Skripta za
savremenu
istoriju
SADRŽAJ
42. Izbijanje Prvog svetskog rata
3
43. Tok Prvog svetskog rata u Evropi
44. Oktobarska revolucija 1917. godine
45. Završetak Prvog svetskog rata i njegovi rezultati
46. Mirovni ugovori posle Prvog svetskog rata
47. Formiranje Društva naroda i njegova obeležja
48. Treca Internacionala - Kominterna
49. Ekonomske krize u svetu izmedu dva svetska rata
50. SSSR izmedu dva svetska rata
51. Pojava fašizma i njegovi društveni uzroci
52. Fašisticka diktatura u Italiji
53. Nastanak nacionalsocijalizma u Nemackoj
54. Širenje fašistickih i profašistickih diktatura u Evropi
55. Japan i japanska osvajanja na Dalekom istoku pre Drugog svetskog rata
56. Gradanski rat u Španiji
57. Agresije Italije i njen ulazak u Drugi svetski rat
58. Agresije Nemacke uoci Drugog svetskog rata
59. Uzroci Drugog svetskog rata
60. Tok Drugog svetskog rata na Zapadnom frontu
61. Tok Drugog svetskog rata na Istocnom frontu
62. Drugi svetski rat na Dalekom istoku i Pacifiku
63. Pokreti otpora u Evropi tokom Drugog svetskog rata
64. Završetak i rezultati Drugog svetskog rata
65. Stvaranje i delatnost Ujedinjenih nacija
66. Podela Nemacke
67. Stvaranje socijalistickih država u Evropi nakon Drugog svetskog
rata
68. Hladni rat i stvaranje paktova
69. Kubanska kriza
70. Medunarodne politicke krize posle Drugog svetskog rata
71. Nastanak Izraela i izraelsko-arapski ratovi
72. Rat u Koreji
73. Rat u Vijetnamu
74. Dekolonizacija i stvaranje nezavisnih država u Aziji
75. Dekolonizacija i stvaranje nezavisnih država u Africi
76. SSSR posle Staljina
77. 1956. godina u Poljskoj i Madjarskoj
78. Pokret nesvrstanih
79. Kraj hladnog rata
80. Slom socijalizma u Evropi
81. Raspad SSSR
82. Srbija u Prvom svetskom ratu.
83. Crna Gora u Prvom svetskom ratu
84. Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca
85. Politicke stranke i politicki život u Kraljevini SHS 1918-1929.godine
86. Jugoslovenski parlamentarizam od 1929 do 1941.
87. Šestojanuarska diktatura 1929. godine
88. Sporazum Cvetkovic-Macek
89. 27. mart 1941.godine
90. Napad na Jugoslaviju 1941. godine i podela njene teritorije
91. Ustanci i pokreti otpora u Jugoslaviji 1941. godine
92. Rat na prostoru Jugoslavije 1942-1945.godine
93. Sporazum Tito-Šubašic
94. Organizacija vlasti u Jugoslaviji tokom rata 1941-1945.
95. Nastanak nove jugoslovenske države 1945.godine
96. Sukob Jugoslavije i SSSR 1948. godine
97. Samoupravljanje u Jugoslaviji
98. Ekonomske i politicke krize u Jugoslaviji 1963-1990.
99. Raspad SFRJ
100. Ratovi u bivšoj Jugoslaviji 1992-1995.
101. Nastanak Savezne Republike Jugoslavije
1
okolnosti austrougarska monarhija, kao “most” nemačkog prodiranja na Istok, dolazi u
prvi plan evropskih političkih odnosa. S druge strane, krize Turske ubrzavaju borbu oko
podele njenog nasledja. Svetske protivrečnosti dobijaju privid evropskih odnosa, pa se
približavanje ratne opasnosti ispoljava kroz zategnutost u Evropi.
Višenacionalna Austro - Ugarska i prostrana turska imperija u Evropi su predstavljale
prilično anahroničan oblik hegemonije. Medjutim, dok je raspad Turske bio na vidiku,
Austro - Ugarska je imala dovoljno snage da razvija aspiracije u pogledu proširenja svoje
hegemonije na Balkanu.
