Osnovi turizma i hotelijerstva

HEC Fakultet za internacionalni menadžment u turizmu i hotelijerstvu - Miločer

Razvoj turizma kao društveno – ekonomskog fenomena

Postoje različita shvatanja naučnika o vremenu nastanka turizma kao društveno-ekonomskog

fenomena. Jedni zastupaju mišljenje da se turizam počeo

razvijati duboko u prošlosti, tj. u

antičko vrijeme pa se, shodno tome, može

pratiti, zaista, duga istorija njegovog razvoja. Drugi

autori zastupaju mišljenje

da je turizam fenomen novijeg datuma i da je istorija njegovog razvoja

relativno kratka, pri čemu se dominantno ukazuje na razdoblje od kraja XIX i

posebno XXvijeka.

Može se konstatovati da se radi, kao što je i uočljivo, o

različitim mišljenjima sa stajališta

vremenskog razdoblja razvojnog puta turizma, kao i

da se argumenti "pro i contra" nalaze i kod

jednih i drugih autora.

Istovremeno, postoji i grupa autora koja iznosi mišljenje koje pokušava

pomiriti ove krajnosti i zastupa tezu o postojanju određenih vremenskih razdoblja (etapa) u
razvoju turizma kao društveno-ekonomskog fenomena. Uglavnom, govori se o analognim
(sličnim)

pojavama u razvoju turizma (u poređenju i s njegovim savremenim razvojem) u

predistorijskom razdoblju, u razdoblju privilegovanih klasa (misli se na dugo razdoblje

trajanja

društveno-ekonomskih formacija: robovlasništva, feudalizma i dijela

kapitalizma), kao i o

savremenoj epohi u razvoju turizma. Ovo shvatanje tretira se

kao osnova za detaljniju analizu

fenomena turizma jer se čini da ono, zbog svoje

obuhvatnosti, omogućava da se prati ovaj

fenomen od starog, preko novog vijeka, pa

sve do današnjih dana.

Prema tome, u daljem

izlaganju poći će se od stava da se mogu razlikovati dvije velike epohe u razvoju turizma.

Epoha turizma privilegovanih klasa

Epoha savremenog turizma

Bitno je ovdje, u vezi razgraničavanja ove dvije velike epohe u razvoju turizma, konstatovati
činjenicu

da su temeljni činioci uključivanja ljudi u turistička kretanja

slobodno vrijeme

slobodna novčana sredstva

Drugim riječima, bez slobodnog (raspoloživog) vremena, kao i bez raspoloživih finansijskih
sredstava nema uključivanja ljudi u turistička kretanja. Sada, treba postaviti pitanje: a ko se
mogao uključiti u turistička kretanja tokom njegovog dugog istorijskog razvoja, npr. u
robovlasništvu, feudalizmu i kapitalizmu? Odgovor je jasan: mogli su samo oni koji su imali
mogućnosti za ispunjenje spomenutih pretpostavki, a to su privilegovane klase (robovlasnici,
feudalci, kapitalisti), tj. oni koji su prisvajali tuđi rad i koji su, po svom broju, činili relativno
mali dio populacije.

Prema tome, velika se masa ljudi nije, objektivno, mogla uključiti u turistička kretanja jer nije
raspolagala ni slobodnim vremenom ni slobodnim novčanim sredstvima. Ovo se mijenja u
drugoj polovini XIX vijeka i posebno u XX vijeku kad se postepeno sve veći broj ljudi uključuje
u turistička kretanja, a turizam omasovljuje. S vremenom, razvijat će se i drugi pokretački činioci
turizma, npr. rast stanovništva, povećanje urbanizacije, razvoj saobraćaja, čitav niz psiholoških
činioca, koji će, takođe, stimulativno djelovati na razvoj turizma.

