www.ror.tf.bor.ac.rs
RUDNIČKE VODE IZ RUDNIKA RTB BOR
–
RESURS ZA DOBIJANJE BAKRA ILI
ZAGAĐIVAČ ŽIVOTNE SREDINE
MINE WATERS FROM MINING & SMELTING BASIN BOR - A RESOURCE FOR THE
RECOVERY OF COPPER OR POLLUTER OF THE ENVIRONMENT
Grozdanka D. Bogdanović
1,
#
, Milan Ž. Trumić
1
,Velizar Stanković
1
,
Dejan V. Antić
1
,
Maja S. Trumić
1
, Zrinka Milanović
2
1
Univerzitet u Beogradu, Tehnički fakultet u Boru, V
J 12, Bor, Srbija
2
Rudnici bakra Bor, Kestenova 8, Bor
, Srbija
Primljen: 1. novembar 2013.
Prihvaćen:
17. decembar 2013.
IZVOD
–
Višegodišnja eksploatacija i prerada rude bakra na području Bora dovela je do
degradacije velikih površina zemljišta deponovanjem ogromnih količina rudarskog otpada i pojave
rudničkih voda u njima. Rudničke vode nastaju usled prirodnih procesa luženja r
uda
rskog
otpada, a
pojavljuju se u
obliku procednih voda i prirodnih izvora.
U okviru aktivnih i napuštenih Rudnika bakra u Boru nastaju velike količine rudničkih voda,
sličnih po sastavu, ali različitih koncentracija teških metala
,
različitih protoka
i
potencijala na
bakru kao mogućem korisnom proizvodu, a sada višegodišnjem zagađivaču površinskih
vodotokova.
Postoje devet izvora rudničkih voda u RBB, sa potencijalom na bakru od 350 do 420
t/god. Samo se mali deo ovog bakra iskoristi (~17% Cu), dok se ostali deo nepovratno gubi
zaga
đujući Kriveljsku reku, Timok i Dunav. Kolektiranjem pojedinih izvora rudničkih voda i
njihovim tretmanom, uz moguću valorizaciju bakra, može da se eliminiše sadašnje zagađenje
površinskih voda.
Postojanje rudničkih voda će imati i znatno duži vek od rudarenja, pa je utoliko
značajnije pristupiti rešavanju ovog, za RTB Bor značajnog problema. Proizvedeni bakar i voda bi
učinili tretman voda ekonomski prihvatljivijim
Ključne reči:
rudničke vode, zaštita životne sredine, teški metali
ABSTRACT
– Long-term exploitation and copper ore processing in Bor has led to degradation
wide areas of land by depositing huge amounts of mining waste and the appearance of mine
wastewaters in them. Mine waters are the result of spontaneous leaching process of mining waste
and take the form of excess water collection and natural resources.
Within the active and abandoned copper mines in Bor, great quantity of mine waters has been
produced, similar in composition, but different in concentration of heavy metals, with different flow
and potential on copper as a possible usful product and now as a pollutant of surface water flows.
There are nine sources of mine waters in Mining Basin Bor whose potential on copper varies
between 350 and 420 tonnes per year. So far, only a small amount of copper from mine waters is
being recovered (~17% Cu) while the remaining part is lost flowing into the Krivelj River, and
#
Kontakt adresa autora: G.D. Bogdanović, Tehnički fakultet u Boru, Univerzitet u Beogradu, Vojske Jugoslavije 12, 19210 Bor, Srbija.
E-mail:
[email protected]
* Rezultati saopšteni u ovom radu su proistekli iz istraživanja na projektima OI 172031, TR 37001 i TR 33007 finansiranim od strane
Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije.
Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
Stručni rad
UDK
504.4:622.51
Bogdanović, G.D. i dr. / Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
42
further to the Timok and Danube. By collecting the mine wastewaters from the individual sources
and their treatment in order to extracte copper may decrease or completely eliminate current
surface waters contamination. The mine wastewaters is going to have a longer existence then
mining activities, so it of the greatest importance to approacth to solve this, for Mining Basin in
Bor, significant problem. Produced copper and purified water could make the water treatment
economically acceptable.
