II ETAPA – OD 1336 /1917. DO DANAS
1. drustveno historijske prilike
Po zavrsetku prvog svjedskog rata osmanlije nestaju i njihove teritorije podpadaju pod upravu
zapadnih sila. Započinju neki procesi koji će imati uticaj na historiju šerijackog prava. U
Turskoj je ukinut hilafet, i smatra se da dolazi period kada se odvaja vjera i pravo u dvije
zasebne cjeline. Nakon uspostave mandatne uprave nad arapskim dijelovima bivse osm.drz.
uslijedila je druga faza recepcije evropskog prava. Preuzeti su evropski pravni propisi u
oblasti krivičnog prava i procesa, dok je lični status i vakuf ostao u domenu serijata. U nekim
zemljama je dolazilo do sekulaizacije prava. Serijacko pravo se ukida i zamjenjuje svjetovnim
pravom domaceg ili stranog porijekla.
2. izvori prava
I u ovo vrijeme u zemljama muslimanskog svijeta pravne norme se crpe iz šerijata ili
svjetovnog prava.
- Šerijat -
Prvi pravni akt u kome je dosla do izrazaja ova orijentacija bio je osmanlijski Porodični zakon
(hukuk-i aile kararnamesi). Ovaj zakon donesen je od tadasnjeg mesihata. Visestruko je
interesantan jer sadrzi propise koji se ticu svakog pojedinca u okviru osm.drz. Propisi za
muslimane izvedeni su iz serijata , a za nemuslimane iz njihovog običajnog prava. Takode,
prilikom kodifikacije serijackih propisa redaktori se nisu pridrzavali samo jednog mezheba,
vec i drugih skola ako su zakljucili da su tumacenja pogodnija, bolja i kvalitetnija. Tako je u
ovom zakonu primjenjen metod reforme serijackog prava poznat pod imenom tehajjur – izbor
odgovarajuce pravne norme medu alternativama koje nude mezhebi ehlu – sunneta. Uz ovaj
metod koristen je i metod es-sijasetu serijje , po kome je javna vlast nadlezna da propise nacin
primjene serijata i uredi nadleznost sudova , tako da su izvrsene neke modifikacije i promjene
poput odredivanja minimuma starosti potrebnog za sklapanje braka, zabrana starateljima da
sklapaju brak u ime maloljetnih sticenika, uvodenje nagovjestaja za sklapanje braka, itd..
Pored poznatih metoda reforme serijatskog tumacenja, u ovo doba je siroku primjenu dobio i
postupak telfika. U jednom propisu kombinovana su misljenja dvije različite skole, te su
prihvatana i manjinska u okviru jednog mezheba. Slicno je bilo i u Indiji, gdje je serijtski
zakon postao vazesci za sve muslimane na tom prostoru bez obzira na mezheb kom pripadaju.
Svi suprotni obicaji serijau su odbaceni. U olasti porodicnog prava donesen je zakon o
razrjesenju muslimanskih brakova koje je uglavnom usvojilo malikijsko tumacenje u pogledu
prava zene na razvod braka. Supruga je dobila pravo na sudski razvod braka. Dalje, u
kasnijem periodu zabranjeno je i visezenstvo. Dakle, u ovom vremenu generalno
preovladavala je koncepcija o potrebi kodifikacije (taknin) serijackog prava.
- Svjetovno pravo –
Gotovo u svim zemljama muslimanskog svijeta u ovo doba prvane norme imaju izvor u
domacim ili stranim pravnim tradcijama koji se proglasavaju u obliku zakonika, zakona,
uredaba ili slicno. U zavisnosti od mjesta nazivaju se kaunun, nizam ili slicno. Najvaznije sto
se tice svjetovnog prava jeste da se u tom periodu nije prihvatalo u potpunosti strano
zakonodavno tijelo, vec se kombiniralo i prihvatalo se ono sto je odgovaralo. Nakon I svj. rata
vrsi se koncepcija evropskog prava, dok u periodu nakon II svj. rata nastaju sopstveni pravni
sistemi nastali prema nacionalnim pravnim tradicijama gdje se mogu naci elementi stranog
evropskog prava. U ovim okvirima izvrsene su kodifikacije i u drugim zemljama poput
Maroka gdje je nap. seksualni odnos bez braka kaznjiv sa 6 mjeseci zatvora, zatim u Tunisu
gdje vrsena recepcija u okviru trgovackog prava itd. I u slabijim zemljama koje nisu
zahvacene modernizmom primjenjivani su neki zakoni koji su oformljeni poput onog u
Afganistanu kada je proglasen krivicni zakon nizam – name. Nije dugo trajao. U Saudijskoj
Arabiji doslo je do povecanog izdavanja pravnih propisa od strane drzavne uprave, a ti akti
poznati su pod nazivom mersum i nizam.