Osnovi turizma i hotelijerstva

HEC Fakultet za internacionalni menadžment u turizmu i hotelijerstvu - Miločer

Epoha turizma privilegovanih klasa

je vremensko razdoblje od preko pet hiljada godina

ljudske civilizacije u kojem se nalaze pojave analogne današnjem turizmu. Često se kaže da
prapočeci  turizma  sežu   i  još  dublje  u   prošlost.   Kao   prapočetak,   ističu   neki   autori,   može   se
smatrati   prvo   kretanje   "Homo   crectusa"   (čiji   su   fosilni   ostaci   nađeni   na   širokom   području
Zapadne   Evrope,   Afrike,   Kine,   čak   i   ostrva   Jave)   u   potrazi   za   hranom   i   novim   staništem.
Sigurno, ovaj pračovjek nije napuštao svoje stanište iz turističkih razloga, ali se udaljavao od
svog staništa, znači započeo kretanje, što je u osnovi kasnijih turističkih putovanja u kojima
(privremena) promjena mjesta (tj. odlazak iz mjesta stalnog boravka u tzv. turistička mjesta) čini
osnovnu   pretpostavku   u   razvoju   turizma   (u   ovom   kontekstu,   početak   putovanja).   Snažan
stimulans   putovanjima   dala   je   feničanska   civilizacija   (4000   godina   prije   nove   ere)   kada   je
ustanovljen   novac   kao   sredstvo   plaćanja,   što   je   razvilo   snažnu   trgovinu,   i   uopšte   uzevši,
razgranalo poslovne i finansijske transakcije. Takođe, zahvaljujući ovim i novim otkrićima i
inovacijama (pismo, točak), učinjeni su dalji podsticaji u stimulaciji putovanja, tada prvenstveno
motivisanim razlozima trgovine, razmjene i sl. Postoje brojni materijalni dokazi da su se u ovom
dugom razdoblju razvoja ljudske civilizacije (prije naše ere) poduzimala brojna putovanja.

Može se konstatovati da se još u starom Egiptu, Babilonu, Perziji, Palestini, Kini, Indiji, mogu
pronaći pojave slične ili vrlo bliske današnjim turističkim kretanjima, motivisane različitim
razlozima (uspostavljanje mira, trgovina, religiozni razlozi, sportski, zdravstveni i dr.). Relativno
viši stepen razvoja proizvodnih snaga uticao je na to da je dimenzija putovanja bila skromnijeg
obima, s jedne strane, a vladajući proizvodni odnos (eksploatacija) uticao je na relativno manji
broj učesnika ovih putovanja, s druge strane.

U literaturi se, najčešće, kao ilustracija analognih

pojava savremenom turizmu uzimaju stara grčka i rimska civilizacija koje su, zaista, učinile da se
razvije čitav spektar pretpostavki koji čine osnovu razvoja turizma i do današnjeg dana (npr.
saobraćajna infrastruktura, razvoj ugostiteljskih objekata i sl.).

U staroj grčkoj civilizaciji

posebno značajan podsticaj za poduzimanje putovanja bile su

Olimpijske igre.

One su stvorene

884. godine prije naše ere i trajale su neprekidno dvanaest vijekova.

Logično je izvući zaključak

da su bili razvijeni i različiti motivi u poduzimanju putovanja

kao što su: rekreacija, sport,

zabava, obrazovanje i uopšte

jedan širi spektar motiva radi kulturnog uzdizanja. Tadašnje

putnike trebalo je

smjestiti, nahraniti, omogućiti im određene vidove prijevoza, zabaviti ih, a što

upućuje najmanje na dva logična zaključka:

da se razvija ono što današnjom terminologijom zovemo turistička ponuda, odnosno
smještajni kapaciteti, kapaciteti za zabavu i razonodu, prijevozni kapaciteti i sl.), i

da su i ekonomski efekti od potrošnje u ovim kapacitetima bili značajni.

Svakako, bilo je i drugih pojava sličnih savremenom turizmu, posebno putovanja koja su bila
motivisana zdravstvenim, ali i vjerskim (religijskim) razlozima. Ilustracije radi, spominju se
posebno popularna putovanja do svetišta u Delfima kao i putovanja do čuvenih lječilišta.

Od druge polovine XIX vijeka pa do današnjeg dana traje tzv.

savremena epoha u razvoju

turizma.