Key words:
mine waters, environment, heavy metals
1. UVOD
Rudarstvo
kao glavna industrijska grana u Boru
tokom proteklih 100 godina, imalo je veliki
uticaj na
životnu sredinu samog grada ali i šireg regiona.
Rudarska proizvodnja u Boru otpočela je 1903. godine
podzemnom eksploatacijom. Površinski kop Bor otvoren
je 1912. godine i eksploatisan je do 1986. godine. U
opštini postoje još dva površinska kopa rude bakra
– u
Velikom Krivelju (otvoren 1979.) i Cerovu (otvoren
1990.,
a zatvoren 2002.god.). Ponovna
eksplotacija rude
na površinskom kopu Cerovo započinje u
2011.god.
Grad
Bor nalazi se u istočnoj Srbiji, udaljen 220 km od
Beograda i 30
-
ak km od granice sa Bugarskom. Rudnik
bakra Bor je lociran na severoistočnom obodu grada i to
tako da površinski kop i staro borsko flotacijsko
jalovište čine granicu urbane i industrijske zone.
Intenzivna eksploatacija i prerada rude bakra na
području Bora i Majdanpeka
dovela je do de
gradacije i
zagađenja stotine hektara
zemljišta
usled odlaganja
velike količine rudarskog otpada (rudnička raskrivka,
jalovina i flotaciona jalovina) i pojave kiselih rudničkih
voda. Procenjuje se da je u Boru i okolini u proteklom
period
u
do danas deponovano više od 780 x 10
6
tona
čvrstih otpadnih materijala koji sadrže preko 1 140 000 t
bakra [1]. Rudarske deponije, nastale odlaganjem
industrijskog otpada u Boru i okolini, svojom velikom
površinom, ogromnom količinom i heterogenim
sastavom, bitno utiču na
kvalitet životne sredine. Do
zagađenja voda (površinskih i podzemnih) dolazi usled
prirodnog izluženja minerala prisutnih u rudničkim
deponijama.
Pirit je najzastupljeniji sulfidni mineral u
polimetaličnim sulfidnim rudnim ležištima i u rudarskim
deponijama. Oksidacija pirita i sulfidnih minerala bakra
u vodenoj sredini nastaje usled dva istovremena
mehanizma rastvaranja, tj. hemijskog i biohemijskog
mehanizma koji uključuje mikroorganizme. Oksidacija
pirita
se
može
opisati
sledećim
ukupnim
stehiometrijskim reakcijama [2]:
2FeS
2
+ 7,5O
2
+ H
2
O
???????????
??????
�⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯� Fe
2
(SO
4
)
3
+ H
2
SO
4
(1)
2FeS
2
+ 7Fe
2
(SO
4
)
3
+ 8H
2
O
ℎ???????
??????
�⎯⎯⎯⎯⎯� 15FeSO
4
+ 8H
2
SO
4
(2)
FeS
2
+ Fe
2
(SO
4
)
3
ℎ???????
??????
�⎯⎯⎯⎯⎯� 3FeSO
4
+ 2S
(3)
? + H
2
O + 1,5O
2
???????????
??????
�⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯� 8H
2
SO
4
(4)
Navedene reakcije opisuju nastanak i regeneraciju
sumporne kiseline u rudničkim deponijama.
Brzina
oksidacije minerala i stvaranje H
+
jona zavisi od
koncentracije kiseonika, temperature, veličine čestica,
vrsta sulfidnih minerala, pH rastvora, Eh rastvora,
sadržaja metala u sulfidima, prisustva izvesnih bakterija
itd. Pored pirita i drugi sulfidni minerali doprinose
nastanku kiseline i smanjenju pH rudničkih voda.
