1. Arhitektura XVIII veka

1. Arhitektura XVIII veka

- uvod

* Panteon - stari vek

│

* Crkva Sv. Petra - rano hrišćanstvo

│

prethodno

* Tempieto - Bramante, renesansa

│

* Sv. Karlo sa 4 fontane - Boromini, barok

│

- XIX vek - moderno doba (kontroverzna dela: francuska opera, britanski parlament u Londonu ->
nosioci velikih izraza prethodnih epoha)
- Arhitektonski istoricizam (afirmacija ranijih perioda) - početak je teško utvrditi (polovina XVIII v.)
* kuća Čizik (1725. god.) - početak modernog doba (kopija Paladijeve rotonde)
- 3 bitna momenta:

1. dovedena u pitanje Vitruvijeva pravila
2. dovedeno u pitanje klasična arheologija
3. dovedeno u pitanje tehnologija i industrija

- razlaz 2 struke: arhitektura i inženjerstvo (1847. - građevinska struka se izdvojila osnivanjem prve
inženjerske škole)
- industrijska revolucija -> niz promena (prvo Engleska, pa Francuska, Nemačka, SAD)

- arhitektura XVIII v.

- vreme kad je istorija sveta hrabro zakoračila napred, a istorija arhitekture kao

da se u tom trenutku povukla u prošlost

arhitektura i industrijska revolucija

Najznačajniji istorijski događaj u modernom dobu -> industrijska revolucija -> suštinski je promenila
ljudski život, kao poljoprivredna revolucija u Neolitu kad je čovek od nomadskog čoveka postao ratar
i osnovao naselja.
- promena načina života: - tehnološke inovacije: parna mašina na čvrsto gorivo, -> umesto pojedinačne
zanatske proizvodnje - masovna proizvodnja, gvožđe, čelik, pa i sintetika umesto prirodnih materijala
-   fabrička   proizvodnja   ->   porast   gradskog   stanovništva   -   bolji   zdravstveni   i   ekonomski   uslovi,
postepeno   kretanje   ka   opštem   društvenom   blagostanju   (poboljšanje   poljoprivredne   proizvodnje,
zdravstvenih uslova, dohodka, proširila se funkcionalna osnova arhitektonskih delatnosti)
- novi tipovi građevina: industrijske (fabrike, skladišta), saobraćajne (mostovi, železničke stanice),
javne (poslovne, banke, berze, robne kuće) i reprezentativne (pozorišta, sudovi, parlamenti, bolnice,
hoteli,   biblioteke);   pre   su   bile   samo   crkve,   palate   i   tvrđave;   masovna   stambena   izgradnja
(najintenzivniji razvoj: porodične kuće za srednji stalež umesto aristokratskih rezidencija)
-   novi   građevinski   materijali   (pored   tradicionalnih:   drvo,   kamen;   sada   su   industrijski   materijali:
gvožđe, staklo, čelik - proizvodnja u velikim količinama)
- nove metode projektovanja (objekti ogromnih visina i raspona zahvaljujući novim materijalima);
proračuni konstrukcija
- industrijska revolucija je ipak bila usporen proces, čak i u kolevci - Engleskoj kao najrazvijenijoj
zemlji
- hronološki: Engleska od 1750., Francuska od 1830., Nemačka i SAD od 1850.
- uticaj industrijske revolucije na arhitekturu je postepen: prvo se odrazio na program, pa na gradnju, i
na kraju se ispoljio u monumentalnom izgledu

intelektualna revolucija i doba prosvećenosti

- kretanja su potekla iz Italije u dobu renesanse; intelektualna i industrijska revolucija suštinski
doprinose stvaranju novog sveta
- renesansni radikalan koncept duhovne i intelektualne autonomije ličnosti (umetnik nije anoniman) i
ličnog iskustvenog doživljaja sveta, potenciranje snage razuma u shvatanju tog iskustva ->
kumulativno dejstvo postepene transformacije svesti u ovom pravcu; renesansa stavlja naglasak na
individualnu misao i delanje, počev od Kopernikove teorije o kretanju planeta oko Sunca i da Zemlja
nije centar Vasione
- XVIII v. -> otkrića iz oblasti matemetike, fizike, astronomije

