2
UVOD
U svjetskoj istoriji, ne postoji niti jedna zemlja, niti jedna teritorija naseljena stanovništvom
na zemljinoj kugli koja je bezbjedna od pojma terorizam. To je sada već globalni svjetski
problem, s obzirom na to da terorizam kao pojavni oblik u jednoj sredini, po pravilu nikada ne
ostaje izolovan na određenom prostoru već se veoma brzo širi i grana i na druge prostore.
Terorizam kao jedan od oblika nasilja u svijetu, sve više u ugrožava kako unutrašnju, tako i
međunarodnu bezbjednost. Terorizam kao pojava u društvu postoji od pamtivjeka. Tako su
kroz istorju teroristički činovi izvršavani na razne načine ubijanjem careva, kraljeva,
vojskovođa, atentata na državnike raznih nivoa, podmetanja eksploziva, otmica i sl.
Terorizam se nazire u naranijoj ljudskoj istoriji pa kao takav postoji i uvećava svoje oblike
sve do današ njih dana. Tokom čitave istorije, ljudi su primjenjivali različite terorističke
taktike
1
.
Političko nasilje i terorizam je fasciniralo društvo praktično od početka ljudske civilizacije.
Nekad su ti činovi „terorizma“ bili podržani od narodnih masa, kada je vlast ugrožavala
njihova prava, a nekad je nailazila i na osude. Još prije Hristovog rođenja, atentati na političke
ličnosti toga vremena, su ne samo se izvodili veći i glorifikovali. Atentati u Persiji i Asiriji su
se pojavili u toku XI vijeka prouzrokovali su strah i paniku u čitavoj Islamskoj imperiji. U
toku Francuske revolucije u XVIII vijeku, Robespjer je primenjivao terorističke taktike, kako
bi uništio veći dio francuske aristokratije (oko 40.000 ljudi), od kojih je većina završila na
giljotini.
Tokom američke revolucije terorizam se primjenjivao protiv Britanaca i njihovih simpatizera
u redovima kolonista. Takođe, vrlo bitno je spomenuti terorističke aktivnosti koji su se
sprovodile u kasnim decenijama XIX vijka i početkom XX vijka, posebno u carskoj Rusiji.
Najveći dio terorističkih grupa koje su postojale tokom prve polovine XX vijka, bile su
motivisane težnjom ka slobodi od kolonijalnog ropstva, tzv. „borbom za nacionalno
oslobođenje
2
“. Od kraja II Svjetskog rata terorizam je postao bitan faktor subverzivne
djelatnosti u mnogim novoformiranim državama, kao zamjena za borbu protiv demokratskih
režima
3
.
S vremenom teroristički akti dobijaju nove dimenzije, koje postaju sve bezobzirniji i
brutalniji. Savremeni terorizam je doživio naglu ekspanziju između 1950. i 1970. godine,
kada je primjena nasilja u političke svrhe ili za podizanje društvene svjesti postala popularna
strategija. U kasnim decenijama prošlog vijka terorizam se proširio van granica nacionalnih
država, posta bitan izraz političke volje i internacionalni problem. Iz tog razloga terorizmu se
treba suprostaviti, istovremeno, vojno-policijskom taktikom, politikom, finansijski, naučno i
drugim aspektima koji su od značaja za zaštitu od terorizma. Talas terorizma zapljuskuje
savremenu civilizaciju izazivajući velike potrese u međunarodnim odnosima i na globalnom
planu.
1
Whittaker, D.J.; „The Terrorism Reader”, London, Routledge, 2001.
2
Savić, Andreja; „Od tradicinalnog ka postmodernom terorizmu“ , Bezbjednost, 1989, Beograd, 2003.
3
www.wikipedia.com/terorizam
4
1. POJAM I DEFINICIJA TERORIZMA
Terorizam kao vid borbe terorističke organizacije je više dimenzionalan društveni fenomen i
stoga je je u određivanju njegovog pojma potreban multidisciplinaran pristup. Tako se
terorizam može najuže posmatrati sa aspekata kriminologije, kriminalistike, i krivičnog prava,
odnosno sociologije i drugih društvenih nauka koje bi omogućile njegovo adekvatno
sagledavanje i moguće prevazilaženje.