Uobičajeni sulfidni minerali koji generišu kiselinu kad
se oksiduju u prisustvu kiseonika ili gvožđe (III) jona su
halkopirit, kovelin, enargit, svalerit, galenit, markazit,
pirotin i dr. Za vreme rastvaranja halkopirita sa
gvožđe(III)
-
sulfatom na reagujučoj površini se izdvaja
elementarni sumpor, međutim, ako su prisutne bakterije,
Thiobacilus thiooxidans
, sumpor oksidiše do sulfata
(reakcija 4) [3].
Reakcije luženja halkopirita i pirotina u prisustvu
kiseonika kao oksidansa, koje doprinose stvaranju
sumporne kiseline, su prikazane sledećim jednačinama
[4,5]:
Halkopirit
2CuFeS
2
+
15
4
O
2
+
7
2
H
2
O → Fe(OH)
3
+ SO
4
2−
+ Cu
2+
+ 4H
+
(5)
Pirotin
Fe
1−?
S +
(9−3?)
4
O
2
+
(5−?)
2
H
2
O → (1 − x)Fe(OH)
3
+ SO
4
2−
+ 2H
+
(6)
Spontana oksidacija drugih sulfidnih minerala koji
su prisutni u rudničkom otpadu, po istom ili sličnom
mehanizmu opisanom jednačinama 5 i 6, je odgovorna
za oslobađanje mnogih toksičnih metala u rastvor, kao
što su: Zn, Cd, Pb, Ni, As, Mn i drugi. Nastali
rastvori se
karakterišu niskom pH vrednošću (obično manjoj od 5) i
visokom koncentracijom sulfata i jona metala, a u
literaturi se najčešće sreću pod nazivom kisele rudničke
vode ili acid mine drainage (AMD).
Bogdanović, G.D. i dr. / Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
44
Slika 1.
Sliv Kriveljske i Borske reke sa lokacijama nastajanja otpadnih voda:
1-Slivne vode odlagališta - Cerovo reka I; 2- Slivne vode odlagališta - Cerovo reka II; 3-Cerovo Ekološka brana; 4-Otpadna voda sa
dna otvorenog kopa Veliki Krivelj; 5- Oticanje sa deponije raskrivke rudnika Veliki Krivelj u vototok Saraka, 6- Otpadne vode iz
podzemnog rudnika Jama; 7- Provirne vode
sa brane ″1A″ flotacijskog jalovišta Veliki Krivelj; 8
- Provirne vode sa brane
″3A″flotacijskog jalovišta Veliki Krivelj; 9
- Otpadne vode iz jezera Robule, 10 - Otpadne vode iz otvorenog kopa Bor i vode iz
kompleksa topionice i vode iz kompleksa topionice
i rafinacije
Rudničke vode sa lokaliteta Cerovo, iz rudnika
Veliki Krivelj i delom iz Jame Bor ulivaju se u
Kriveljsku reku, dok se deo rudničkih voda sa Jame Bor
nakon delimičnog prečišćavanja odvodi u Borsku reku.
Ove reke, obe veoma zagađene jonima metala,
suspendovanim česticama i sumpornom kiselinom se
spajaju kod mesta Zagrađe i obrazuju Belu reku, koja se
uliva u Timok kod sela Vražogrnac severno od Zaječara.
Od mesta ulivanja Borske reke, Timok je zagađen
teškim metalima, nekima čak znatno iznad MDK. Kako
je u donjem toku Timok delom i međugranična reka, to
je problem zagađenja ove reke postao međunarodni.
U Rudniku bakra Bor se redovno vrši hemijska i
fizičko
-
hemijska analiza površinskih voda i rudničkih
voda nastalih izluživanjem odlagališta raskrivki i
jalovine na površinskim kopovima Cerovo i Veliki
Krivelj, provirnih voda brana flotacijskog jalovišta
Veliki Krivelj i jamskih voda. Analize se rade kvartalno
(godišnje) u Zavodu za javno zdravlje Zaječar. Na
osnovu dostupnih podataka o zapreminama i protocima
pojedinih izvora rudničkih voda, sadržaja bakra kao
glavne komponente u njima, izvršen je proračun mase
bakra koja se nepovratno gubi zagađujući Kriveljsku
reku, odnosno Timok i konačno Dunav [10]. Dobijeni
rezultati su prikazani u Tabeli 1.