1. Arhitektura XVIII veka

- vrhunac intelektualnog uspona - Isak Njutn i preformulacija viđenja prirode; intelektualni naučni
pokret naišao je na topao prijem društva, ovo je bio nastavak puta koji su utrli renesansni filozofi, a
ključna ličnost bio je Džon Lok
- Džon Lok: čovek kao "tabula rasa", nevino biće, čist potencijal izložen iskustvu koje formira njegov
karakter i sposobnosti;

Žan Žak Ruso

: prvobitni čovek kao "plemeniti divljak" nasledno proklet zbog

prvobitnog greha, nasuprot hrišćanskom poimanju čoveka kao posrnulog bića - bio je dobar i nevin
dok ga civilizacija nije iskvarila i porobila
- doba prosvećenosti -> tako se obično naziva faza intelektualne revolucije u XVIII v., čovečanstvo se
shvata kao skup potencijalno nevinih razumnih bića; po Rusou: razumno postupanje trebalo bi da
dovede do stanja čistote i blaženstva; politički oblik ovih ideja - revolucija u SAD i Francuskoj

romantizam i negovanje kulta osećajnosti

- pored intelektualnog, neguje se i subjektivno i emocionalno (osećanje i mašta) iskustvo, kao oblik
individualnosti koji propagira renesansa, što predstavlja osnovu romantičarskog pokreta. U tom
pogledu ovaj period možemo nazvati i doba osećajnosti
- umetnik je postao glavni junak kulture romantizma
- pojedinac u svojoj jedinstvenosti teži kršenju pravila i odbacivanju aktualnog stanja (status quo)
stvari i bekstvu u svet mašte i idealizovanih vizija starih vremena s jedne strane, dok druga reakcija
romantičarske svesti teži radikalnim promenama
- romantičarska svest podrazumeva težnju za radikalnim promenama "dekadentnog" društva reformom
i revolucijom

istoricizam XVIII v.

Istoricizam, sam po sebi nije bio ništa novo jer je bio star koliko i arhitektura, oživljavanje i afirmacija
ranijih stilova -> kao suprotnost iskaz savremenih ideja
- arhitektonski izraz ovog romantičarskog doba - doba razuma i osećajnosti; racionalisti otkrivaju kao
zamenu za baroknu dekadenciju. Pročišćeni neoklasicizam, romantičari eskapistički stil koji može
imati srednjevekovni (mistični - gotski), egzotično - istočnjački ili poetsko - klasicistički karakter
- istoricizam ranijih epoha -> izraz apsolutističke težnje za jedinstvenističkim razvojem (u monolitnim
društvima gde je vladao pojam autoriteta)
- u dobu koje je dolazilo i bivalo sve više pluralističko, autoritarnost se povlačila pred individualnošću
- istoricizam XVIII v. -> izraz pluralizma i složene prirode modernog društva (naime, kako su svi
istorijski stilovi bili na raspolaganju da bi se zadovoljilo mnoštvo ćudi, potreba i ukusa, istoricizam
nije predstavljao paradu stilova, kako su često sa omaložavanjem nazivali, već je sam po sebi bio
jedan prilagodljiv dinamičan stil, promenljivog, ćudljivog društva)
- oživljavanje stilova omogućilo je intenzivnim neophodnim naučnim izučavanjem istorije arhitekture
počevši od sredine XVIII v. sa otkrivanjem Pompeje i Herkulanuma; prvi put tačno datiranje i
poznavanje stilova
- arhitekti - naučnici i graditelji

ENGLESKA U XVIII V.

