1. Struktura šerijatskog prava
Prema islamskom učenju, pravo je u normu pretočena Božja volja sadržana u dva glavna izvora: knjizi
objave (
Kur’an
) i riječima i djelima Poslanika Muhameda a. s. (
Sunnet
). Prvenstvena uloga teksta
Kur’ana i Sunneta jest da uputi pravoj vjeri i ispravnom načinu života, te u njima uz iskaze teološke
prirode naporedo stoje moralne i pravne norme. Propisi islamskog prava sadržani u ova dva izvora
prvobitno su se nazivali šerijat (
sharī’a
). Islamsko pravo, tako, nije dato u gotovom obliku, već na osnovu
priznatih izvora treba da se stvaralački konstruiše.[1] Taj zadatak spada u dužnost učenjaka (
‘ulamā’
),
odnosno pravoznalaca (fukahā’). Postupak kojim se pravo saznaje iz jezika svetih tekstova naziva se
idžtihad (
idjtihād
), a definiše se kao „napor pravnika radi formulisanja pravnih propisa na osnovu dokaza
sadržanih u izvorima“[2] Učenjak koji se smatra kvalifikovanim da crpi pravo iz poznatih izvora naziva se
mudžtehid (
mudjtahid
), a rezultat njegovog umnog napora pravno mišljenje ili fetva (
fatwā
).
Idžtihad približno odgovara onrme što se u evropskoj nauci naziva tumačenjem prava. Bernard Vajs
(Bernard Weiss), savremeni poznavalac islamskog prava, primjećuje da se idžtihad od tumačenja prava
razlikuje po tome što je on tumačenje izvora prava, a ne pravnih propisa. Pravo kao sistem normi u
islamu je kraj procesa tumačenja, a ne njegov početak. Zato je idžtihad istovremeno tumačenje i
stvaranje prava.[3] Mudžtehid, prema tome, otkriva i autoritativno formuliše Božije pravo koje, po
islamskom vjerovanju, objektivno postoji izvan i iznad ovog svijeta. Pri tome se ne zaboravlja da je to
samo ljudski pokušaj dosezanja sadržine Božijeg prava, te su i njegovi rezultati manje ili više vjerovatni
ali ne i apsolutno izvjesni. Postoji, međutim, način da se za praktične potrebe ustanovi visoki stepen
izvjesnosti subjektivnih tumačenja izvora prava. To će biti u slučaju kada više pravnika nezavisno dođe
do istovjetnog rezultata. Takav mehanizam verifikacije naziva se idžma (idjmā’), odnosno
„jednoglasnost islamske zajednice“ ili „jednoglasnost islamskih učenjaka“. U osnovi koncepta idžme leži
shvatanje da će Božije vođstvo spriječiti muslimansku zajednicu da načini kolektivnu grešku, a da se
ljudi u svakodnevnom ž!ivotu mogu osloniti na ono što se osnovano smatra izrazom Božjeg prava.
Tumačeći izvore prava, mudžtehidi koriste sve poznate metode interpretacije: jezičku, logičku, istorijsku,
sistemsku, itd. Pri tome su nekada, teorijski neadekvatno, pojedine metode tumačenja proglašene
dopunskim izvorima prava (slučaj analogije), a neki materijalni izvori zanemarivani (slučaj običaja).
Odnos obavezujućih tekstova Kur’ana i Sunneta (
nass
) i njihovog tumačenja izražava u islamu relacije
uma i autoriteta, svetog i ljudskog, stalnog i promjenljivog. Za te odnose karakteristična je načelna
nadmoć autoriteta nad umom („Nema mjesta idžtihadu ako postoji obavezni tekst“) ali i praktično
autonomna uloga uma pošto se ljudskom djelatnošću određuje smisao, cilj, obim važenja i način
primjene svetog teksta. Na taj nadin, cjellina pozitivnog islamskog prava izražena je u obliku mišljenja
pravnika i predstavlja izrazit primjer „pravničkog prava“ (juristenrecht). Neovisno o vjerovanju muslimana
o Božanskom porijeklu šerijata, pozitivno islamsko/šerijatsiko pravo je rezultat ljudske djelatnosti i
formulacije.[4] Pravo na idžtihad načelno je dostupno svakom muslimanu koji ima odgovarajuće
obrazovne i intelektualne pretpostavke. Stvarno, idžtihad je bio mogućnost manjeg dijela učenih u
muslimanskoj zajednici. Zbog toga je tokom vremena dobio status skupne obaveze (fard al-kifāya), koje
se zajednica oslobađa ukoliko se makar jedno lice bavi takvom djelatnošću.
