojna demokratija (27-28)

Prema predanju, Rim su osnovala tri plemena: Ticiji, Luceri i Ramni. Svako pleme se dijelilo
na deset bratstava (kurije- zajednice ljudi), a svako bratstvo imalo je po deset rodova (gensova).

. Zato se skupština zove comitia curiata (bratstvenička).Skupština odlučuje o ratu i miru,

Jedno

od tri

imena koje ima svaki Rimljanin bilo je gentilno ime. Gentile povezuje solidarnost i uzajamnonas
ljedno pravo u slučaju da nema bližih srodnika. Svaki gens ima svoj dio šuma i pašnjaka tzv.
Ager gentilicius, koje članovi gensa zajednički iskorištavaju.

Organi vlasti su: skupština, senat i rex.Skupštinu

čine svi odrasli muškarci, pripadnici

tri plemena. Nije se glasalo neposredno, već po bratstvima, pa su se zbrajali glasovi
bratstavabira rexa, pred njom se proglašava testament, usvajaju svojevlasnalica (adrogatio),
takođe rješava molbu za pomilovanje (provocatis ad populum).

Senat(od riječi senex što znači starac, starješina) čine starješine genesova. Dok je u
skupštinama bratstvo osnovna

jedinica, ovdje su predstavljeni rodovi. Senat je davao odobrenje na odluke kojeizglasa skupština
(auctoritas patrum – odobrenje očeva), služio je kao savjetodavni organ reksu.

Reks

je najugledniji član zajednice. Njega ne treba izjednačavati sa

srednjovjekovnim monarhom iako je istra riječ upotrebljavana za feudalnog vladara. On
objedinjuje neke političke, vojne, sudske ivjerske nadležnosti, iako se dosta rano izdvojio
i poseban vjerski poglavar, koji odgovara plemenskomvraču kod drugih naroda, i koji je dobio
posebnu titulu pontiflex maximus (u današnje vrijeme titular pape -vrhunski mostograditelj
prevedeno sa latinskog).Vojna demokratija je najviši stepen razvoja rodovskog društva,
predvorje civilizacije i države. Ratovisu česti, zarobljenici postaju robovi, a ima i dužničkog
ropstva. To je

patrijarhalno ropstvo

, što značida robova ima malo i da nisu osnovna

radna snaga, niti je njihov položaj loš. Nalik su na poslugu irade zajedno sa slobodnim
članovima porodice.Druga osobina ovog društva je

zatvorena kućna privreda

. Svaka

porodica nastoji zadovoljiti svoje potrebe. Mogući višak proizvoda iznosi porodični starješina na
forum da bi ga prodao i kupio ono štonedostaje. Novca još nema, osim stranog, pa se kao mjerilo
vrijednosti koristi stoka. Kasnije se koriste bakar i bronza u šipkama koje dobijaju žig, što je već blisko
metalnom novcu. Ovaj metal je

trebalo

mjeriti i zato je sklapawu poslova prisustvovao mjerač (libripens). Osnovno zanimanje jezemljor
adnja, ali neki podaci
pokazuju da je ranije preovlađivalo stočarstvo. Ima nešto zanatlija itrgovaca-pokućara ali je
njihov uticaj na privredu i politički život beznačajan.

Reforma Servija Tulija (29-30)

Pretposljednji “kralj” Servije Tulije je pod pritiskom plebejaca i promjenjenih prilika izvršio
reformukoja je imala veliki uticaj na društveni i politički život Rima i njene posljedice su se
osjećale sve dokraja republike skoro više od 5 vjekova.Servije Tulije podijelio je građane na pet
razreda prema bogatstvu. Svaki razred je bio obavezan da daodređeni dio centuriona (centurija
je vojna formacija od 100 vojnika) sa odgovarajućom opremom, acenturije su bile i glasačke
jedinice u novoj centurijanskoj skupštini. Prvi razred je pored teškooklopljenih pješaka, davao
konjičke centurije, što je bio veliki namet, jer je konj bio skup. Ukupan brojcenturija koji je
davao bio je više od polovine. Posljednji razred je davao samo trideset centurijanaoružanih
praćkama i batinama, a oni koji nisu imali taj minimum prihoda, nisu bili obavezni da služe

i to se zvaloprovocatio ad populum. Kazne su imale religisko isimbolično obilježje. Jedna od njih je
bila aquae et ignis interdictio (zabrana upotrebe vode i vatre)koja je u stvari značila progonstvo.
Izricanje prokletstva sacer esto (neka bude proklet) značila je smrtnu kaznu, tj. žrtvovanje bogovima.