(Perović obožava Paladija)

Racionalistički neoklasicizam je dominantan u Engleskoj od 1720.-1760.

oživljavanje paladijanizma

- Najraniji primer neoklasicizma, t.j. istoricizma, predstavlja oživljavanje antike preko renesansnog
posrednika Andrea Paladija (međuzavisnost politike ideja i umetnosti)
- političku pozadinu odražava borba između "torijevaca" i "vigovaca"
- Vigovci, liberalni merkantilisti racionalnih pogleda na svet protive se političkim konotacijama
barokne arhitekture i vraćaju se Paladijevoj smirenosti i racionalnosti. Paladio je bio ponovo cenjen i
zbog velikog broja vila prilagođenih potrebama trgovačke aristokratije tesno vezane za svoje posede.
U Paladiju se treži arhitektonski pandam naučnim dostignućima XVIII v. kao suštoj suprotnosti
barokne izveštačenosti (koju su prezirali), a zaboravili da je paladijanizam u Engleskoj uveo Inigo
Džouns - kao sredstvo za sprovođenje apsolutnih pretenzija dinastije Stjuart

1. Arhitektura XVIII veka

funkcionalni klasicizam u ime "rimske" veličanstvenosti; paladijanizam na granici. Prevladala je
Kentova sloboda u projektovanju i unutrašnjem uređenju.

arheološki neoklasicizam

-> 3 centra sa različitom ulogom: Rim, Pariz, London

- paladijanizam je dominirao (inače oduševljeno primljen kao oslobađanje od ekstravagancije baroka)
u Engleskoj do 1760., pa i do početka XIX v. i proširio se na severnu Evropu (Nemačka i Rusija) i
Ameriku (kolonije u Americi u kojima je Tomas Džeferson bio Paladijev sledbenik u početku)
- sredinom XVIII v. -> reakcija na Barlingtonov stil, kao ograničen, strog, bezizražajan, knjiški,
razmetljiv; i dalje se težilo jasnoći i jednostavnosti, ali na senzualniji način (manje intelektualan, a više
senzualan)
- teži se neposrednom upoznavnjau antike, a ne preko renesanse što je bilo moguće jedino arheološkim
izučavanjem. Arheološki neoklasicizam našao je uporište i van engleskog tla. Jedan od ključnih ljudi -
arheolog Đulijen David Luca - objavio knjigu

"Ruševine najlepših spomenika antičke Grčke"

(1758.) - fascinantna knjiga sa velikim brojem crteža. Imala je ogroman uticaj na arhitekte (knjiga je
objavljena pre Engleza, koji su bili prvi u terenskoj arheologiji). Englezi Džejms Stjuart i Nikolas
Rivet objavili su knjigu 1762. godine. Luca je najpre bio u Atini 1754., a kasnije obilazi i Spartu -
grčki dorski red - detaljno
- Rim: posećuju ga: 1. engleska gospoda na putovanju (Grand Tour), 2. francuski stdenti (Grand Prix)
i drugi studenti, 3. značajne ličnosti: Adam, Piranezi, Vinkelman; Rim je materijalni i emocionalni
centar neoklasicizma, verski centar, centar umetničkog hodočašća tokom XVIII v.; Herkulanum i
Pompeja izazivaju ogromno interesovanje (njihovo otkrivanje je bilo senzualno i možda najzaslužnije
za pojavu neoklasicizma; arheološki ostatci iz antičkog perioda ponovo izazivaju interesovanje (kao u
renesansi), a Herkulanum i Pompeja su najspektakularniji (koji su bili zatrpani erupcijom Vezuva 79.
god. n. e.) otkriveni skoro netaknuti 1738. i 1748.)
-   Pariz:   najveći   broj   monumentalnih   spomenika   neoklasicizma;   ako   je   Rim   bio   materijalni   i
emocionalni   centar,   onda   je   Pariz   intelektualni   centar   neoklasicizma;   kontinuitet   tokom   XVII   v.
(tradicija francuskog klasicizma), jak uticaj kraljevske akademije arhitekture, nije prekinut aferom
rokokoa.
-   Engleska:   nema   tradiciju   klasicizma   karakterističnu   za   kontinualni   deo;   vodeća   uloga   u
neoklasičnom pokretu -> nije bilo renesansnog klasicizma, pa je okretanje antici brže i neposrednije;
"Društvo   prijatelja"   umetnosti   (osnovano   1732.)   -   pokrovitelj   arhitekata   i   arheologa,   terenska
istraživanja   antičkih  spomenika.   Englezi   su  najraniji   pobornici   takozvane   terenske   (za   razliku  od
knjiške) arheologije. Prvi su naučno istražili Akropolj; 1751. Palmir, Balbek, Split, ... u istraživanjim
stigli čak do Kine.
- arheološke publikacije - vrlo bitna uloga u neoklasicističkom pokretu, jer su sjaj ruševina približili
potrebama arhitekture.