3. Pravna nauka
Uocava se ideja o obnovi fikha i ozivljavanja idžtihada. To su cinili moderni pravnici na
zapadnim univerzitatima i pripadnici uleme , skolovani na islamskim obrazovnim
ustanovama. Ovi posljednji su to cinili naucnim radovima, predavanjima itd. Isticu da svako
vrijeme donosi nove probleme koje trebe razmatrati i rijesavati. Medutim ima i onih koji su
tradicionalno usmjereni, i nastoje nove dogadaje svesti pod postojeca pravna rjesenja nastala u
okviru pojedinih pravnih skola. Medu reformatorski orjentisanim pravnicima bili su
Muhamed Mustafa el-Meragi koji je u dva navrata vrsio funkciju rektora el-azhara., zatim
Mahmud Seltut koji je bio egipatski ucenjak, profesor serijackog prava, advokat i na kraju
rektor el-azhara. Tu je i Abdulhamid bin Badis koji je svoje ideje reformizma sirio putem lista
sihab. Onje bio svjestan potrebe obnove islamske pravne misli, te je pokusao dati odgovore
njene realizacije. Muhamed bin Asur je takode pripadnik ove skupine. Bio je tuniski učenjak,
rektor univerziteta ez-zejtune. Pisac je vise djela sa podrucja serijackog prava.Medu
tardicionalistima bili su najpoznatiji Muhamed ebu Zehre koji je bio profesor na el-azharu i
kairskom univerzitetu. Pisao je o zivotu i djelima mnogih poznatih muslimanskih pravnika,
usulul fikhu, pravnim skolama itd.
4. Primjena prava
U vecini zemalja zadrzani su sekularni sudovi koji su primjenjivali svjetobvno pravo, i
serijacki sudovi koji su primjenjivali islamsko pravo. Izvrsena je neka modifikacija pod
uticajem evropskog sudstva poput ustabnovljenja visestepenosti sudova, te je uveden princip
zbornosti u sudenju. Procesno pravo takode je dozivjelo promjene jer su uvedeni neki
nepoznati instituti klasicnom serijackom pravu. U odredenom broju muslimanskih zajednica
vladaju jedinsveni sudovi poput onih koji su pod uticajem britanskih sudova koji
muslimanima sude po zakonu serijata po britanskom sudskom postupku. Muftiluk je takode
zahvacen kodifikacijom jer muftija pocinje gubiti ulogu pravnog savjetnika posto postoje
zbornici, i fetva muftije nije jednini izlaz ili rjsenje. Uloga im je takode oslabljena u sudstvu,
jer kasnije se njihovi zadaci daju novoosnovanoj komisiji za fetve – ledžnetul fetava.
5. Perspektive serijackog prava
Ocigledno je da ce sudbina serijackog prava biti najduze povezana sa drustveno-ekonomskom
i kulturnom buducnoscu muslimana i njihovih zemalja. Postavlja se pitanje da li ce se odrazati
veza izmedu islama i javne vlasti u muslimanskim zemljama, ili ce se prihvatiti sekularni
rezim? Ako se u ovi zemljama islam prihvati kao drzavna vjera serijacko pravo ce zadrzati
status pozitivnog prava. Ukoliko drustveni razvoj krene putem sekularizacije, serijacko pravo
ce izgubiti pravnu sankciju kao vjersko pravo. Tkode, islamska pravna nauka ocekuje jednu
novu sintezu koja ce racionalizirati nove odnose izmedu Kur ana, Sunneta i savremenog
drustva.
