Kriminologija

- 1 -

Naučno interesovanje za zločin

Među pojavama kod nas koje nas okružuju,

zločin

zauzima posebno

mesto. Pitanje

''zašto ljudi nanose zlo jedni drugima''

, predstavlja jednu od

večitih tema, na koju su svoj odgovor pokušale da daju kako religija i literatura,
tako i filozofija i nauka.

Zločin je oduvek posebno interesovao ljude. Mnogi mislioci i književnici

kao što su (Sofokle, Cervantes, Dickens, Šekspir, a naročito Dostojevski), uzimali
su zločin kao temu za svoja dela.

Kasniji razvoj tzv. masovne kulture, stvorio je čitav arsenal tvorevina od

kojih se neke kao kriminalistički romani, filmovi određenih žanrova, isključivo

bave zločinom. Ako još dodamo da među najgledanijim filmovima u svetu
dominiraju oni sa kriminološki sadržajem, da su čak i radio – televizijske emisije o
kriminalitetu u samom vrhu po glednosti, nužno se nameće i pitanje

''otkud tolika

zainteresovanost ljudi za kriminalitet''.

Socijalna patologija

je dala najpotpunije objašnjenje i sažima sve

faktore interesovanja običnih ljudi za kriminalitet koje svrstava u četiri grupe:

Emocionalno interesovanje,

strah od zločina, želja za osvetom zbog učinjenog nedela, nemirnih

avanturističkih želja u svakome i sl. ;

Opasnost za ustaljeni poredak etičkih i drugih društvenih

vrednosti,

klima bezakonja stvara utisak da je sve dozvoljeno, širi se korupcija i jasno ističe
na povlašćene i građane drugog reda. Time se ruši princip pravednosti u čijoj
osnovi leži zahtev da ljude koji se nalaze u sličnoj situaciji tretiramo na isti način.

Veliki teoretičar

Perelman

o ovom principu gotovo pesnički kaže

''Pravda je jedan

od najsjajnijih pojmova našeg duhovnog univerzuma... svako se na nju poziva, a

niko ne usuđuje da je porekne''. ;

Predstavlja značajan ekonomsi teret,

ne misli se samo na neposrednu materijalnu štetu koja nastaje kao plod
aktivnosti učinioca krivičnog dela (krađe, pljačke, pronevera), nego i na sve

troškove koje zajednica snosi za izdržavanje velikog i skupog aparata za
otkrivanje, suđenje, kažnjavanje i prevaspitavanje kriminalaca;

Proučavanje ličnosti i životnog puta zločinaca,

predstavlja koristan izvor za bolje razumevanje ljudi i njihovih postupaka. Dakle,
ne samo proučavanje lica čija dela ugrožavaju društvo, već i one koji spadaju u

konformiste.

Kriminologija

- 2 -

Navedena proučavanja imaju veliki značaj, ne samo za one discipline

koje se bave praktičnim suzbijanjem i prevencijom delikvencije, već i za opštu

psihologiju.

2. Osnovni pojmovi u Kriminologiji

U našoj kriminološkoj literaturi termini kao što su (

zločin; delikt;

prestup; delikvencija; devijantnost; krivac i sl

.), koriste se da bi se označio

poseban tip ponašanja kojima se Kriminologija bavi, kao i njihov učinilac. Zbog

toga bi na početku trebalo odrediti sadržaj ključnih pojmova kojima se u
Kriminologiji najčešće operiše.

Kriminalni fenomen,

služi kao zajednički naziv, koji obuhvata delo i njegovog učinioca, žrtvu,
kriminalitet i reakciju do koje takva ponašanje dovode;

Zločin,

je pojedinačno kriminalno ponašanje (činjenje ili nečinjenje). Zločinom se smatra
akt kojim se krši krivični zakon. Kao posledica tog kršenja, zločin može biti

praćen kažnjavanjem.