- Đanbatista Piranezi

-> 2 arheologa (Italija - Piranezi i Nemac: Vinkelman), značajni ne po

novinama, već prezentaciji novina.
- inženjer i arhitekta iz Venecije, često boravio u Rimu; malo je gradio, ali od 1743. objavljuje izglede
i rekonstrukcije stvarnih i izmišljenih rimskih ruševina. Niko do tada nije prikazao antičku arhitekturu
na takav način -> njegovi bakrorezi

- bakropisi

su u dramatičnom maniru (preuveličane razmere), sa teatralnim uglovima, svetlosnim

efektima, veličanstveni i detljni; njihova vizuelna snaga stvorila je mnogo pristalica rimske
arhitekture. Ali nisu se svi slagali sa Piranezijevom vizijom nadmoći rimske arhitekture. Istovemeno
se pojavio drugi kult grčke umetnosti (što je bila velika novina, jer je u renesansi i baroku grčka
umetnost bila malo poznata) -> J. J. Vinkelman

- Vinkelman, Johan Joakim

-> nemački arheolog, gotovo sam stvorio "grčki pokret". On je bio u

zabludi da su grčke zgrade i spomenici bili bele boje - nikada nije bio u Grčkoj (dugo boravio u Rimu i
Napulju), ali je preko rimskih kopija izvanredno upoznao grčku umetnost i učestvovao u stvaranju
kulta te umetnosti, koja ranije skoro uopšte nije bila poznata
- 1763. publikovana je njegova

"Istorija antičke umetnosti"

, suštinsko delo o grčkoj umetnosti -

zapanjujuće razotkrivanje grčkog dorskog reda koji počinje široko da se primenjuje

1. Arhitektura XVIII veka

- Vinkelmanovi spisi o grčkoj umetnosti bili su od presudnog značaja za njeno oživljavanje onoliko
koliko su Piranezijevi bakropisi bili presudni za oživljavanje rimske arhitekture (prvi je bio literarno, a
drugi grafički veoma izražajan)
- Grčka obnova u Engleskoj u manjem obimu (plemenita jednostavnost, otmenost, čistota, mirnoća,
Branderburška kapija iz 1788.-91. Karl Langhans)

- Robert Adam

- izučavao antiku kod francuskog profesora Klerisoa u Parizu, a pre puta u Rim (bio je mentor i
Džefersonu); zato se u njegovom delu oseća francuska sveobuhvatnost, preciznost, detaljnost, sjaj i
elegancija; prijateljstvo sa Piranezijem
- elementi arhitekture Roberta Adama (preuzeti iz rimske): osnove sa povezanim prostorijama
kontrastne geometrije (kao kod termi), pregrađivanje stubovima, "rimska" dekoracija (štuko, obloge),
razvijeni renesansni detalji i etrurski motivi; originalna i maštovita interpretacija (lični stil)
- iako je izveo izvestan broj značajnih fasada, njegova slava leži u radu na enterijerima, često
preuređenje postojećih kuća

1. kuća Sion (Syon House), Midlsens, 1762.

- ogromna građevina iz doba kralja Džejmsa I

- jedna prostorna složena rotonda (koja nikada nije izvedena) trebala je da ispuni sumorno dvorište;
stari četvorougaoni omotač oko centralnog dvorišta pretvorio je u niz raskošnih soba - preuređenje
enterijera srednjevekovne zgrade; neutralni zidovi oživljeni su smelo i sveobuhvatno; osnova je
transformisana u "rimskom" maniru; ulazna dvorna -> vertikalna objedinjenost postignuta vidljivim
gredama u obliku dvostrukog X (između glavnog reda i sekundarnih pilastera oko prozora) - apside,
pregrađivanja pomoću stubova; dekoracija: statue, nameštaj, bogata plastika, smena stilskih redova,
monohromnih i polihromnih prostora; (minijaturni trijumfalni lukovi duž kraće ose ulazne dvorane
(glavna osa zgrade); kasetirani svodovi iznad zidova sa ocrtanim dorskim redom
- galerija: dugačka i uzana (zato je nije mogao transformisati u prostor all'antica kao druge - ulazna
dvorana - dorski, predvorje - jonski red); složena, stepenovana površinska obrada (ukrasi u štuko
tehnici), uz raznovrsnost i lakoću (tzv. "rokoko klasicizam") -> pogled ne miruje - dao joj je životnost
- izrazio sklonost ka "kretanju" - "usponi i padovi, ispupčenja i udubljenja", arhitektura ≈ "zaleđena
muzika"