Res publica (35-39)

Posljednji reksovi bili su eturskog porijekla. Eturska vladavina nad Rimljanima bila
je neprijatnauspomena za buduće gospodare svijeta, zato ovu okolnost njihovo predanje
prešutkuje. Svrgavanjem posljednjeg reksa Tarkvinija Oholog, Rimljani su se oslobodili etrurske
vlasti i ustanovili republiku(

res publica – opšte dobro, javna stvar, država

).Postojeći organi,

skupština i senat su zadržani kao

kolegijalni organi

, a umjesto protjeranog “kralja”uvedene su

magistrature kao

inokosni

(pojedinačni organi)

Magistrature

. Viši magistrati su

konzuli, pretori,

cenzori i diktatori

i oni raspolažu

imperijumom

što obuhvata pravo komandovanja vojskom, sazivanja skupština i senata, podnošenje
zakonskih prijedloga, izdavanje edikata, za čiji prekršaj mogu određivati ne samo novčane
kazne nego i smrtnukaznu. Kao pratnju imaju naoružane liktore: pretor u gradu 2, van grada
6, konzul 12, diktator 24. Kaospoljni znak vlasti, liktori u gradu nose snopove pruća (za tjelesne
kazne), a van grada iz pruće nose isjekiru, što je značilo da mogu izvršavati i smrtnu kaznu.
Ostali magistrati (niži) imaju potestas: pravoizdavanja naredbi i imovinsko kažnjavanje za
njihovo neizvršavanje. Tu spadaju kvestori, edili i drugi(duoviri, tresviri, vigintisexviri). Na
čelu države su

dva konzula (consules

). Oni sazivaju skupštine i senat, komanduju

vojskom uslučaju rata. Konzuli dijele vlast ili vremenski (smjenjuju
se svakog dana) ili po poslovima (jedankomanduje

seniorima,

v o j s k o m s a s t a v l j e n o m

o d g r a đ a n a p r e k o 4 5 g o d i n a , k o j a j e z a d u ž e n a z a odbranu grada, a drugi

juniorima,

koja ima operativne zadatke na bojištu van grada.

Pretori

(

praetor)

takođe spadaju u više magistrate.

Kvestori

(

questores

) su u prvo vrijeme i istražni organi. Postoje i kvestori koji

istražuju ubistva(quaestores parricidii). Posebni
kvestori se brinu o državnoj blagajni. Neki od njih prate vojsku i sakupljaju ratni plijen,
uključujući i zarobljenike.

Plebejski tribun (tribunus plebs)

je magistratura koja je rezultat borbe plebejaca za

ravnopravnost. Njegov zadatak je da štiti interese plebejaca. Raspolagao je pravom ve
ta na svaku odluku senata,skupštine ili inokosnog organa za koju je smatrao da ne odgovara
plebejcima. Pored toga, njegov dom je služio kao utočište u kome je svaki plebejac mogao zatražiti azil.

Kurulski edili (aediles curules)

su neka vrsta policijskih organa, čiji je zadatak održavanje

reda na pijacama i rješavanje sporova u trgovini stokom i robovima. Uticali
su na razvoj rimskog prava,naročito u pogledu odgovornosti prodavca za nedostatak robe.

Cenzor

(

censor

) je imao poseban položaj. On je za razliku od ostalih organa biran svake druge, četvrteili pete

godine na period od godinu i po. U toku mandata je popisivao stanovništvo, ali to
nije bila
obična statistika. U početku dužnost cenzora je bila da procjenjuje imovinu svakog
porodičnogstarješina kako bi odredio kojem razredu (prema reformi Servija Tulija)
pripadaju. Cenzor je bionadzornik nad javnim moralom i imao je ovlašćenje da stavi uz ime
građana belešku (nota censoria)koja je povlačila za sobom moralnu ili političku diskvalifikaciju i lišavala je
prava na izbor u zvanja ilina pravo da svjedoči na sudu. Prilikom popisa cenzor je slobodne članove
porodice koji su za dug datid r u g o j p o r o d i c i n a r a d , u p i s i v a o k a o s l o b o d n e i t i m e
i h o s o b a đ a o o v a k v o g p o l o ž a j a . P o r o d i č n i starješina je mogao da zatraži od cenzora
da uvede roba u spisak građana čime ga je oslobađao ropstva(manumissio censu).