Bogdanović, G. D. i dr. / Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
45
Tabela 1.
Rudničke vode iz RBB, izdašnost tih izvora, sadržaj i masa bakra u njima [9,10]
Poreklo
V, m
3
Q, m
3
/god
C
Cu
2+
,
mg /dm
3
G
Cu
,
t/god
Napomena
Cerovo, kop
550 000
130
–
150
70
–
80*
Ispumpava se u
Ekološku branu
Cerovo
-
Ekološka
brana
100 000
130
–
150
13
-
15*
Ide u pogon
Cementacija
-
Jama
Slivne vode
odlagališta
-
Cerova Reka I
3 000
1500
4,5
U Cerovu reku
Slivne vode
odlagališta
-
Cerova Reka II
2 875
1200
3,5
U Cerovu reku
Provirne vode
sa brane ″1A″
flotacijskog
jalovišta Veliki
Krivelj
71 000
38,6
2,75
U Kriveljsku reku
Provirne vode
sa brane ″3A″
flotacijskog
jalovišta Veliki
Krivelj
Ne meri se
53
< 50***
U Kriveljsku reku
Saraka potok
Ne meri se
6,15
> 70***
U
Kriveljsku reku
Kop V. Krivelj
1 380 000
53
73
U Kriveljsku reku
Jama**
≈
2 300 000
≈
200
Iskorišćenje Cu
~34%
Sumarno:
≈
3 877 000
∑≈
400
*
Srednje iskorišć. Cu
~17%
* Podaci su uzeti kao aritmetička sredina u zbiru, na osnovu kvartalnih analiza;
**Deo voda iz Jame Bor se koristi u pogonu Aero
-
Aqua Inženjering (oko 240 000 m
3
u 2011., što iznosi oko 40 t cementnog bakra), delom u
Cementaciji na Jami (oko 450 000 m
3
, što iznosi oko 29 t cementnog bakra), a deo se odvodi preko Borske u Kriveljsku reku i zajedno sa
bakrom iz Velikog Krivelja, nepovratno se gubi;
***Za provirne vode brane 3A i vode Saraka potoka nema podataka o protoku, pa njihov potencijal nije mogao da se sagleda, već
samo da
se grubo proceni
Na slici 1 su prikazani izvori rudničkih voda iz Rudnika bakra Bor i njihov uticaj na Cerovo reku, Kriveljsku
reku
i Borsku reku.
a) Cerovo –Ekološka brana
b) Rudničke vode otvorenog kopa Cerovo
Slika 1.
Rudničke vode Rudnika bakra Bor
Bogdanović, G. D. i dr. / Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
47
2.1. Rudnik Cerovo
Rudnik bakra Cerovo se nalazi na oko 15 km
severozapadno od Bora, u rudnom polju Mali Krivelj.
Danas se eksploatacija rude bakra vrši na površinskom
kopu Cerovo
-
Cementacija 1, koji je ponovo reaktiviran
2011.godine. Na ovom lokalitetu otkrivena su i druga
rudna tela (Cerovo
–
Cementacija 2, 3 i 4, ležište Drenova
i Cerovo
–P
rimarno), koja su takođe intersantna sa
stanovišta eksploatacije bakra.
Površinski kop Cerovo
-
Cementacija 1 se nalazi
između dva vodotoka: Cerovo
reke
na istoku i Valja
Mare na
jugozapadu, koja se spajaju i obrazuju
Kriveljsku reku, na oko 2 km jugoistoč
no
od rudnika,
kod sela Mali
Krivelj.