2. Kedlston Hol, Derbšir, 1760.

- pozvan da završi kuću u paladijanskom maniru (vrlo slična rešenju Holkham Hola Kenta i
Barlingtona u osnovi)
- u enterijeru je dekoraciju uradio u rimskom maniru, izveo salon u maniru Panteona i ulaz sa
baštenske strane pretvorio u verziju rimske trijumfalne kapije
Uopšte, R. Adam nikada nije doslovno kopirao antičke modele, već ih je prilagođavao i kombinovao
po sopstvenom nahođenju. Nikad se nije striktno pridržavao određenog antičkog kanona. Cilj je bio da
pruži vrhunski estetski doživljaj tako što će omogućiti da se nasluti opipljiva veza sa Rimom

uzvišenost, slikovitost, asocojativnost

- 3 koncepta estetskog sindroma, a ne stil -> najradikalnija

pojava u arhitekturi XVIII v. u Engleskoj. Nije bio ni racionalni paladijanizam, ni blistavi
neoklasicizam R. Adama. To nije bio stilski pokret sam po sebi, već jedan estetski sindrom koji je
stavljao naglasak na lično osećanje (suprotno dobu prosvećenosti).
- pre saznanja o stilovima stizalo se do saznanja o istorijskom kontekstu u kom su nastali; to znanje,
kao misaona i osećajna pozadina primene nekog stila nosilo je određeno značenje - emocionalno i
estetsko zadovoljstvo koje je proizilazilo iz

"asocijativnih reakcija"

(tendencija arhitekture da bude

asocojacija postojala je uvek, a u XVIII v. naročito naglašena). Suprotno dobu prosvećenosti,
asocijatvnost znači skriveni smisao neoklasicizma i istoricizma

- "uzvišenost"

- ovaj termin u XVIII v. nije značio isto što i lepota -> subjektivna reakcija na estetski

stimulans, čiji efekat je bio "kontrolisani strah";

Eduard Berk

govori o tome da građevine koje treba

da izgledaju uzvišeno moraju biti u "mračnom i sumornom" stilu. Berk govori o strahu kao
najistinitijem merilu uzvišenosti. U Engleskoj to označava gotika, u Francuskoj vizionarski
neoklasicizam

- "slikovitost"

- u XVIII v. ima 2 značenja: 1. u vezi sa italijanskim pejzažnim slikarstvom XVIII v. i

nastankom engleskih pejzažnih vrtova; 2. opšti estetski ideal - efekat nepravilnih, nesimetričnih,

1. Arhitektura XVIII veka

- unutrašnja, centralna dvorana osmougaonog oblika, uzdizala se preko 30 m, otvarajući se u vrtoglavo
okno lanterne, a sumorni tunelasti prolazi koji su se pružali horizontalno kroz prostor do naizgled
beskonačne dubine, stvarali su onaj suptilan osećaj zastrašujuće uzvišenosti
- enterijer sa zapanjujućim prostornim efektima i realizmom gotskih detalja, teško da deluje kao
Vajatov dom za stanovanje
- prevazišao je Volpola koji je u dnevnoj sobi postavio nadgrobni spomenik (Stroberi Hil): u
Fonthilskoj opatiji cela dnevna soba je pretvorena u katedralu sa svim što se pod njom podrazumeva
- toranj je bio toliko uzan i visok, konstrukcijski nestabilan, tako da se 1825. godine srušio porušivši i
veći deo objekta. Uzrok ove nestabilnosti zgrade bio je verovatno u tome što su nepošteni preduzimači
iskoristili Bekfordovu užurbanost i zakidali na materijalu za izradu temelja. Da Bekford nije tako brzo
prodao zgradu, dobio bi upravo ono što je u početku i želeo - gotsku opatiju u ruševinama.