Kriminalitet,

je ukupnost svih zločina u određenom vremenu i prostoru. On je masovna
pojava. Najčešće se deli na:

Primarni

(vršenje krivičnog dela prvi put);

Sekundarni

(ponovno vršenje krivičnog dela tj. kriminalitet

povratnika);

Socijalna devijacija,

je kršenje jedne društvene norme ponašanja na koje se reaguje neformalno. I
devijantnost može biti:

Primarna

(kao posledica različitih psihičkih i društvenih faktora);

Sekundarna

(predstavlja ponašanje socijalnog devijanta čiji su život

i indentitet određeni odstupajućim ponašanjem).

Delikvencija,

označava ukupnost u pravnom sistemu zabranjenih dela – delikta. Kod nas su to

krivična dela (prekršaji, privredni prestup i disciplinske krivice). Njih proučava
kazneno pravo, koje treba razlikovati od krivičnog, koje se bavi samo krivičnim
delima.

Kriminologija

- 4 -

Viktimitet

je ukupnost kriminalnih viktimizacija u određenom vremenu i

prostoru;

11.

Neformalna socijalna kontrola

, predstavlja skup mera (npr. savet,

podsmeh, kritika, ubeđivanje), u kojima društvo svoje članove podstiče na
konformizam (prihvatanje opšteutvrđenih i prihvaćenih normi ponašanja);

12.

Formalna socijalna kontrola

, jeste oznaka za delatnost zvaničnih

organa krivično - pravnog progona (određuju koja ponašanja su zabranjena

i kojim sankcijama zaprećena), tumače i primenjuju.

3. Shvatanje kriminologije i njenog predmeta

Postoje razna shvatanja i stavova po pitanju Kriminoligije, a neki od njih

su:



Nemačko,

Exner

: Kriminologija se prvenstveno bavi onim čovekovim

ponašanjem koje označavamo kao delikt. To je dakle nauka o deliktu kao
pojavi u životu pojedinca i životu zajednice;

Seeling:

Kriminologiju označava kao nauku o zločinu;

Wolfgang:

Označava kao kriminalitet i kriminalno ponašanje;

Leferenz:

Nauka bića na polju običajnog krivičnog prava;



Francusko,

Constant:

Kriminologija je eksperimentalna nauka, koja teži

da odredi društvene, ekonomske, lične i psihičke činioce koji proizvode

zločin i zločinca;

Ponti:

kriminologiju je definisao kao disciplinu koja nastoji da analizira,

sazna i objasni oblike i da istraži uzroke posebnog čovekovog ponašanja
koje je određeno kao delikt;



Italijansko,

Niceforo:

kriminologiju smatra uvodnom i pripremnom

naukom kriminalne antropologije, kriminalne sociologije i kriminalne
psihologije, koordinirajući rezultate u harmoničnu celinu;



Anglosaksonsko,

Caldwel:

Kriminologiju

označava

kao

naučno

proučavanje zločina i zločinaca;

H. von Henting:

kriminologija je nauka o činjenicama koje se odnose na

zločin i njegovu kontrolu:



Rusko i bivših socijalističkih zemalja:

Kriminologija je nauka o

strukturi, dinamici, uzrocima prestupnosti, i o merama za njeno

Kriminologija

- 5 -

sprečavanje u društvu. Kasnije kao i sociološko – pravna nauka koja
izučava prestupništvo, ličnost prestupnika, uzroke i uslove prestupnosti i

sredstva za njihovo sprečavanje i suzbijanje;



Južnoslovensko, uže gledište

: Kriminologija ne proučava suzbijanje

zločina i kriminaliteta zastupalo je više autora. Oni smatraju da ona

proučava:

Tahović:

celokupnost kriminaliteta;

Milutinović:

Kriminologija proučava kriminalitet kao posebnu društvenu

pojavu i kriminalno ponašanje;

Šire gledište

Lučovnik

: Kriminologija proučava kriminalitet kao

društvene pojave njegovih uzroka i sredstva za njegovo zatiranje;