Na kopu Cerovo postoji samo
jedan izvor rudničkih voda
–
voda u samom kopu (slika
2b) zapremine oko 550
000 m
3
koja sadrži oko 70
–
80 t
bakra. Voda je prirodno kisela (pH
∼
3,5), a pored bakra
sadrži i
znatnu koncentraciju jona cinka (oko 30 g/m
3
) i
nikla iznad MDK.
R
udničke v
ode
koja se akumulira
ju
na
dnu kopa se
ispumpavaju
prema ba
zenu za
akumulaciju vode, tkz.
ekološkom bazenu, da bi se
izbeglo podizanje nivoa vode
i oticanje ovih voda
u reku
Valja Mare, što bi za posledicu imalo
kontaminacij
u ove
reke.
Vode iz Ekološke brane se odvode u Pogon
cementacije na Jami
–
Bor. Za sliv Cerove reke nije
urađena ekološka zaštita od gravitirajućih
voda
.
Na
spoljnoj strani kopa, gde je odložena jalovina, postoje
dva izvora rudničkih voda
(Cerovo reka I i II, slika
2c)
iz kojih sa
Cerova otiče oko 7
–
8 t/god
bakra
u Cerovsku
reku. Rezultati merenja fizičko
-
hemijskih parametara
Cerovo reke
,
reke Valja Mare
i Kriveljske reke prikazani
su tabelama 2 i 3.
Tabela 2.
Fizičko
-
hemijske karakteristike otpadnih voda površinskog kopa Cerovo i Cerovo reke [10]
Merno
mesto
Vreme
uzorkovanja
pH
Cu
2+
mg/dm
3
Zn
2+
mg/dm
3
Ni
2+
mg/dm
3
As
mg/dm
3
Fe
mg/dm
3
BPK
mg/dm
3
O
2
HPK
mg/dm
3
O
2
1.
9.09.2009.
7,60
0,262
<0,049
< 0,050
0,001
0,986
2,6
2,35
25.03.2010.
8,21
0,037
< 0,049
< 0,005
0,001
0,795
0,5
1,82
2.
9.09.2009.
3,67
1197,500
66,150
1,560
0,004
15,216
/
7,78
25.03.2010
4,02
514,600
21,000
0,576
< 0,001
4,411
/
14,89
3.
9.09.2009.
3,65
1269,600
39,920
0,575
0,001
0,042
/
4,90
25.03.2010
3,89
1928,000
61,150
0,600
< 0,001
2,470
/
12,16
4.
9.09.2009.
6,54
8, 783
0,366
< 0,005
0,002
1,201
1,1
1,28
25.03.2010
7,01
10, 410
0,463
< 0,005
< 0,001
0,416
2,5
1,98
MDK
/
6
-
9
0,100
1,000
0,100
0,05
1
,000
< 7
< 20
1 -
Cerovo reka pre povšinskog kopa Cerovo; 2
-
Slivne vode odlagališta jalovine (Cerovo reka I); 3
-
Slivne vode odlagališta jalovine (Cerovo reka II); 4
-
Cerovo reka posle uliva voda Površinskog kopa Cerovo
Tabela 3.
Fizičko
-hemijske karakteristike reke Valja Mar
e i Kriveljske reke [10]
Merno
mesto
Vreme
uzorkovanja
pH
Cu
2+
mg/dm
3
Zn
2+
mg/dm
3
Ni
2+
mg/dm
3
As
mg/dm
3
Fe
mg/dm
3
BPK
mg/dm
3
O
2
HPK
mg/dm
3
O
2
5
9.09.2009.
7,24
0,046
< 0,049
< 0,005
0,004
0,270
2,4
2,05
25.03.2010.
7,24
0,228
< 0,049
< 0,005
0,002
0,333
3,4
2,81
6
25.03.2010
4,22
338,200
16,740
0,220
0,001
2,043
3,2
16,11
7
9.09.2009.
7,58
0,338
< 0,049
< 0,005
0,003
0,158
2,5
1,50
25.03.2010
6,77
2,788
0,126
< 0,005
0,002
0,635
3,3
2,20
8
9.09.2009.