Austro- Ugarska je nastojala, posle englesko - ruskog sporazuma o Turskoj i mladoturske
revolucije, da pretvaranjem okupacije BiH u
aneksiju (1908)
osigura pozicije za svoje
dalje planove. Protivljenje Srbije aneksiji najzad je naišlo na podršku Engleske i
Francuske. Rusija se pomirila sa aneksijom (zbog ultimatuma od strane Nemačke, koja je
pretila objavom rata), ali su odnosi izmedju Rusije s jedne strane, i Nemačke i Austro-
Ugarske, s druge strane, ostali krajnje pogoršani.
Nova
kriza
izbila je
maja 1911.g.
, kada je francusko okupiranje Fesa, prestonice
Maroka, najavilo prelazak Maroka pod vlast Francuske. Nemačka je pod pretnjom rata
zatražila kao naknadu ceo Kongo. Medjutim, Engleska se izjasnila da neće odustati od
rata protiv Nemačke zbog Maroka. To je nateralo nemačku vladu da u jesen 1911.g.
potpiše sporazum sa Francuskom, prema kome je za priznanje francuskog protektorata
nad Marokom dobila manji deo Konga kao dodatak svojoj koloniji Kamerunu.
Kriza iz 1911.g. naterala je sve evropske zemlje na ubrzane ratne pripreme, a svetskom
konfliktu su prethodili i
italijansko - turski rat i balkanski ratovi
.
Francusko prodiranje u Maroko dalo je neposredni povod Italiji da preuzme svoj deo -
Tripolis
, koji joj je priznat ugovorom sa Francuskom (1902) i sporazumom sa Rusijom
(1900), a zauzvrat da se Italija ne protivi nameri Rusije da zavlada moreuzima oko
Mramornog mora. Italija je pomogla slabljenju Turske posle mladoturske revolucije
slabljenjem turskog garnizona. Za potpisivanje ugovora o miru sa Turskom (1912)
pomogla joj je nova kriza Turske - balkanski ratovi.
Zaoštravanjem suprotnosti izmedju dva sistema saveza, bio je doveden u pitanje i položaj
Italije. Kada je pristupila zauzimanju Tripolisa, velike sile su ostale po strani. Ali, Italiju
su njene pretenzije vodile sukobu sa Austrijom, mada je bila član Trojnog saveza.
Razvija aspiracije na jadranske obale, ne želeći da pristane na jačanje Austrije na Balkanu
bez kompenzacije za sebe.
Poraz Turske u ratu oko Tripolisa dao je balkanskim državama podsticaje za konačni
obračun sa Turskom. Srbija i Bugarska su zaključile savez
(“Balkanski savez”)
, kome su
pristupile Crna Gora i Grčka. Cilj saveza bio je da se Turci potisnu sa Balkana. U drugoj
liniji, bio je upravljen i protiv pretenzija Austro - Ugarske. Balkanski saveznici su
pobedili Tursku, ali je zbog teritorijalnih pretenzija Bugarske s jedne, i Srbije i Grčke s
druge strane, došlo do
Drugog balkanskog rata (1913)
u kome su kasnije učestvovale
Rumunija i Turska na strani Srbije i Grčke. Bugarska je pretrpela poraz i morala je da deo
zaposednutih teritorija u ratu protiv Turske ustupi Srbiji, Grčkoj i Rumuniji. Turskoj je u
Evropi ostao Carigrad sa okolinom (Carigradski pašaluk hehe
), do Jedrena. Da bi se
stavile granice ekspanzije Srbije
na konferenciji u Londonu
predvidjeno je stvaranje
države
Albanije
, koja će postati sfera borbe za uticaj Italije i Austro - Ugarske.
Krah Turske bio je realizacija samo jednog dela nacionalnih aspiracija na Balkanu. Ostala
je mnogonacionalna Austro - Ugarska koja je u novim prostorima, oslobodjenim od
Turske, videla područja svoje dalje ekspanzije. Na tom putu stajala je i Srbija, ne samo
kao nezavisna država, nego i kao značajan faktor nacionalnih pokreta na Balkanu.
3
Iza Austro - Ugarske, sa pogledima upravljenim na Istok, dalje od Balkana, stajala je
Nemačka
, ali joj se na tom putu isprečila Rusija svojim pravcima ekspanzije. Nudeći joj
izvesne ustupke, Nemačka je i 1910.g. pokušala da je odvoji od Antante. Medjutim,
ugovor izmedju Nemačke i Rusije iz 1911.g.,
kojim je Nemačka priznala severnu Persiju
kao sferu ruskog uticaja, a Rusija se saglasila sa gradjenjem bagdadske železnice sa
ogrankom prema persijskoj granici, ipak nije obavezao Rusiju da odustane od njenih
saveza upravljenih protiv Nemačke.
