I.
Romantizam
Romantizam je opšte evrposki duhovni pokret širokih razmjera, koji je zahvatio
književnost i sve umjetnosti I dao obilježje čitavom kulturnom životu Evrope krajem
XVIII I u prvim decenijama XIX vijeka. U književnosti se on javio najprije kao negacija
klasicizma. Romantičarski ideolozi stvaraoci odbacivali su sve što je činilo filozofiju i
poetiku klasicizma: racionalizam, normativnu estetiku, neprikosnovenost pravila,
podržavalački odnos prema antičkoj umjetnosti. Nasuprot razumu romantičari su isticali
osjećajnost i maštu, pravilima su suprostavljali slobodu umjetničkog stvaranja.
Romantičari su nove izvore umjetničkog stvaranja tražili u srednjpovjekovnom vitežkom
svijetu i u narodnom stvaralaštvu ( folklor ).
Razvoj predromatičarskih težnji ka romantizmu kao pokretu utrven je Velikom
francuskom revolucijom ( 1789 ) i događajima koji su uslijedili za njom. Romantizam je
tjesno povezan sa društvenim političkim potresima u tom razdoblju u kome je srušena
stara feudalna i nastala moderna građanska Evropa. Istorijska prebiranja, smjenjivanje
revolucija i restauracija, zanosa i razočarenja, uslovili su i protivurječni karakter
romantizma kao pravca, njegovo kolebanje između reakcionarnih i progresivnih
stremljenja, između revolucije i kontra revolucije, između religiozne hrišćanske mistike i
slobodoumnog građanskog liberalizma.
1.1. Opšte karakteristike romantizma
Okretanje romantičara prošlosti, interesovanja za feudalni srednji vijek bilo je odraz
bjekstva od stvranosti, straha od sadašnjosti i nepovjerenja budućnosti. To traženje
utočišta u prošlosti nosilo je pobunu protiv sive, poslerevolucionarne građanske
svakodnevnice, kao i neprihvatanje svih onih ograničenja koje je ona nametala izuzetnom
pojedincu, romantičarskom pjesniku i junaku, čežnju za ljepšim i boljim svijetom.
Razočarani političkim tokovima života u Francuskoj posle Revolucije, njemački i
engleski romantičari počinju da razmišljaju više u utopijskim i emocionalnim
kategorijama, a manje politički konkretno.
3
Postaknuti naročito filozofijom Kantovih sljedbenika, njemački pa i evrposki romantičari
tragaju za svojim apsolutnim „ja“ , koji će takođe biti u sferi ideala, osjećanja, mašte i
pjesničkih privida. Taj apsolutni ideal, nalazi u ljepoti, a ljepotu otkrivaju i u načelu
harmonije, sklada i proporcionalnosti.
Jezik književnosti romantizma odlikuju težnja ka slikovitom izrazu, bogata i raznovrsna
metaforika, elementi hiperbolizacije i fantastike, pridavanje velikog značaja zvučnoj
ekspresivnosti stiha. U kompoziciji romanitčarskih djela osjeća se odstupanje od strogog
racionalnog, logičnog reda karakterističnog za klasicizam, napuštanje cjelovitosti
zaokruženosti, a nasuprtot tome su necjelovitost kompoziciona iscjepkanost,
nepovezanost dijelova digresije koje nisu vezane za glavnu temu.
Bez obzira na to što je romantizam u različitim fazama svog razvoja i svog širenja od
jedne do druge evropske nacije bio društveno i revolucionaran i konzervativan, neosporna
je činjenica da je on na planu književnosti i umjetnosti odigrao oslobodilačku ulogu.
Oslobođenje umjetnosti od svih stega, započeto u sentimentalizmu i predromantizmu, on
je doveo do kraja. Romantičari nisu slobodu stvaranja shvatili kao povlasticu izuzetnih
ličnosti kao što su to činili predromantičari, nego su oni tu slobodu priznavali svima. Za
romantičare poezija nije otjelovljenje pravila nego nešto duboko lično, subjektivno, izraz
ličnosti umjetnika, a književno dijelo nastaje kao rezultat nastojanja umjetnika da nađe
pravi izraz sebe, svojih osjećanja, misli, raspoloženja, čitavog unutrašnjeg bića, koje je
jedinstveno, nezamijenjivo i samo u sebi nosi svoje sopstvene zakone i mjerila.
„Najvažniji doprinos romantizma filozofiji sadašnjeg doba predstavlja misao da smo
mi i naša kultura uvučeni u viječiti tok i beskonačnu borbu kao i saznanje da je naš
intelektualni proces prolaznog karaktera “ ( Arnold Hauzer ).
