1. Pojam i nastanak antropologije

Smještanje čovjeka u centar misli, obožavanja i proučavanja antičkih mislilaca, smjenilo je
kosmološki period

antropološkim.

Jedan od prvih mislilaca koji proučava „ljude na agori“, a ne

„drveće u šumi“ bio je Sokrat. Od tog vremena seže predmet antropologije – kao problem, da bi
kasnije postala posebna filozofska disciplina – filozofska antropologija, potom i kao posebna
nauka.
Etimološko porijeklo riječi

antropologija

vodi od 2 starogrčke:

Antropos

– čovjek ;

logos

– učenje, riječ, nauka

Iz ovih obješnjenja proizilazi i sama definicija antropologije. To je nauka o čovjeku u najširem i
najobuhvatnijem smislu.
Samu riječ antroplogija prvi je, smatra se, uveo

Aristotel

, čime je označavao proučavanje ljudske

duhovno-kulturne prirode.

Na početku XVI vijeka pojam antropologije preuzimaju naučnici prirodnih nauka. Njime su
objašnjavali nauku koja se bavi biološkim komponentama čovjeka. U ovom smislu pojam je prvi
put upotrijebio

Magnus Hunt.

Dejvid

Hjum

je prvi upotrijebio izraz

„nauka o čovjeku“,

izučavajući ljudsku prirodu. Od nje

zavisi sve – i matematika, i religija i filozofija. Ona je temelj svih nauka.
Prosvjetitelji su, takođe, doprinijeli razvoju antropologije.

Žan Žak Ruso

opisuje čovjeka u

prirodnom stanju kao srećnog, dok

Fransoa Volter

upravo suprotno, tvrdi da čovjeka treba

prevesti iz prirodnog stanja u civilizovano.
Jedno od ključnih djela za antropologiju je Volterovo djelo

„Ogled o naravima“

iz 1756.

Slično mišljenje imao je i

Imanuel Kant

koji je smatrao da antropologija obuhvata znanja o

čovjeku i dio problema iz psihologije.
Značajan doprinos dao je

Vilhelm fon Humbolt,

koji je želio da se čovjek proučava ne samo u

fiolozofskom opštem poimanju, već i u onom individualnom, konkretnom. Za to nam je
potreba

uporedna antropologija,

koja se oslanja na opštu, pretpostavljajući poznatim opšti

karakter čovjeka i tragajući za individualnim, slučajnim i prolaznim razlikama, istražuje njihov
sastav i uzroke, ocjenjuje njihovu vrijednost i predviđa njihov nastanak i razvoj...
XX vijek – Emil Dirkem, Marsel Mos, Bronislav Malinovski, Evans E. Evans –Pričard... (njihove
škole pripadaju trima velikim školama: evolucionizmu, „istorijskoj školi“ i funkcionalizmu)

2. Predmet antropologije

Kod određenja predmeta antropologije postoji više stavova.



1. Antropologija kao najopštija društvena nauka



2. Antropologija kao ogranak sociologije



3. Kultura kao predmet antropologije



4. Proučavanje odnosa kulture i ličnosti



5. Predmet antropologije je čovjek, njegov rad, njegove ideje i istorija.

1.Ovo određenje zastupaju, između ostalih,

Marsel Mos

Bronislav Malinovski

Mos

smatra je

je antropologija „iznad“ sociologije, kao i da je ona „ukupnost nauka koje posmatraju čovjeka kao
živo, svjesno i društveno biće“.

Malinovski

je takođe široko odredio predmet antropologije. Deiniše je kao nauku o čovjeku, nauku

o ljudskom ponašanju, njegovoj prirodi, društvu i kulturi. Ona treba da bude „magistra vitae“,
zajedno sa istorijom.
2.

Evans Pričard

za socijalnu antropologiju prihvata naziv

komparativna sociologija.

Njen

predmet je proučavanje struktura društva i institucionalnih aspekata kulture, tako da prije
proučava društvo nego kulturu. Antropološka teorija predstavlja ogranak sociološke, kao što je i
antropologija dio sociologije.

Redklif Braun

smatra da socijalna antropologija proučava forme asocijacije ili socijalne

integracije u primitvinim društvima,istražujući uslove stabilnosti socijanlnih sistema kao sistema
integracije indvidua.
3.Po ovom viđenju, predmet antropologije je kultura. Rodonačelnici ovog određenja su američki
antropolozi. Smatraju da treba istraživati kulturu u najširem smislu značenja – oblike i sadržaj
kulture, kulturne tekovine, strukturu i funkcije kulture.

Robert Loui

naziva je „opštom naukom o

kulturi“, a

Lesli

Vajt

zatim predlaže novu naučnu disciplinu –

kulturologiju. M

eđutim, antropolozi

su pokušali da ospore svođenje antropologije na kulturologiju, što su i uspjeli, jer je ova teorija
ostala samo pokušaj.
4.Ovo određenje nastalo je kao reakcija svođenja antropologije na kulturologiju. Antropologija se
vraća na svoje izvorno značenje. Antropolozi Linton i Margaret Mid smatraju da bi antropologija
trebalo da proučava odnos kulture i ličnosti, sa ciljem shvatanja kako kultura utiče na ličnost, tj.
Kako kulturni faktori utiču na formiranje karaktera, indvidualno.
5.

