analizirana pravna tradicija šerijatskog prava sa posebnim akcentom na tradiciju ovog prava
na ovim prostorima. Analizu započinjemo definisanjem osnovnog pojma rada – šerijatskog
prava. Sama reč šerijat potiče od arapske reči šaria', koja označava pravi put, a u širem smislu
podrazumeva učenje islamske vere ili božijeg zakona kao i božijeg zakona zasnovanog na
Koranu.

Dakle, pod šerijatskim pravom obično se podrazumeva skup pravnih pravila koja su u

vezi sa verom, i imaju osnovni cilj da regulišu odnose u islamskoj zajednici. Ovo je inače
generični pojam, koji u sebi sadrži kako versko pravo (fikh) tako i svetovno pravo (kanuni).
Razlike izmedju ova dva prava ipak su postojane obzirom da fikh ima sveti karakter jer se
zasniva na Koranu i Sunetu, te se smatra neprikosnovenim. Kanune izdaju islamski vladari
koji mogu da ih menjaju prema prilikama obzirom na izraziti dinamizam razvoja
društvenihodnosa i poretka među ljudima. Pritom su kanuni lokalnog karaktera, dok fikh treba
da ima jedno univerzalno značenje.

2.1. Struktura šerijatskog prava

Prema islamskom učenju, pravo je u normu pretočena Božja volja sadržana u dva

glavna izvora: knjizi objave (Kur’an) i rečima i elima Poslanika Muhameda a. s. (Sunnet).
Prvenstvena uloga teksta Kurana i Sunneta jest da uputi pravoj veri i ispravnom načinu života,
te u njima uz iskaze teološke prirode naporedo stoje moralne i pravne norme. Propisi
islamskog prava sadržani u ova dva izvora prvobitno su se nazivali šerijat. Islamsko pravo,
tako, nije dato u gotovom obliku, već na osnovu priznatih izvora treba da se stvaralački
konstruiše.

Taj zadatak spada u dužnost učenjaka, odnosno pravoznalaca. Postupak kojim se

pravo saznaje iz jezika svetih tekstova naziva se idžtihad, a definiše se kao „napor pravnika
radi formulisanja pravnih propisa na osnovu dokaza sadržanih u izvorima“.

Učenjak koji se

smatra kvalifikovanim da crpi pravo iz poznatih izvora naziva se mudžtehid , a rezultat
njegovog umnog napora pravno mišljenje ili fetva.

Idžtihad približno odgovara onome što se u evropskoj nauci naziva tumačenjem prava.

Bernard Vajs (Bernard Weiss), savremeni poznavalac islamskog prava, primećuje da se
idžtihad od tumačenja prava razlikuje po tome što je on tumačenje izvora prava, a ne pravnih
propisa. Pravo kao sistem normi u islamu je kraj procesa tumačenja, a ne njegov početak.
Zato je idžtihad istovremeno tumačenje i stvaranje prava.

Mudžtehid, prema tome, otkriva i

autoritativno formuliše Božije pravo koje, po islamskom erovanju, objektivno postoji izvan i
iznad ovog sveta. Pri tome se ne zaboravlja da je to samo ljudski pokušaj dosezanja sadržine
Božijeg prava, te su i njegovi rezultati manje ili više verovatni ali ne i apsolutno izvesni.
Postoji,   međutim,   način   da   se   za   praktične   potrebe   ustanovi   visoki   stepen   izvesnosti
subjektivnih tumačenja izvora prava. To će biti u slučaju kada više pravnika nezavisno dođe
do   istovetnog   rezultata.   Takav   mehanizam   verifikacije   naziva   se   idžma,   odnosno
„jednoglasnost islamske zajednice“ ili „jednoglasnost islamskih učenjaka“. U osnovi koncepta
idžme   leži   shvatanje   da   će   Božije   vođstvo   sprečiti   muslimansku   zajednicu   da   načini

Weiss, B.,Interpretation in Islamic Law: the Theory of Ijtihad, „The American Journal of Comparative Law“

XXVI, 1978, str. 199

Ibid

, str. 200.

Khadduri, M.,From Religious to National Law, u: „Middle East: World Center“, ed. Ruth Nanda Anshen, New

York, 1956, str. 221.

kolektivnu grešku, a da se ljudi u svakodnevnom životu mogu osloniti na ono što se osnovano
smatra izrazom Božjeg prava. Tumačeći izvore prava, mudžtehidi koriste sve poznate metode
interpretacije: jezičku, logičku, istorijsku, sistemsku, itd. Pri tome su nekada, teorijski
neadekvatno, pojedine metode tumačenja proglašene dopunskim izvorima prava (slučaj
analogije), a neki materijalni izvori zanemarivani (slučaj običaja).