Pojedinci koji su se prihvatili zadatka stvaralačkog tumačenja šerijata uživali su veliki ugled u
muslimanskoj zajednici. Oni su bili znalci Božijeg zakona, zemaljski tumači njegovih intencija, njima je, u
ovosvjetskim okvirima, pripadalo pravo ocjene ljudskih djela. Pošto je funkcionalni izraz islamskog
učenja ležao u pravu, istorijske muslimanske države su zadobile karakter nomokratija. Smatralo se da
pravo prethodi državi i društvu, i da je osnovna funkcija države da primjenjuje od učenjaka formulisano
pravo koje su vjernici dužni da poštuju bez obzira na postojanje autoriteta nadležnog za njegovu
primjenu.[5] Na taj način, odmah nakon kratkotrajnog perioda „apostolske jednostavnosti“, u istorijskom
iskustvu islama razdvojene su funkcije tumačenja i stvaranja prava i njegove primjene. Prvu su vršili
učeni pojedinci izvan državnih struktura, a često i u sukobu s njima, a druga je pripadala samoj vlasti.
Dinamički koncept prava po kome će se novi slučajevi u promjenljivom svijetu stalno zahvatati i rješavati
međudjelovanjem elemenata stalnosti i promjene odgovarao je prirodi države u izrastanju s pokretljivim
društvenim strukturama i raznolikošću činjenica stvarnog života. To vrijeme se poklapalo sa procesom
istorijskog oblikovanja islamske kulture.
2. Istorijski proces izgradnje šerijatskog pravnog sistema
Proces stvaralačkog tumačenja šerijata i oblikovanja islamskog pravnog sistema kretao se uzlaznom
linijom od druge polovine I vijeka islama (VII vijeka n. e.) pa do posljednjih decenija IV/X vijeka.[6] U prvo
vrijeme idžtihad su praktikovali neformalni pravni savjetnici, pobožni učenjaci. U II/VIII vijeku, po
geografskom principu se organizuju rane škole prava, da bi se početkom III/IX vvijeka ove škole
transformisale u škole personalnog karaktera, odnosno slijeđenja ličnog tumačenja istaknutih pravnika.
O intenzivnoj djelatnosti na području prava u to doba svjedoči podatak o postojanju oko pet stotina
različitih škola pravnog mišljenja.[7] Bogata stvaralačka djelatnost pravnika dovela je do pojave jednog
od najinteresantnijih fenomena u vjerskoj istoriji islama. To je mezheb (
madhhab
; ta riječ se najpribližnije
prevodi kao „pravna škola“). Pod tim terminom se podrazumijeva krug pravnika koji slijede iste metode
tumačenja i stvaranja prava, bez stroge unutrašnje hijerarhije i definitivno oblikovane doktrine.
Unutar ovog mnoštva pravnih šikola tumačen je šerijat i oblikovane su različite verzije pravnog sistema
islama. Razlike u tumačenju (
khilāf
) postale su predmet učenih polemika (
munāzara
), u toku kojih su u
praksi ostajali samo oni stavovi koji su bili valjano argumentovani. Nedovoljno utemeljena ili ekstremna
tumačenja su u areni polemika i sučeljavanja nestajala i padala u zaborav.[8] U toku IV/X vijeka broj
pravnih škola se naglo smanjio da bi krajem tog vijeka među predstavnicima najuticajnijih škola došlo do
prešutnog sporazuma o tome da se nove škole više ne mogu uspostavljati niti ispoljavati „separatističke“
tendencije. Uz ovaj stav je došao i zaključak o jednakoj vrijednosti četiri škole „pravovjernog“,
ehliSunnetskog islama (
ahl al-sunna wa’l-djamā’a
). Time je faktički priznato postojanje četiri uporedna
tumačenja šerijata. Šerijatsko pravo, unutar sebe, postalo je komparativni pravni sistem. Glavni razlozi
takve odluke bili su strah od idejne dezintegracije muslimanskog društva i vanjska ugroženost
muslimanskih država. Uporedo s konceptom idžtihada kao stvaralačkog tumačenja izvora prava,
pojavljuje se ideja taklida (taklīd) ili „slijepog slijeđenja“, „imitiranja“. Pod ovim konceptom se
podrazumijevalo prihvatanje određenih tumačenja na osnovu autoriteta pravnika koji ga je formulisao, a
ne na osnovu dokaza nađenih u samim izvorima.
Koncepcija taklida se u prvo vrijeme odnosila na držanje mase prema funkciji tumačenja izvora. U
islamskom, kao uostalom i u svakom drugom pravu, bilo bi utopijski očekivati da svaki pojedinac bude
istovremeno tumač i kreator prava, jer bi se time obesnažila ideja prava kao objektivnog,
hijerarhizovanog sistema normi i pravne vlasti uopšte. Zato se dopuštalo da masa slijedi tumačenje
autoritativnih pravnika, i to je bilo prvobitno značenje taklida. Međutim, od IV/X vijeka savremeni pravnici
se vezuju za tumačenja svojih prethodnika, a funkcija kreativnog tumačenja uzmiče pred priklanjanjem
autoritetima. Pojam taklida dobiva novo značenje.[9]