7,69
0,190
< 0,049
< 0,005
0,002
0,174
1,2
1,58
25.03.2010
7,07
0,470
< 0,049
< 0,005
0,002
0,430
2,20
2,20
MDK
/
6
-
9
0,100
1,000
0,100
0,050
1
,000
< 7
< 20
5
-
Reka Valja Mare pre ekološke akumulacije; 6
-
Otpadne vode „ekološke akumulacije“; 7
-
Reka Valja Mare posle ekološke akumulacije; 8
-
Kriveljska reka
posle spajanja reka Valja Mare i Cerovo reke
Bogdanović, G.D. i dr. / Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
48
Na Površinskom kopu Cerovo su odložene značajne
količine rude iz dosadašnje eksploatacije. U prvoj fazi
rada rudnika od 1992. do 2002. godine, ukupna količina
odložene raskrivke iznosila je oko 23 10
6
t,
sa sadržajem
bakra oko 0,2%. Smatra se da je oko 50% od toga bio
oksidni, odnosno karbonatni
–
lako lužljiv bakar. Deo
ovog bakra je tokom vremena već izlužen i sa rudničkim
vodama nepovratno izgubljen, a ostatak će se
i dalje
spontano izluživati. Nastali rastvori tj., rudničke vode će
i dalje negativno uticati na površinske vode.
U procesu eksploatacija rude na Površinskom
kop
u
Cerovo
nastaju nove količine jalovine i
odlagališt
a, iz
kojih će se i dalje spontano izluživati
određene količine
bakra i gubiti sa rudničkim vodama. Ukoliko bi se na
odlagalištu jalovine formiralo lužno polje, uz korišćenje
postojećih rudničkih voda za pripremu rastvora za
luženje, mogao bi se očekivati povećani sadržaj bakra u
njima. Dobijeni bakronosni rastvori bili bi značajan
izvor za
valorizaciju bakra.
Rešavanje problema rudničkih voda kopa Cerovo,
uz
iskorišćenja bakra iz njih, je vrlo značajno i sa
aspekta tretmana
voda
koje bi nastajale sa novo
-
otvorenim rudnicima
(Cerovo
–
Cementacija 2; Cerovo
–
Cementacija 3; i dr.).
2.2.
Rudnik Veliki Krivelj
Na rudniku Veliki Krivelj glavni izvori rudničkih
voda su vode koje nastaju unutar samog kopa, Saraka
potok i provirne vode sa brane 1A i 2A flotacijskog
jalovišta Veliki Krivelj. Ovi izvori rudničkih voda su
različiti po sastavu i zapreminskom protoku i svi
direktno utiču na zagađenje Kriveljske reke.
Rudničke vode koje nastaju unutar samog kopa
čine atmosfersk
e
i drenažn
e
voda koj
e
se sakuplja
ju na
dnu površinskog kopa Veliki Krivelj i permanentno
ispumpavaju direktno u Kriveljsku reku, bez ikakvog
prethodnog tretiranja. Radi se o velikim protocima ove
vode, koje se mere sa par stotina m
3
/h.
Sadržaj bakra
veoma varira sa vremenom, od nekoliko mg/dm
3
do
nekoliko desetina pa i preko stotinu mg/dm
3
. Sadržaj
suspendovanih čestica je
oko 200
–
300
mg/dm
3
, a
pH
vrednost
vode
je u granicama 3
–
5.
Zbog svog sastava i
količina koje se ispumpavaju sa kopa, ove vode imaju
velikog uticaja na zagađivanje Kriveljske
reke.
Saraka potok je površinska voda, na čiji je kvalitet
veliki uticaj imao površinski kop Veliki Krivelj. Sadržaj
bakra se kreće u granicama od 6 do 220 mg/dm
3
,
suspendovane čestice 120
–
380 mg/dm
3
, dok je pH od
3,9 do 7. Nema podataka o merenju protoka Saraka
potoka, pa njihov potencijal nije mogao da se sagleda,
već samo da se grubo proceni.