4
ne trpi suvišne riječi, razmetanje riječima. Jezik lirike je odabran, svaka riječ ima svoje
jasno mjesto u iskazu, riječi nose preneseno značenje, iskaz je slikovit i simboličan.
Pjsenik je, smatraju romantičari, po svojim vrijednostima viši od stvarnosti baš
zato što stvara ljepotu, koja je nešto apsolutno. Romantičari su isticali ljepotu kao
vrhovno načelo, i to ne samo umjetnosti nego i etike i života uopšteno. Ishodište
vrijednovanja duhovnog života postaje načelo estetskog. Svoja osjećanja romantičarski
pjesnik iznosi ili neposredno ili posredno, slikanjem stvari i pojava i spoljašnjeg svijeta.
U ovom drugom slučaju najvažniju ulogu ima doživljaj prirode, slikanje pejzaža. Priroda
i pejzaž stalni su elementi poezije, oni se javljaju i u usmenom pjesništvu. Osnovno
obilježje romantičarskog pejzaža je u tome što je on potpuno podređen izražavanju
pjesnikovi osjećanja. Karakter pejzaža zavisi od vrste i jačine osjećanja.
Lirsko načelo prožimaju ostale rodove: umjesto klasičnog epa romantičari
stvaraju lirsko-epske spjevove ( poeme, balade ), umjesto klasične tragedije oni stvaraju
istorijski roman. U njemu se ispoljila romantičarska čežnja za prošlošću, za
pustolovinama i za snažnim, strastvenim karakterima.
U sistemu književnih vrasta nastalo je stroge odjeljenosti, autonomnost rodova i
vsrta karakteristične za klasicizam i za sve ranije književne epohe, žanrovi se slobodno
miješaju i međusobno spajaju. Tu se ispoljilo dejstvo lirskog načela. Pod njegovim
uticajem preoblikovale su se epika i drama, a proza se poetizovala. Najčešće književne
vrste u romantizmu su poema, lirika, roman u stihovima, dnevnik.
6
II. Predstavnici romantizma u svjetskoj književnosti
Romantizam kao opšte evropski pravac imao je sopstvene puteve razvitka u raznim
evropskim zemljama. U njemačkoj, gdje su predromantičarske težnje bile najsnažnije,
pojavljuje se najprije i manifestuje se kao pokret u više književnih centara. Najznačajnija
su Jena i Hajdelberg. Već 1789. u Jeni počinje da izlazi časopis „ Ateneum “, glasilo tzv.
starije romantičarske škole koju sačinjavaju: braća Šlegel, Fridrih i Avgust Vilhelm,
zatim Novalis, filozof Šlajermaher i drugi.
U Engleskoj romantizam se nije razvio kao škola već s eprije sveg aispoljio u
stvaranju nekoliko snažnih književnih individualnosti čiji je uticaj na dalje tokovo
romantizma u Evropi bio ogroman. To su pjesnici: Vordsvort, Kolridž, Šeli, Kits i
Bajron i romanopisac Valter Skot, tvorac istorijskog romana. Prva dva pjesnika zajedno
su objavili zbirku pjesama
Lirske balade
(
1798
), koja označava početak evropskog
romantizma.
U Francuskoj, gdje su klasicističke tradicije bile najjače, romantičarska pobuna došla
je sa zakašnjenjem. Početkom XIX vijejka javili su se prvi pisci koji su stvarali u duhu
novog stila ( Madam de Stal, Šatobrijan ), ali seromantizam kao književni pokret javio
tek 20-ih godina XIX . Ispoljio se burnim polemikama sa pristalicama stare čkole, bitka
se vodila i u poeziji i na sceni, jer je pozorište bilo najstarija država klasicizma. Prodor
romantičarske drame na scenu glavnog pariskog teatra, Francuske komedije, predstavljao
je u stvari konačnu pobedu romantizma u francuskoj literaturi. Glavni predstavnici
francuskog romantizma su: Alfons de Lamartin, Alfred de Vinji, Alfred de Misi i Viktor
Igo.
U ruskoj književnosti romantizam je imao svojevrstan razvitak. U njoj su bile
prisutne i predromantičarske tendencije ( Karamzin, predstavnik ruskog sentimentalizma,
sa svojom povešću Benda Liza, koja je nastala pod uticajem zapadnog sentimentalnog
romana u pismima. Romantičarski pokret razvio se u prvoj polovini XIX vijeka, na
njegovo formiranje uticali su najviše engleski i njemački predromantičari i romantičari.
7