Odnos obavezujućih tekstova Kurana i Sunneta i njihovog tumačenja izražava u

islamu relacije uma i autoriteta, svetog i ljudskog, stalnog i promjenljivog. Za te odnose
karakteristična je načelna nadmoć autoriteta nad umom („Nema mesta idžtihadu ako postoji
obavezni tekst“) ali i praktično autonomna uloga uma pošto se ljudskom djelatnošću određuje
smisao, cilj, obim važenja i način primene svetog teksta. Na taj način, cellina pozitivnog
islamskog prava izražena je u obliku mišljenja pravnika i predstavlja izrazit primer
„pravničkog prava“. Nezavisno od verovanja muslimana o Božanskom poreklu šerijata,
pozitivno islamsko/šerijatsiko pravo je rezultat ljudske delatnosti i formulacije.

Pravo na

idžtihad načelno je dostupno svakom muslimanu koji ima odgovarajuće obrazovne i
intelektualne pretpostavke. Stvarno, idžtihad je bio mogućnost manjeg dela učenih u
muslimanskoj zajednici. Zbog toga je tokom vremena dobio status skupne obaveze, koje se
zajednica oslobađa ukoliko se makar jedno lice bavi takvom delatnošću.

Pojedinci koji su se prihvatili zadatka stvaralačkog tumačenja šerijata uživali su veliki

ugled u muslimanskoj zajednici. Oni su bili znalci Božijeg zakona, zemaljski tumači njegovih
intencija, njima je, u ovozemaljskim okvirima, pripadalo pravo ocene ljudskih dela. Pošto je
funkcionalni izraz islamskog učenja ležao u pravu, istorijske muslimanske države su zadobile
karakter nomokratija. Smatralo se da pravo prethodi državi i društvu, i da je osnovna funkcija
države da primenjuje od učenjaka formulisano pravo koje su vernici dužni da poštuju bez
obzira na postojanje autoriteta nadležnog za njegovu primenu.

Na taj način, odmah nakon

kratkotrajnog perioda „apostolske jednostavnosti“, u istorijskom iskustvu islama razdvojene
su funkcije tumačenja i stvaranja prava i njegove primene. Prvu su vršili učeni pojedinci izvan
državnih struktura, a često i u sukobu s njima, a druga je pripadala samoj vlasti. Dinamički
koncept prava po kome će se novi slučajevi u promenljivom svijetu stalno zahvatati i rešavati
međudelovanjem elemenata stalnosti i promene odgovarao je prirodi države u izrastanju s
pokretljivim društvenim strukturama i raznolikošću činjenica stvarnog života. To vreme se
poklapalo sa procesom istorijskog oblikovanja islamske kulture.

2.2. Izvori šerijatskog prava

Najvažniji izvori šerijatskog prava su Kur'an, Sunnet,Idžma' (konsenzus) i Kijas

(analogija). Kur'an je Allahov govor (kelamullah) koji je objavljen poslaniku Muhamedu,
zapisan je u Mushafu, a prenošen apsolutno pouzdanim predanjem. Učenje Kur'ana započinje
surom   El-Fatiha,   a   završava   surom   En-Nas.   Kur'an   je   najviši   i   neopozivi   zakonodavni
autoritet u islamu. On tretira pravnu problematiku, ali nije čisto pravno delo, nego pre svega
knjiga uputa, usmeravanja, morala, ibadeta i prava. „On u islamskom pravu ima, uslovno
rečeno, poziciju koju ima ustav u sekularnim zakonodavstvima. U tom svojstvu on sadrži
uglavnom načelne propise  i norme,  dok  se detaljima bavi  u  ograničenom broju  pitanja.“
Propisi u Kur'anu vezani su uglavnom uz doktrinarna pitanja, zatim uz etička pitanja te pravne
propise   praktične   naravi   koji   su   predmet   fikha.   Ovi   zadnji   se   dele   u   dve   grupe:   ibadet
(obredoslovlje) i građanskopravni propisi koji se odnose na pitanja javnog i privatnog prava.

Makdisi, G.,Sunni Schools of Law in Islamic Religious History, „International Journal of Middle East Studies“,

X, 1979, str. 3.

Hallaq, B., Was the Gate of Ijtihad Closed, „Internaitional Journal of Middle East Studies“, XVI, 1984, str. 11.