Definicije terorizma nije jednostavna i ona predstavljaju problem oko kojeg još uvijek nije
moguće pronaći koncenzus. Razlog za to se javlja u situacijama kada pojedinac, kojeg jedan
dio društva naziva teroristom, postaje idol ili simbol borca za slobodu u drugom dijelu tog
društva, što ostavlja problem otvorenim. Iz tog razloga potrebno je definisati postupke koji su
neprihvatljivi i protivzakoniti u kontekstu krivičnog zakonodavstva određene zemlje, pa i
međunarodne zajednice u cjelini. To praktično znači da je potrebno razviti društvenu svjest
cijelog društva o tome da je terorizam zapravo zločin, bez obzira kojoj društvenoj grupi,
njegovi počinioci, pripadaju. Pojam terorizma treba da dobije univerzalno ponuđenu i
prihvaćenu definiciju, kao i međunarodni koncenzus kako bi sve nacije mogle razraditi
kofezivnu antiterorističku politiku koja podržava bilateralne i multilateralne ciljeve.
Terorizam (lat. terror - užas) podrazumjeva doktrinu, metod i sredstvo izazivanja straha i
nesigurnosti kod građana sistematskom primjenom nasilja. Ovo je jedna uopštena definicja iz
koje proizilazi da je terorizam svaka akcija koja prouzrokuje strah kod određene grupe ljudi.
Međutim ovakve i slične uopštene definicije nisu dovoljne za diferenciranje terorizma od
drugih oblika nasilničkog ponašanja (kriminaliteta). Naime i ''obični'' kriminalci koriste
različite oblike nasilja u ostvarivanju svojih ciljeva, a ipak nisu određeni kao teroristi. U
političkom smislu, terorizam je sistematsko i organizovano nasilje nad pasivnim subjektom,
sa ciljem da se on zadrži u stanju političke pokornosti, da se u javnosti izazove nepovjerenje u
postojeći javni poredak i vlast, ili da se od njih iznude politički ustupci. Motivi terorizma su
najčešće političke pobude, ali mogu biti i kriminalne prirode.
Kod klasične kriminalne aktivnosti terorizam se javlja u sticaju sa koristoljubivim deliktima:
to su posebno razbojnički napadi, uzimanja talaca, ucjena, ili podmetanje eksploziva, prijetnje
da će neki objekat biti dignut u vazduh, paljevine preduzeća, robnih kuća, hotela itd. A. Evans
navodi pet bitnih uzročnih faktora terorizma:
-
raskorak između očekivanja i mogućnosti ispunjenja ciljeva društvenih grupa u
uslovima postojećih društvenih, ekonomskih i političkih promjena,
-
nacionalno - oslobodilačke tendencije i osvešćenja,
-
„eksplozija etniciteta”, odnosno identifikacija terorista sa multirasnom, nacionalnom,
ili religijskom zajednicom,
-
„mit gerile” iz kineske i alžirske revolucije odnosno iz cionističkog pokreta u
Palestini,
-
iskustva iz procesa dekolonizacije kao oblika političke i ideološke borbe protiv
imperijalizma.
5
Značajan broj autora smatra da za pravilno shvatanje pojma terorizma treba usmjeriti pažnju
na njegove osnovne elemente (politički motivisane namjere, organizovanost, posljedice
terorističkih akata, sredstva, bezobzirna i izuzetna surovost, raznovrsnost ciljeva, meta i
metoda, ekonomičnost izvođenja i komunikativnost) čime se izbjegava jednostranost i
površnost u određivanju njegove suštine. Savremena nauka ulaže velike napore da ponudi
opšte prihvatljivu definiciju terorizma.
Prof. dr Milan Milošević terorizam definiše kao planski aktnasilja, koji preduzimaju određene
društvene grupe, s ciljem očuvanja ili osvajanja vlasti i da se terorizmom s pravom naziva
samo onaj teror koji u svom biću sadrži socijalno - psiholoku, odnosno političku komponentu.
