SAD POSTAJU SVJETSKA SILA
90-ih godina 19. stoljeća Sjedinjene Države počele su da se intenzivno mješaju u poslove Latinske
Amerike i Dalekog istoka i da preuzimaju ulogu svjetske siile. Otada su u sve značajnijoj mjeri morali da
na život ovih naroda Amerike utiču događaji u drugim dijelovtma svijeta. Mnogi Amerikanci i dalje nisu
odobravali ovaj novi kurs u spoljnoj politici, dokazujući da uplitanje u evropske i azijske konflikte nije u
skladu sa istinskim interesima američkog naroda i da je posljeđica uglavnom grešaka ili ličnih ambicija
predsjednika i državnih sekretara.
NOVA POLITIKA SA POZICIJE SILE
Jačanje imperijalizma
Najznačajnija nova težnja krajem 19. stoljeća bila je potreba vodećih industrijskih nacija zapadne
Evrope za većim brojem stranih tržišta. Industrijalcima su bile potrebne sirovine koje se nisu mogle dobiti
na domaćem tržištu. Bili su potrebni i novi kupci njihovih proizvoda i nove mogućnosti da plasiraju višak
kapitala. Postupna ekspanzija evropskog tehnološkog sistema, najprije je dovela do već velikog
eksploatisanja zaostalih naroda i bila je praćena sve žešćim suparništvom između velikih evropskih sila.
Pod pritiskom međunarodne konkurencije ranije liberalne doktrine o slobodnoj trgovini prestale su da
vrše neki veći uticaj na politiku. Pozivajući se na pravo da svojim građanima obezbjede ekonomske
privilegije, vlade Velike Britanije, Njemačke, Francuske i drugih zemalja sada su nastojale da dobiju
isključivu kontrolu nad kolonijalnim područjima. Kao i u 17. i 18. sitoleću, ovo jačanje ekonomskog
imperijalizma najzad je dovelo do rata.
Pošto su Britanci kontrolisali Indiju i druge posjede i imali dominantan položaj na tržištima
dominiona, Latinske Amerike i Kine, oni su imali velika početna preimućstva. Međutim, oni su se suočili
sa sve opasnijom konkurencijom Njemačke. Poslije nacionalnog ujedinjenja pod vođstvom Bizmarka
1871. godine, Nijemci su postali najjača vojna sila na svijetu; oni su stvorili industrijski sistem koji је bio
efikasniji od britanskog. 90-ih godina 19. stoljeća Nijemci su počeli da osporavaju tradicionalnu britansku
vladavinu morem time što su se uhvatili izgradnje ratne mornarice. Tokom posljednje dvije decenije
stoljeća vladalo je trostruko suparništvo u borbi za kolonije između Britanije, Francuske i Njemačke, i za
to vrijeme je veći dio Afrike bio podijeljen između tri sile. Pošto se broj zaostalih oblasti, pogodnih za
anektiranje, smanjio, suparništvo se pojačalo i rat je sve više bio na pomolu.
Početkom 20. stoljeća Evropa je bila podijeljena u dva neprijateljska tabora – Njemačka se vezala
savezom sa Austro-Ugarskom i Italijom, dok je Britanija sklopila sporazum sa Francuskom i Rusijom.
Prema tome, najznačajniji događaji u Evropi bili su jačanje neprijateljstva koja bi mogla dovesti do
opšteg rata i uspona Njemačke. U međuvremenu, na drugoj strani svijeta rađala se jedna nova sila. Japan
je uspio ne samo da očuva svoju nezavisnost nego i da usvoji evropsku tehnologiju. Izvojevavši brzu
pobjedu u ratu s Kinom 1894. godine, Japanci su upozorili ostali svijet da jedna nova sila traži mjesto pod
suncem. Krajem rata oni su anektirali Formozu. Možda je glavni razlog za kurs napuštanja izolacije u
američkoj spoljnoj politici bio u tome što SAD više nisu mogle da se
osjećaju tako sigurno kao u
prošlosti. Oživljavanje imperijalizma krajem 19. stoljeća dovelo je do opšte zategnutosti, i na izmaku
stoljeća Amerikanci su bili ozbiljno uznemireni time što je svjetska ravnoteža snaga bila ugrožena
jačanjem Njemačke i Japana kao pomorskih sila.
Američki ekspanzionizam
U međuvremenu, u SAD su se pojavile tendencije ka imperijalizmu. Američka industrija počela je
da traži nova strana tržišta, i mada su SAD, uzimajući sve u obzir, ostale dužnička nacija sve do Prvog
svjestskog rata, višak kapitala počeo je da se preliva u susjedne zemlje – Kanadu, Meksiko i Kubu.