Redfild

konstatuje da je antropologija okrenuta onom ljudskom u čovjeku, i proučava tri forme u

kojima se „ljudsko“ manifestuje



Ličnost – manifestacija ljudskog u individuama



Kultura – ljudsko izraženo u trajnim društvenim grupama



Ljudska priroda – manifestacija ljudskog u svim socijalizovanim članovima društvene zajednice

Karo

l i

Melvin Emberg

ističu specifičnosti antropologije u odnosu na druge nauke. Po njihovom

mišljenju, antropologija je

holistička

proučava

sve

varijante ljudi, i

sve

aspekte ljudske

egzistencije u

svim

istorijskim periodima. Takođe, traga za karakteristikama određene populacije.

Antropologija predstavlja most između prirodnih i društvenih nauka, jer proučava prirodu čovjeka
obuhvatajući i prirodne i socijalne komponente, a okolinu shvata kao ekosistem koji spaja prirodu
i kulturu. Uspostavlja vezu između filozofskog, umjetničkog i naučnog pristupa svijetu života.
Predmetom antropologije obuhvaćene su i biološka i čovječna strana ljudske prirode da bi se
postigao cjeloviti uvid u čovjeka.

3. (4 na listi) Predmet političke antropologije

Što se tiče nastanka političke antropologije, većina autora uzima presudnu 1940. Godinu, kada je
u Oksfordu objavljen zbornik

„Afrički politički sistemi”

(

Pričard, Fortes

), gdje su u samom uvodu

istakli komparaciju i indukciju kao metode u proučavanju političkih institucija.

dobila je valjan odgovor kod

Aristotela

. Aristotel je smatrao da treba ispitati šta država uopšte i

pojedine države posebice održava, a šta ih ruši, kao i uzroke iz kojih se jedne države nahode u
dobru a druge u rđavu stanju. Na ovaj način, Aristotel je pomirio normu sa stvarnošću, odnosno
sa njenim vidljivim dijelom – realnošću. Aristotel je bitan za razvoj političke antropologije i zbog
odnosa prvih političkih antropologa prema filozofiji. Oni Aristotelovu empirijsku građu prihvataju,
ali ne i filozofski pristup antropologiji. Njihova zapivest glasi „Klonimo se filozofije“. Njihovo
insistiranje na razdvajanju antropologije od filozofije je neopravdano a i loše po antropologiju.
Sam pojam antropologija je nastao u filozofiji. Mnoge od problema kojima se antropolozi bave,
otvorili su i produbili filozofi. Tako neke od tema kojima se bavi politička antropologija jeste
država, koja je razmatrana i u teorijskim koncepcijama klasične političke filozofije (kod teoretičara
prirodnog prava

Grocijusa

Pufendorfa

Hobsa

Loka

Rusoa

). Zapisima o primitivnim

društvima dao je značaj

Frensis Bekon

. Neosporno su od velike koristi za antroplogiju opisi

karaktera vladara Nikola Makijavelija, kao i njegova podjela vladavina na monarhije i republike.
Posebno značajno mjesto kod političkih antropologa ima

Šarl Monteskje

, koga mnogi

smatraju začetnikom antropološkog naučnog postupka. Njegovo djelo

O duhu zakona

uzima se

kao prvi ozbiljni pokušaj da se stekne potpuniji uvid u raznolikost ljudskih društava, kako bi se
ona mogla razvrstati i upoređivati, kako bi se u okviru društava mogla na cjelovit način proučavati
funkcionisanje institucija. On kaže da svoja načela nije izvodio iz vlastitih predubjeđenja, već iz
prirode stvari. Ono što politički antropolozi kod Monteskjea posebno izdvajaju jeste njegovo
proučavanje istočnjačkog despotizma i korišćenja građe za proučavanje pojedinih vladavina van
Evrope.
     I Žan Žak Ruso kao i Monteskje smatra da komparativni pristup u izučavanju društava
omogućava njihovo bolje sagledavanje i razumijevanje. Ruso istovremeno priznaje specifičnost i
neuravnoteženost svakog društvenog sistema, stalni spon između „sile prilika“ i „sile zakona“.
     Na ovom tragu su i istraživanja „azijatskog načina proizvodnje“ Marksa i Engelsa. Oni su dali
„skicu jedne ekonomske antropologije“.  U razmatranju „istočnjačkog despotizma“ pošli su od
bogate dokumentacije, posebno od zapisa i opisa putopisaca, istoričara i etnologa po Indiji.
Interesovali su se za funkcionisanje seoskih zajednica i države u 19. Vijeku u cilju istraživanja
nastanka klase i države.