Iz ovoga koncipirane definicije terorizma proizilazi da terorističkog akta nema bez sljedećih
elemenata: upotrebe fizičkog nasilja, političkog karaktera aktivnosti, izazivanja straha i drugih
psihičkih reakcija, očekivanih efekata i ciljanog, planiranog i organizovanog djelovanja. Prof.
dr Vojin Dimitrijević terorizam definiše kao: „Organizovanu i sistemsku primjenu nasilja, sa
namjerom da se izazivanjem straha i slične nesigurnosti građana, naruši autoritet države ili
ostvare neki politički ciljevi“.
Tako, pod terorizmom UN podrazumjevaju akte lišavanja života ili ranjavanja, ili akte
uništavanja ili oštećenja imovine civila ili vlada, bez jasne dozvole određene vlade, od strane
pojedinca ili grupa ljudi koji samostalno djeluju, ili vlada koje djeluju iz vlastitih pobuda ili
vjerovanja, da bi postigle neki politički cilj. Shodno tome, u Rezoluciji Savjeta bezbjednosti
br.1373, koja je izglasana 28.9.2001. godine, navodi se da međunarodni terorizam predstavlja
izazov svim državama i ukupnom čovečanstvu, jer se terorizmom svuda ugrožava
dostojanstvo i sigurnost ljudi, podriva društveni i privredni razvoj svih država i u svjetskim
razmjerama potkopava stabilnost i blagostanje. U novembru 2004. godine UN su označile
terorizam kao svaki akt: „Koji uključuje ubistva ili povređivanje civila ili ne-boraca, u svrhu
zastrašivanja populacije, vlada ili međunarodnih organizacija, sa ciljem da nešto učine ili ne
učine, što proizilazi iz tog akta“.
1.1.
Uzroci nastanka terorizma
Uzroci savremenog terorizma su vrlo nejasni što predstavlja najveći problem za globalnu
borbu protiv terorizma. Uzroci terorizma se „hrane” nagomilanim i veoma dubokim
protivriječnostima (klasnim, vjerskim, političkim), neprihvatljivim uslovima života kao i
neostvarenim ambicijama određenih društvenih grupa. Generalna skupš tina OUN-a 1979.
godine je razmatrala ovaj problem sa aspekta bezbjednosti. Tada je posvećena pažnja i
spoljnim i unutrašnjim uzrocima terorizma.
6
Terorizam mogu podstaći: ekonomske i socijalne
razlike unutar država; nacinalna neizvjesnost odnosno ekstremni nacionalizam i šovinizam;
kolonijalna i nekolonijalna nezavisnost; nerješena etnička struktura i granice države; vjerska
zastranjenost kao i neostvarene političke ambicije. Uzroci terorizma mogu biti i: krutost
sistema, zakona, propisa: osjećaj ugroženosti; osjećaj krivice i manje vrijednosti; osjećaj
beskorisnosti itd. Ekonomski uzroci terorizma su najmanje podložni bilo kakvim procjenama.
Donedavno je terorizam bio najizraženiji u siromašnim regionima, ali to više nije pravilo.
6
Bošković, Mićo, Jovičić Drаgomir: Kriminаlistikа metodikа, VŠUP, 2002
7
mjesto, što vodi gubljenju povjerenja u politički sistem i društvene vrijednosti. U ovakvim
slučajevima izdvajaju se „novi“ autoriteti, personalizovani u nekoj ličnosti, koji pomoću
određenih mehanizama identifikuju pojedince ili društvene grupe koje indoktriniraju
određenim sadržajima, obuče u rukovanju različitim vrstama vatrenog oružja i eksplozivnih
sredstava, materijalno i finansijski obezbjede, a potom usmjere na pažljivo odabrane mete
napada. Stvara se duboko ukorenjeno vjerovanje da je terorizam jedini ispravan, pravi put.
Pored ovih, uzroci terorizma su često i neostvarene ambicije određenih društvenih grupa, koje
se ogledaju u želji za vlašću ( neostvarene političke ambicije ), zatim vjerska zasljepljenost,
želja za osvetom, avanturizam itd.