Stvaranje američke imperije snažno je podupirala mala, ali značajna, grupa ljudi, koji su vjerovali u novu
verziju neizbježne teritorijalne ekspanzije. Među istaknutim zastupnicima ove imperijalističke ideologije
bili su
Teodor Ruzvelt
, senator
Henri Kebot Lodž
i senator
Albert J. Beveridž
. Mada nikad nisu pridobili
mnogo svojih sugrađana za ovu verziju nacionalne misije, oni su imali veliki uticaj na američku politiku,
1
posebno kada su se zauzimali za dobijanje pomorskih prekomorskih baza. Američka imperijalistička
ekspanzija krajem 19. stoljeća bila je više prouzrokovana ovim strategijskim razlozima nego ekonomskim
činiocima.
Pomorska politika
Prvi znak promjene u amerčkom stavu prema spoljnim poslovima bila je izgradnja nove ratne
mornarice. Početkom 1881. godine, Kongres je počeo da odobrava velike sume novca za novu izgradnju,
uglavnom zbog toga što se sve više uviđala opasnost od slabosti nacije. 80-ih godina 19. stoljeća ratna
mornarica se brzo povećala i modernizovala izgradnjom čeličnih bojnih brodova na paru, dok je njen
komandni sastav postao kudikamo efikasniji. Umjesto da služi prvenstveno kao instrument za odbranu
američkih obala, ratna mornarica je od tada bila organizovana tako da ima dovoljno udarne moći i da
neprijateljske snage dočeka na otvorenom moru. Krajem stoljeća ratna mornarica SAD bilа je slabija
samo od mornarica Britanije i Njemačke.
PREKOMORSKA EKSPANZIJA
Ekspanzija na Pacifiku
Prvi koraci ka prekomorskoj ekspanziji bili su preduzeti za vrijeme Džonsonove administracije, na
inicijativu državnog sekretara Suarda. Godine 1867. on je s Rusijom sklopio ugovor kojim je Aljaska bila
kupljena za 7.2 miliona dolara, a iste godine izvršena je aneksija ostrva Midvej. Krajem stoljeća sve veće
stavljanje naglaska na pomorsku silu dovelo je do osnivanja pomorskih baza na Pacifiku. Tek 1878.
godine SAD potpisale su sporazum sa ostavom Samoa, kojim su dobile pravo da uspostave pomorsku
bazu u Pago Pagou. Probitačnija pacifička tekovina bili su Havaji. Godine 1875. bio je zaključen ugovor
kojim su Havaji praktično postali američki protektorat, a 1887. SAD dobile su pravo da izgrade pomorsku
bazu u Perl Harburu. Jula 1898. Kongres je glasao za aneksiju, i ostrva su bila organizovana kao teritorija
sa izgledom da na kraju postanu savezna država.
Panamerikanizam
Tokom 80-ih i 90-ih godina 19. stoleća, spoljna politika SAD počela je isto tako da se okreće ka
jugu i zapadu. Uglavnom u nadi da će naći nova tržišta za američku industriju, američki državnici počeli
su da gaje prisnije odnose sa Latinskom Amerikom uopšte, dok su isto tako namjeravali da uspostave
američku sferu uticaja u Karibima, čija je kontrola izgledala neophodna za američku bezbjednost.
Venecuelanski granični spor
Uznemireni sve većom moći Njemačke, Britanci su bili zainteresovami za prijateljstvo
Amerikanaca i došli su do zaključka da bi bilo pametno da prihvate američku prevlast u Karibima.
Početkom 20. stoljeća, britanski državnici su povukli veći dio svojih oružanih snaga iz
zapadne
hemisfere, i počeli su, prvi put, da izražavaju odobravanje Monroovoj doktrini.
Špansko-američki rat
Slijedeći korak u uspostavljanju američke hegemonije u Karibima bio je rat sa Španijom. Pošto je
izgubila posjede na kopnu, Španija je zadržala vlasništvo nad Kubom i Portorikom, ali je propustila da
poboljša metode upravljanja. Desetogodišnja buna na Kubi (1868.-1878.) završila se bez uspjeha. Godine
1895. Kubanci su se ponovo pobunili, i ovog puta zvjerstva koja su počinile španske vlasti i opšte
divljaštvo primjenjeno u borbama ubrzo su uzbudili javno mnijenje u SAD. Novinari su zahtijevali da se
interveniše kako bi se oslobodili Kubanci i uspostavio mir. Mala grupa ljudi, koja je priželjkivala da SAD
budu prva sila na svijetu, isto tako se zalagala za rat više iz praktičnih razloga. U procesu oslobađanja
2