Začetnici:

Mnogi politički antropolozi smatraju da su začeci političke antopologije u radovima britanskog
pravnika i istoričara

Henrija Džejmsa Samnera Mejna

–

Drevno pravo

, i američkog etnologa,

sociologa i antropologa

Luisa Morgana

–

Drevno društvo

Mejnovo djelo, objavljeno 1861, komparativa je studija o pravima, pravnim sistemima i
shvatanjima prava u drevnim društvima. Vrlina te studije je što se u njoj porede pravni sistem
društava koja su prostorno i vremenski udaljena. On analizira pravni sistem Rimskog carstva, ali i
pravne sisteme drevnih društava istočne Evrope i Indije. Vremenski, obuhvaćeno je poređenje
pravosuđa od Rimskog carstva do modernih država 19. vijeka. Na osnovu ovog istraživanja,
Mejn uočava da su organizaciju ljudskih zajednica i društava odredila dva osnovna načela
političkog organizovanja:

srodstvo

teritorija

(prvo srodstvo pa onda teritorija).

Osnovna Mejnova teza je:

savremena društvena organizovanost nastala je onog momenta

kada su krvno srodničke veze bile zamijenjene teritorijalnom povezanošću.

Mejn je kritičan prema koncepcijama teoretičara prirodnog prava. Prem njemu, prirodno stanje
društva, na kojem insistiraju teoretičari društvenog ugovora, je neistorijski, neprovjerljiv pojam.
Jaz između čovjeka u primitivnoj zajednici i čovjeka u društvu, na kojem insistiraju ovi teoretičari,
netačan je i proizvod je njihove spekulacije. Kao argument za tu tvrdnju uzima:

svjedočanstva

savremenika

arhivsku građu po prastarim vremenima različitih naroda i postojanje ustanova

elemente

pravnog sistema kod primitivnih zajednica koji su opstajali vjekovima i zadržali se u

civilizovanim društvima.

Jedna od metoda na koju se Mejn oslanja jeste metoda

komparativne filologije

. Analizirajući

knjigu Postojanja iz Biblije i Homerovu Odiseju, izveo je zaključak da se politička organizacija kod
drevnih društava temeljila na patrijarhalnoj vlasti a to znači da je već tada morala da postoji
porodična zajednica.

„Osnovna jedinica arhaičnog društva je Porodica, a savremenog

individua."

U primitivnom pravu porodica se smatra zajednicom koja počiva na postojanosti i

trajnosti. Prema Mejnu, civilizovane ustanove su utemeljene na ostacima takve tradicije. Porodica
se vezuje za najstarijeg muškog pretka. Združivanjem Porodica obrazuje se Rod ili Kuća.
Združivanjem plemena obrazuje se država.
Luis Morgan smatra se drugim velikim začetnikom političke antropologije. U njegovom djelu
Drevno društvo obrađeni su:
- razvoj čovjekove inteligencije putem pronalazaka i otkrića
- razvoj ideje o vladavini
- razvoj porodice i braka
- razvoj ideje o svojini
Prema Morganu, pojam vladavine začeo se još u „rodovskoj organizaciji na stupnju divljaštva“
a potom se razvijao „kroz savršenije oblike ove institucije, sve do uspostavljanja političkog
društva“. Svi oblici vladavine mogu se svesti na dvije vladavine koje su suštinski različite. Prva
zamisao vladavine, u hronološkom smislu, zasnovana je na ličnostima i na čisto ličnim odnosima i
može se označiti kao

društvo

(societas). Druga vladavina, odnosno zamisao vladavine, zasniva

se na teritoriji i svojini, i može se označiti kao

država

(civitas).

Morgan smatra da su glavne institucije i veštine življenja začete još u periodu dok je čovjek još
bio u divljaštvu. Gdje god je, na raznim kontinentima, moguće naći tragove veze između neke
današnje institucije i njenog zajedničkog začetka, nameće se zaključak o porijeklu takvog naroda
iz neke početne zajedničke ljudske grupe. Morgan na osnovu ovoga donosi zaključak
o

jedinstvenom porijeklu čovjčanstva

Ono čime je političku antropologiju Morgan zadužio jeste njegova teorija o vladavini, koja se
ne može zaobići u istraživanjima različitih problema vezanih za vladanje, vlast, državu kojima se
bavi politička antropologija.

5.(6 na listi) Faze razvoja političke antropologije

Većina političkih antropologa smatra da se politička antropologija razvijala kroz tri faze.
1)    Formativna  od 1879. do 1939.  U ovoj fazi antropolozi su uzgredno istraživali političko,
najčešće u okviru onoga što su izučavali. To je zapravo faza bavljenja antropologa političkim.
2)    Druga faza traje od 1940. do 1966. i to je period kada se određuje predmet i strukturiše
znanje političke antropologije .
3)    Treća faza počinje 1966. i traje do današnjih dana. Ova faza je period velikih izazova, kriza i
konsolidacije političke antropologije.

1) Antropologija politike

Ovu prvu fazu karakteriše interesovanje antropologa za evoluciju civilizacije i države. Po uzoru na
Morganovu periodizaciju na divljaštvo , varvarstvo i civilizaciju dolazi do pojave nove
terminologije:

egalitarna plemena

rangirana

stratifikovana

društva. To je bilo karakteristično za