engleski pejzažni vrtovi

- izgledaju prirodno i bezazleno, sa prostranim travnjacima, grupisanim drvećem, nežnim obrisima,
krivudavim jezerima i umetnički raspoređenim paviljonima
- antiteza evropskoj praksi (iz političkih, filozofskih i estetskih razloga) -> prvo su Italijani u doba
renesanse,   pa   Francuzi   u  dvorcima   i  vilama   XVII   v.   podstakli   u  Evropi   težnju  za   oživljavanjem
antičke tradicije u uređenju predela kao okvira za arhitekturu. Izveštačeni i propisani su bili simbolom
apsolutizma
- ovi su vrtovi nicali na svakom koraku tokom XIX i XX v.
- većina javnih parkova u mnogim gradovima bila je upravo engleskog tipa (centralni park u Nju
Jorku, u Parizu, Londonu)
- u vreme kada su nastali, u XIII v. bili su nešto izuzetno, ne samo kao novina, već i zbog izvora
nastanka i značenja
-   u   političkom   smislu,   evropski   vrt   je   smatran   simbolom   apsolutizma   (primer   je   Versaj   iz   doba
apsolutiste Luja XIV)
- u filozofskom smislu, racionalizam je zastupao "prirodni" oblik stvari pre nego što su ih iskvarile
istorijske sile
- u estetskom smislu, engleski vrt je pored "veštačke prirodnosti" trebalo da uključi razne elemente
asocijativnosti da bi uticao na uzdizanje ličnosti; vezanost za raspoloženja u Vergilijevoj i Ovidijevoj
Arkadiji (najdublji koreni i ovde su, kao i u oživljavanju gotike bili književni), evociranje mitskih
pastoralnih svetova, uključivanje slikarskih i poetskih aluzija, osećajnosti nasuprot geometrizma
-   ove   vrtove   osmislio   je   i   uspešno   projektovao

Vilijam Kent

, koji je u ostvarivanju aluzija u

prostornoj kompoziciji posezao za "prirodnim" materijalima i oblicima, ali i za arhitekturom (veštačke
ruševine) ili skulpturom, aluzijama na svet slikarstva, poezije, mitologije

1. Park Staurhed, 1744.-1765.

- najistaknutiji primer engleskog vrta, projektovao ga je Barlingtonov sledbenik

Henri Flitkroft

, a

pokrovitelj je bio Henri Hor, bankar, ali vrlo ambiciozan po pitanju kulture
- park je nastao u raskošnoj dolini, oko veštačkog jezera formirana je staza sa sukcesijom slikovitih i
alegoričnih prizora (susreti sa hramovima, statuama, izvorima, pećinom); asocijativni i slikoviti
aspekti ovog vrta nisu ostvareni samo klasičnim arkadijanskim, već i srednjevekovnim motivima
(česta je bila i upotreba "kineskih" ili drugih egzotičnih elemenata; uopšte, često su umetnici XVIII v.
pozajmljivali i prilagođavali elemente iz vanevropskih, posebno orjentalnih izvora)
- jedan od glavnih slikovitih prizora odražava sliku Kloda Lorena (pejzažist, klasicizam) "Pogled na
obalu Delosa sa Enejom" i sadrži elemente antičke legende o Enejinom iskustvu u Apolonovom hramu
na Delosu (iz Vergilijevog dela)
- krug oko jezera: alegorija o Enejinom putu kroz podzemni svet - pećina na pr. simbolizuje taj
podzemni svet (avernus) da bi tamo posmatrao statue nimfe i plodnu Božiju reku, i td.

2. Kju vrtovi - Vilijem Čejmbers

-> ekstremni arhitektonski eklekticizam

3. Blenhajm, Longlit, Četsvort - Lanselot Braun "sposobni"

- rana faza slikovitosti: oživljavanje gotike i pojava pejzažnih vrtova
- do kraja XVIII v. slikovitost je prešla određeni razvojni put - od rane slikovitosti do poznog
slikovitog stila

pozni slikoviti stil