Može se pretpostaviti, na
osnovu podataka o kvalitetu ove vode iz zadnjih deset
godina, da količina bakra nije manja nego što se
izbacuje sa vodama Kopa (veća je
od 70 t/god).
Provirne vode sa brane 1A i 2A flotacijskog
jalovišta Veliki Krivelj nastale su perkolacijom vode
kroz brane, sa formiranjem izvora pri dnu. Količina
vode nastale na brani 1A se prati
i
nije velika (71 000
m
3
/god). Koncentracija bakra je 400 puta veća od MDK
(oko 40 mg/dm
3
, pH < 5). Ukupna količina bakra u ovim
vodama je manj
a
od 3 t/god. Na brani 3A nastaju veče
količine provinih voda, koje sadrže i višu koncentraciju
jona bakra (≥ 53 mg/dm
3
), a merenjem protoka ove vode
istovremeno sa uzimanjem uzoraka za hemijsku analizu,
odredila bi se ukupna količina bakra koja se nepovratno
gubi sa ovim vodama.
Kvalitet vode Kriveljske reke posle uliva svih
otpadnih voda flotacije i površinskog kopa, koji se
odnosi na sadržaj jona metala za period od 8
godina,
prikazan je u tabeli 4.
Tabela 4.
Kvalitet vode Kriveljske reke za period od 2006 –
2013 [10]
Godina
ispitivanja
Fe,
mg/dm
3
Cu,
mg/dm
3
Cd,
mg/dm
3
Zn,
mg/dm
3
Ni,
mg/dm
3
Susp. materije na
105
0
C,
mg/dm
3
pH
2006
2,81
0,376
/
1,487
/
184,00
6
2007
0,20
0,611
/
0,170
0,015
203,75
6,12
2008
1,89
0,810
/
0,360
/
182,50
5,88
2009
24,45
15,700
0,008
0,566
0,037
172,40
5,62
2010
455,40
168,140
0,033
13,040
0,250
250,33
5,78
2011
0,23
2,340
0,035
0,690
0,040
276,75
5,80
2012
18,19
6,620
0,016
0,410
0,041
460,90
7,2
2
2013
43,85
9,960
0,014
0,420
0,050
236,30
6,36
MDK
1,00
0,100
0,010
1,000
0,100
80
6
-
9
Bogdanović, G.D. i dr. / Reciklaža i održivi razvoj 6 (2013) 41-50
50
ZAKLJUČAK
Rudničke vode iz Rudnika RTB Bor koje sa sobom
nose znatne količine bakra predstavljaju značajan izvor
za dobijanje bakra. U prethodnom periodu nedovoljno
pažnje i sredstva je posvećeno prečišćavanju rudničkih
voda, što je uticalo na zagađenja životne sredine
,
posebno na pogoršanju kvaliteta površinskih
vodotokova. Prečišćavanjem rudničkih voda smanjila bi
se bitno zagađenost Kriveljske reke kao i njenih pritoka
-
Cerove reke i Saraka potoka
, a
šire i Dunavskog sliva
što doprinosi i ispunjavnju naših međunarodnih obaveza.
Valorizovao bi se velikim delom bakar iz rudničkih
voda koji je, sada glavni zagadjivač u njima,
a
prečišćena rudnička voda bi mogla da se reciklira u
proces, što bi uticalo na održivo upravljanje vodenim
resursima.
U RTB Bor se već realizuje projekat proširenja
površinskog kopa Rudnika bakra Cerovo
, a rudarenja na
površinskom kopu Veliki Krivelj će se nastaviti još dugi
niz godina. Postoji strategija eksploatacije novi
h rudnih
ležišta u oblasti Cerova, pa je neophodno konačno
pristupiti i rešavanju problema rudničkih voda iz ovih
rudnika, što znači da treba uraditi strategiju upravljanja
ovim vodama, njihovo prečišćavanje i smanjenje
gubitaka na bakru, a samim tim i smanjenje zagađenja
Kriveljske reke.