Davidović:

kriminalitet... mere koje preduzima društvo i država na

njegovom suzbijanju i sprečavanju, kao i mere koje preduzimaju prema
izvršiocima krivičnog dela sa ciljem resocijalizacije;

4. Definisanje kriminologije

Kriminologija je samostalna nauka koja koristeći saznanja i istraživačke

postupke nauka o čoveku i društvu, empirijski proučava kriminalni fenomen tj.
zločin, njegovog izvršioca i žrtvu. Kriminalitet i način na koji društvo reaguje na
kriminalno ponašanje iz navedene odredbe, možemo zaključiti sledeće:

Kriminologiju treba postaviti kao

samostalnu i jedinstvenu nauku;

Kriminologija je

sintetička nauka,

integriše sva saznanja koja o

kriminalnom fenomenu postoje. Otuda je ona

interdisciplinarana i

multidisciplinarna:

Interdisciplinarnost,

za proučavanje njenog predmeta potrebno je koristiti saznanja i postupke
istraživanja iz drugih nauka;

Multidisciplinarnost,

objedinjavanje u istraživanju mnoštva znanja iz različitih disciplina;

Teorijsko – empirijska nauka:

Teorijska

– uopštava saznanja do kojih dolazi konkretnim

istraživanjima;

Kriminologija

- 7 -

Zločin u širem smislu:

je vršenje zakonom sankcionisanih dela (delikta);

kod nas se razlikuju sledeće kažnjive radnje (krivična dela, prekršaji,

privredni prestupi i disciplinske krivice);

6. Zločin i devijantnost

Ono što je za Krivično Pravo krivično delo, za psihijatriju i psihologiju je

duševna smetnja, za sociologiju devijacija. U pogledu kruga ponašanja koja se
označavaju devijacijama, može se zapaziti više pristupa:



Najšire:

zajednička oznaka za nekonformističko ponašanje ili stil života;



Uže:

ponašanje ljudi koje u značajnoj meri odstupa od društvenih normi i

izazivaju reakciju neodobravanja (alkokolizam, narkomanija, seksualnih
devijacija, skitnja, kocka, samoubistvo i sl.).

Zločin ugrožava osnovne vrednosti jednog društva i njegov opstanak,

dok devijantno ponašanje u pravnom smislu nema tako izraženu opasnost po
zajednicu.

Zločin shvaćen kao kao kršenje krivično pravnih normi, do nasuprot

tome, devijantno ponašanje je ralativna kategorija čiji sadržaj zavisi isključivo od
toga šta veći deo društva ili grupe smatra takvim; zločin prati vidove formalne

kontrole, dok devijacija prati vidove neformalne socijalne kontrole.

Svaki član društva je devijant, ali samim tim nisu svi građani zločinci.

7. Društvena reakcija na kriminalno ponašanje

Jedno od značajnih pitanja, o kome je u nauci dugo postojalo

neslaganje, spada li ova materija u predmet kriminologije.

Delo i reakcija na njega, načelno se mogu posmatrati odvojeno, a

discipline koje ih izučavaju (kriminologija i kriminalna politika) afirmisale su se u
velikom broju zemalja kao povezane, ali samostalne nauke.

Šesdesetih godina se javlja

interakcionistički pristup,

koji za razliku

od tradicionalnog, kriminalni fenomen posmatra iz potpuno drugačijeg ugla.
Centar interesovanja stavlja na reakciju, a ne na samo delo. Zastupnici tvrde da
ne postoji kriminalno ponašanje samo po sebi. Koja će od štetnih ljudskih radnji

biti  svrstana  u  ovu  kategoriju,  zavisi  od  izbora  koji  vrši  dominantna  društvena
grupa.  Kriminolgija  ne  proučava  izvršene,  već  samo  registrovane,  odn.  zločine
poznate  nadležnim  organima  putem  prijave  žrtava  ili  da  organi  za  suzbijanje