Što se tiče nemačko - engleskih odnosa, propao je pokušaj Engleske početkom 1912.g. da
se postigne sporazum o ograničenju nemačkog pomorskog naoružanja. Što se tiče
interesa na Bliskom istoku, Engleska je bila spremna da se saglasi sa nemačkom
koncesijom za gradjenje bagdadske železnice, od Bagdada do Persijskog zaliva. Čak su
obnovljeni i pregovori o podeli portugalskih kolonija, započeti još 1898.g.
Medjutim, ovim ruskim i engleskim pokušajima sa Nemačkom i nemačkim sa Engleskom
i Rusijom,
nisu rešavana krupna pitanja sukoba interesa
, pa nisu mogli čak ni da
uspore dalju konfrontaciju koja je neizbežno
vodila svetskom sukobu.
43. Tok Prvog svetskog rata u Evropi
Ubistvo austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda
(Sarajevski atentat 28.
juna 1914.g.)
bio je svakako dogadjaj koji je, u zategnutim balkanskim odnosima,
sugerisao mogućnost ratnog obračuna Austro - Ugarske sa Srbijom. Obračuna, koji je već
duže vreme bio opsesija austrijske politike. U grozničavim preispitivanjima diplomatskih
i ratnih poteza, proteklo je vreme od 28. juna (dana atentata) do
23. jula (ultimatum
Srbiji povodom atentata)
. Bilo je očigledno da je ultimatum bio neposredni uvod u već
nameravanu objavu rata.
Nemački car je dao garanciju Austro - Ugarskoj da će u slučaju napada Rusije i Nemačka
ući u rat. Medjutim, garancije Nemačke, koje su mogle izgledati dovoljne za slučaj ulaska
Rusije u rat, ipak nisu bile dovoljne u slučaju proširenja konflikta koje bi ugrozilo i samu
Nemačku. Tu opasnost neposredno je predočila izjava francuske vlade da će u slučaju
rata stati na stranu Rusije, a zatim i izjava engleske vlade da će i Engleska ući u rat, ako
na njega Francuska bude prinudjena.
Nemački kancelar Betman Holveg
tražio je od Austrije da pokuša sa kompromisima,
dok je generalštab insistirao da što pre započnu ratne operacije. Predlog Engleske da se
sukob reši na zajedničkom savetovanju velikih sila odbile su i Austro - Ugarska i
Nemačka. Kada je Rusija mobilisala vojne snage na granici prema Nemačkoj, ova joj je
objavila rat. Kada od Francuske nije dobila potvrdan odgovor o njenoj neutralnosti,
Nemačka je i njoj objavila rat. Upad nemačkih trupa u Belgiju, kojim je pogažena njena
neutralnost iz 1831.g., bio je neposredni povod Engleskoj da objavi rat Nemačkoj. Kada
je Nemačka odbila da Japanu da njene posede u Kini, i on joj je objavio rat 23. avgusta.
Opredeljivanja će biti tokom čitavog rata, a sva će, izuzev Turske i Bugarske, biti na
strani Antante.
Pregovori o ratnom savezu Nemačke i Turske doveli su do ugovora-
2. avgusta
, kojim se
Turska
obavezala da stupi u rat
na strani centralnih sila
, ali je najpre 3. avgusta
objavila oružanu neutralnost, da bi dobila u vremenu za sprovodjenje ratnih priprema.
Nemački ratni brodovi „Geben“ i „Breslau“ pod turskom zastavom bombardovali su
Odesu, a tom činu- 29. oktobra- neposredno su sledile objave rata Turskoj od strane
Rusije, Engleske i Francuske (2. - 5. novembra).
Nemačka vojska je
2. avgusta
zaposela
Luxemburg
i započela planirane operacije na
zapadnom frontu. Pridržavajući se prvobitnog ofanzivnog plana na francusko - nemačkoj
4
početkom oktobra, kasno i za Srbiju i za Grčku, jer su austrijske, nemačke i bugarske
trupe već započele uspešnu ofanzivu protiv Srbije.