LITERATURA
1.
Trumić,
M
.
Ž.;
Bogdanović,
G
.
D.;
Trumić,
M
.
S.;
Antić,
D.V.
Mining Waste Management
–
The Case
Study o
f Bor. Proceedings of the International
Conference 2013 “Sustainable Landfills and Waste
Management”, Novi
Sad, Serbia 2013, pp. 26
-
38.
2.
Antonijević, M. M.; Dimitrijević, M. D.;
Stevanović, Z.O.; Šerbula, S.M.; Bogdanović, G.D.
Investigation of the possibility of copper recovery
from the flotation tailings by acid leaching.
Journal
of Hazardous Materials
2008
,
158
, 23
–
34.
3.
Bogdanović,
G.D.;
Antonijević,
M.M.
Ponašanje i
okcidacija haklopirita u vodenoj sredini
.
Tehnički
fakultet u Boru,
Bor
2011.
4.
Valente,
T.
M.;
Gomes,
L. C.
Occurrence,
properties and pollution potential of
environmental
minerals in acid mine dra
inage
.
Science of the Total
Envirronment
2009
,
407
,
1135
–
1152.
5.
Dimitrijević
,
M. D. Kisele rudničke vode.
Bakar
2012
,
37 (1)
, 33
-
44.
6.
Bogdanovic,
G.;
Antonijevic,
M.;
Milanovic,
Z.;
Šerbula,
S.; Milić, S. Analiza stanja rudničkih voda
Rudnika bakra Bor
, II
Simpozijum "Reciklažne
tehnologije i održivi razvoj",
Soko
Banja, Srbija
2007, pp. 269
-
275.
7.
Bode,
A.;
Zoga,
P.;
Xhulaj,
D.;
Xhulaj,
S.
Mining
residues around lake Ohrid.
Journal of Mining and
Metallurgy
2010
,
46 A(1)
,
23
–
31.
8.
Bogdanović,
G.;
Trumić,
M.;
Trumić,
M.;
Antić,
D.V.
Upravljanje otpadom iz rudarstva
-
nastanak i
mogučnost prerade.
Reciklaža i održivi razvoj
2011
,
4 (1)
, 37
-
43.
9.
Stanković,
V.;
Žikić,
M.;
Bogdanović,
G.;
Milanović,
Z.;
Marjanović,
T. Rudničke vode iz
Rudnika RTB Bor
–
potencijal za dobijanje bakra ili
zagađivač površinskih voda, Zbornik radova, III
Simpozijum sa međunarodnim učešćem Rudarstvo
,
Zlatibor 2012, pp. 339
-
337.
10.
Podaci o analizi voda; Arhiv RTB Bor.
11.
ERM, Fideco d.o.o. i CSA Group LTD, “Procena
štete u životnoj sredini nastale od nekadašnjih
radova RTB Bor”, Beograd, 2005
12.
Stanković,
V.;
Božić,
D.;
Gorgievski,
M.;
Bogdanović,
G. Heavy metal ions adsorption from
mine waters by sawdust.
Chemical Industry and
Chemical Engineering
2009
,
15 (4)
,
237−249.
13.
Miličević,
S.;
Daković,
A.;
Milošević,
V.;
Kragović,
M.; Matijašević,
S.
Sorpcija bakra na
prirodnom i modifikovanom zeolitu.
Reciklaža i
održivi razvoj
2009
,
2 (1)
, 19
-
25.
14.
Vidojković,
V.;
Branković,
A.;
Boljanac,
T.;
Martinović,
S.;
Vlahović,
M.
Valorizacija bakra iz
jamskih
i
drugih otpadnih voda cementacijom na
aluminijumu.
Reciklaža i održivi razvoj
2008
,
1 (1)
,
28
-
34.
15.
Csefalvay,
E.;
Pauer,
V.;
Mizsey,
P
.
Recovery of
copper from process waters by nanofiltration and
reverse osmosis.
Desalination
2009
,
240
,
132
-
142.