Diktator

(dictator) je bila vanredna magistratura. Po pravilu je diktator biran tako što je senat

donosio‘’odluku krajnje opasnosti’’ (senatus consultum ultimum) kojom je davao konzulima
ovlašćenje daizaberu jednog čovjeka kome će povjeriti dužnost diktatora. Diktator se birao u
krajnjoj nuždi kada jeneka nevolja zahtijevala da se to uradi. Dužnost diktatora je trajala dok ne
prođe opasnost, poslije čega bi se uspostavio raniji sistem vlasti.Rimljani polaze od toga da vlast kvari
čovjeka i da je treba na razne načine ograničiti i kontrolisati.Magistrati su birani na sjednicama
skupštine (centurijatske ili kurijatske, kasnije i tributske) na periodod godinu dana. Magistratura
je dodjeljivana najmanje dvojici ljudi i to tako da je po pravilu svaki odnjih mogao da poništi
odluku svog kolege (

pravo intercesije)

. Postoji određeni redoslijed (cursushonorum)

kojim su ambiciozni pripadnici viših slojeva birani na funkcije kvestora, zatim za pretora,
nakraju za konzula. Za svako zvanje tražio se određeni minimum godina. Niko nije
mogao biti biran ponovo dok ne prođe 10 godina.

Kolegijalno organ

. Pored inokosnih magistratura postoje i kolegijalni organi: skupština i senat.

Skupština

je bilo više vrsta:

kurijatska, centurijanska i tribunska

−

Kurijatska skupština

(comitia curiata) .

Zbog krize genitalnog uređenja gubi značaj. Pred njom se proglašava

testament, usvajaju lica i biraju neki vjerski poglavari. Na kraju je njen posao postao
tako beznačajan, da su, umjesto da sakupljaju narod, Rimljani određivali 30 liktora, koji
simboliziraju 30nekadašnjih kurija, pred kojima se obavljaju poslovi za koje je ova skupština bila nadležna.
−

Centurijanska skupština

, u v e d a n a S e r v i j e v o m r e f o r m o m . N j e n s a s t a v s e v r

e m e n o m   m i j e n j a . Postepeno gubi polukratski karakter, jer je slabio uticaj bogataša. Tako je
broj centuriona koje daje prvi razred smanjen, a povećan broj ostalih. Ova skupština bira
magistrature višeg ranga:
konzule,  p r e t o r e ,   c e n z o r a .   N a d l e ž n a   j e   z a   d o n o š e n j e   z a k o n a ,   i a k o   j e   k a s n i j e
j e d a n   d e o   z a k o n o d a v n e n a d l e ž n o s t i   p r e š a o   n a   t r i b u t s k e   k o m i s i j e .   P o r e d   t o g
a   r j e š a v a   r j e š a v a   ž a l b e   n a   s m r t n u   k a z n u (provocatio ad populum).
−

Tributskih skupština

bilo je dvije vrste. Jedne su obuhvatale sve građane koji su glasali

podjeljenina teritorijalne tribuse. Tu nije bilo razreda po bogastvu i s te strane ove skupštine
imaju demokratskikarakter. Ipak je bilo neke nejednakosti jer je bilo više seoskih tribusa
(najprije 17 na 31) sa manjim brojem zemljoposjednika, dok su svi građani svrstani u 4 gradska
tribusa. Ova komisija bira kurilskeedile, kvestore i rješava žalbe na imovinske kazne.Za neke poslove
kao što je biranje plebejskog tribuna i rješavanje pitanja koja se tiču
plebejaca,sazivane su skupštine, takođe po tribusima, ali sastavljene isključivo od
plebejaca (concilia plebistributa). Sa jačanjem uloge plebejaca rastao je uticaj ovih
skupština. Te skupštine počinju donositizakone koji se nazivaju

plebiscit

(plebiscita).

Patriciji su se bunili, smatrajući da ih ovakvi zakoni neobavezuju, jer su donijeti bez njihovog učešća, ali
je pod pritiskom plebejaca donijet 287. godine p.n.e.Hortenzijev zakon (lex Hortensia) koji je plebiscite
učinio opšteobaveznim. Ovaj zakon je označavao izvjesnu prevlast plebejaca nad patricijima.