Saveznici nisu imali jedinstven stav o celini operacija na svim frontovima. Ratni plan za
1916.g. ruskog generala Aleksejeva je odbijen- predvidjao je zajedničku ofanzivu preko
Balkana ka Srednjoj Evropi, gde bi Srbija bila uporište za englesko- francuske armije
koje bi nadirale ka Budimpešti, a Rusi bi krenuli u pravcu Siget - Kološvara, i takodje je
predložio da se zaključi separatni mir sa Turskom.
Na
konferenciji
predstavnika štabova savezničkih armija
u
Šantijiu, 8. decembra
1915.g
., istaknuto je da se rat može dobiti samo na glavnim frontovima- zapadnim
(francuskom), južnom (italijanskom) i istočnom (ruskom).
U Nemačkoj, krajem decembra 1915.g., car Viljem je potvrdio plan operacija za 1916.g.,
koji je izradio general Falkenhajn, a po kome se glavni udarac imao zadati Francuskoj.
Falkenhajn je za napad izabrao
Verden
. Žofr, uporan u svojim predubedjenjima, još u
avgustu 1915.g. uverio je vladu da Verden treba svesti na običnu utvrdjenu tačku, pa je
povukao tešku artiljeriju i stalne garnizone, a tvrdjava je predata poljskim trupama.
Nemci su 21. februara 1916.g. otvorili strahovitu artiljerijsku vatru na utvrdjenja, rovove
i skloništa na desnoj obali Masa, na mali trougaoni prostor izmedju Brabana, Verdena i
Orna. Postepeno su zauzimali prilaze tvrdjavi, nastojeći da osvoje masiv Duomon, koji su
zauzeli već 25. februara.
Istog dana, u Verden je stigao komandant II francuske armije,
general Peten
, i preuzeo
komandu nad Verdenom. Dalje napade nemačkih snaga zaustavila je nagla promena
situacije na istočnom frontu, gde je
Brusilovljeva ofanziva
na ruskom jugozapadnom
frontu izvršila prodor u Galiciju. Falkenhajn je odlučio da povuče jedan deo vojske sa
zapadnog fronta i s drugih delova istočnog fronta i da obrazuje novu jaku armiju, koja je
već 16. juna prešla u protivnapad. Brusilovljeva ofanziva bila je pogodna prilika za
ofanzivu francuske i engleske vojske na zapadnom frontu. Ofanziva na Somi započela je
1. jula, a sredinom istog meseca preduzeti su i protivnapadi kod Verdena, kojim su
Francuzi do sredine avgusta povratili više važnih odbrambenih položaja.
U bici na Somi
15. septembra prvi put su upotrebljeni tenkovi
. Završila se potiskivanjem Nemaca, a
cena ovakvog ishoda bili su novi veliki gubici na obema stranama.
Cela austrougarska vojska na istočnom frontu stavljena je 27. jula pod Hindenburgovu
komandu. Falkenhajna su njegovi neuspesi naveli da 28. avgusta podnese ostavku. Na
položaj načelnika nemačkog generalštaba došao je
Hindenburg
, a za načelnika glavnog
staba generalštaba,
general Ludendorf
.
Rumunija
, koja je 1914.g. objavila svoju neutralnost, sada je, u kriznoj situaciji
austrougarske vojske na istočnom frontu, objavila Austro - Ugarskoj rat, 27. avgusta.
Medjutim, Falkenhajn, komandant nove, IX armije, obrazovane u Transilvaniji, razbio je
rumunske divizije i domogao se karpatskih prelaza. Zatim je, u sadejstvu sa
Makenzeovom armijom, zatvorio obruč oko Vlaške, a početkom decembra zauzeo je i
Bukurešt.
Saveznici su već tokom druge polovine 1916.g. pripremali plan za ratne operacije 1917.g.
Posle smrti Franca Jozefa (novembra 1916.) njegov naslednik
Karlo
počeo je da
ispoljava neslaganje sa podredjenim položajem Austro - Ugarske i sumnjao je u pobedu
centralnih sila. Tražio je izlaz za Austro - Ugarsku i svoju dinastiju u pokušajima
separatnog mira koji će ga, kada budu obelodanjeni, teško kompromitovati kod
nemačkog saveznika.
SAD
su od početka rata pokazivale zainteresovanost za dogadjaje u Evropi, a od prvih
dana rata razvijale su aktivnost u smislu njegovog obustavljanja. SAD su praktično
6