Senat

je ne samo zadržan kao organ vlasti već je i ojačao. Senat okuplja

predstavnike najuticajniji porodica stare i nove aristokratije. Senatore imenuje cenzor
doživotno, a pored toga u njega ulaze i političari koji su prošli kroz određen redosljed
magistratura. Zato se senatorima obraćalo sa “ očevi i vidopisani (patres conscripti), pod patres
se podrazumjevalo predstavnici starih porodica tzv. nobili, a pod conscripti novi članovi, koji
su vršenjem javnih službi dopjeli u senat. Formalno nadležnost senatanije velika. On je najprije
davao odobrenja na zakone koje izglasa skupština (auctoritas patruum), azatim je prethodno
raspravljao o zakonskim prijedlozima. Senat je davao i svoja mišljenja, koja su isprva
imala karakter preporuka, pa su se tako i zvala: senatus consulta. Vremenom je njihova

sačuvane. O sadržini Zakona 12 tablica se mnogo zna jer je dosta citiran u djelima pravnika,
raspravama gramatičara, besjednika i istoričara.12

Prve tri tablice govore o suđenju i izvršenju presude. Za plebejce je bilo važno da se na jasan
načinreguliše osjetljivo pitanje parnica, a za državu da se spriječi potpuna samovolja
u zaštiti prava. Učetvrtoj i petoj tablici slijede odredbe o porodici, vlasti paterfamilijasa,
nasleđivanju. Šesta i sedmatablica govori o imovini, odnosima između
susjeda, međama. Osma
i deveta o deliktima, deseta osahranjivanju, a poslednje dvije nemaju posebnu sadrži
nu jer predstavljaju dopune kojih se sjetiladruga komisija. Krivični postupak nije bio obuhvaćen
tablicama.Jezik zakona je sažet, jasan. Po sadržini nije iznad sličnih
zbornika drugih naroda, ali u pogledukonciznosti ih nadmašuje. Iako je religijski
uticaj veliki ipak se pravi razlika između normi kojeregulišu religijske odnose (fas) i
pravnih pravila (ius). Ali zato nije dovoljno odvojeno javno pravo od privatnog, stvarno od
obligacionog.Z a k o n š t i t i v l a s t p o r o d i č n o g s t a r j e š i n e i p r i v a t n u s v o j i n u . P r o g l a
š a v a s e p r a v o n a s a s t a v l j a n j e testamenta. Međe su svete, a za neplaćeni dug
prijeti ropstvo ili smrt. Ugovori se poštuju: ‘’kakoizgovore riječi, neka to bude
zakon’’. Podrobno se reguliše pravo uzimanja plodova koji padnu nasusjedovo
zemljište, visina grana sa susjedovog drveća, koja se mora tolerisati, zabranjuje se
izmjena prirodnog toka vode, itd. Poslovi su formalistički i apstraktni, što odaje veliki uticaj religije.Forma je
važnija od pravnog osnova i preovlađuju dva oblika:

usmena stipulacija

zaključenje uprisustvu službenog mjerača i pet svjedoka

, takođe izgovaranjem svečanih riječi. I sudski postupak prepun je formula koje treba
odrecitovati. Ovaj formalizam je praćen simbolikom. Ruka je simbol vlasti, štap – svojine ,
koplje – državnog autoriteta. Ako se ne može donijeti cijela stvar, donosi se njensimbol: kamen od kuće,
pramac od broda, runo od ovce. I neke druge osobine primitivnog prava videse u Zakonu 12
tablica: još uvijek se primjenjuje ne samo dobrovoljna i zakonska kompozicija nego italion
(odmazda) - oko za oko, zub za zub. U slučaju teške tjelesne povrede, ako se
delinkvent ioštećeni ne nagode, primjeniće se talion. Za neka krivična djela su
predviđene religijske sankcije(sacer esto – neka bude proklet), a druga odaju sujeveran
narod: kažnjava se bacanje čini na usjeve,sastavljanje zle magijske pjesme. Za ubistvo oca
(parricidium) previđena je kazna puna simbolike:ubica je šiban do krvi, zašivan u kožnu vreću sa
zmijom, psom, pijetlom i majmunom i bacan u more.Predviđeno je da onaj koji vježbajući
omaškom nekog ubije (ako mu pobjegne strijela ili koplje), nećeodgovarati za ubistvo. Dužan je
samo da prinese na žrtvu ovna. Jedna od velikih vrijednosti Zakona 12tablica je zabrana
privilegija. Ako izuzmemo robove, Zakon se na sve jednako primjenjivao. Jedinitrag
nejednakosti je zabrana braka između patricija i plebejaca, koju predviđaju dve naknadno
dodatetablice. Ova zabrana nije bila dugog vijeka. Već je Kanulijev zakon iz 445. godine p.n.e.
ukida. Zakon je rezultat kompromisa između patricija i plebejaca.Zakon 12 tablica nikada nije ukinut. On je
toliko poštovan da su ga Rimljanu u školama učili napamet.