Kao ključna godina uzima se 1841 godina, kada je Englez Thomas Cook

organizovao

Osnovi turizma i hotelijerstva

HEC Fakultet za internacionalni menadžment u turizmu i hotelijerstvu - Miločer

Osnovni pojmovi u turizmu

Pojam i definicije turizma

Postoji veliki broj definicija turizma, jer je turizam složena , višeslojna i heterogena

kategorija i pojava, pa su zato različiti pristupi i aspekti proučavanja i analize turizma. Stoga je
vrlo teško dati jednu opšte prihvaćenu i jedinstvenu definiciju turizma.

Izraz „turizam“ se često povezuje s engleskom riječi „tour“.Međutim, pojam turizam dolazi od
grčke riječi „tornos“, koja je prešla u latinski jezik kao tornus, i u srednjovjekovnu upotrebu za
pojam turnir.U engleskoj verziji riječ tour dobija značenje putovanja koje započinje i završava se
u jednom mjestu (kružno putovanje).Prvi put se riječ turist i turizam javljaju u Engleskoj
početkom 19.vijeka, tačnije 1811.godine.Kasnije se pod riječi turizam počeo podrazumjevati
„promet stranaca“, da bi danas turizam označavao putovanja ljudi u cilju odmora i rekreacije koji
se postižu na razne načine, ali uvijek van mjesta svog stalnog boravka.

Da bi definisali pojam „turizam”, ističući njegov dominantan sadržaj, autori iz ove oblasti imaju
nekoliko različitih naučnih pristupa:



institucionalni pristup

, koji se dominantno bavi ulogom i značajem pojedinih institucija,

posrednika i organizacija u turističkoj aktivnosti;



proizvodni

, koji fokusira istraživanje na turističku uslugu, njenu proizvodnju, tržište i

potražnju;



istorijski

, koji prati istorijske i razvojne aspekte fenomena "turizam";



upravljačk

i, koji posebno detaljno definiše planiranje, organizaciju i kontrolu u

turističkoj rekreaciji;



ekonomski

, koji se bazira na analizi ponude, potražnje, uticaja turističke potražnje na

nacionalnu ekonomiju,



sociološki

, koji razmatra pitanja vezana za ponašanje ljudi (turista) kao individue, ili u

grupi, kao i širih uticaja turizma na društvo;



geografski

, koji u prvi plan stavlja pitanja lokacije prirodnih, tj. geografskih elemenata i



interdisciplinarni pristup

, koji turizam promatra kao fenomen koji ima uticaj na sve

elemente privrednog I društvenog života.

Sve savremene definicije turizma se mogu svrstati u četiri osnovne grupe:

nominalističke,

ekonomske, statističke i univerzalne.

Nominalističke

definicije se zasnivaju na svom imenu, ali se iz njih ne saznaje mnogo o pojavi

koja se definiše.Takva definicija je npr., „Turizam je ukupnost odnosa i pojava koje rezultiraju iz
putovanja, s tim da to nije u svrhu stalnog nastanjenja“ ili „

Turizam

je pojava kad neka osoba

putuje i boravi izvan mjesta svog stalnog boravka i tamo se koristi turističkom radinošću".

Osnovi turizma i hotelijerstva

HEC Fakultet za internacionalni menadžment u turizmu i hotelijerstvu - Miločer

Ekonomske

definicije određuju turizam kao ekonomsku pojavu,“turizam je specifičan oblik

potrošnje“ ili „Turizam je dio nacionalne ekonomije koji snabdijeva turiste koji posjećuju
lokalitete izvan svog stalnog mjesta boravka gdje žive i rade".

Statističke

definicije su opisne definicije, nastale za potrebe statistike i polaze od pojma „turist“,

„noćenje“,“posjetilac“, i sličnih kategorija.

Univerzalna

definicija turizma povezuje više pojmova, činilaca i elemenata pojma turizam.

Najpoznatija takva definicija glasi :“Turizam je skup odnosa i pojava koje proizilaze iz
putovanja i boravka posjetilaca nekog mjesta, ako se tim boravkom ne zasniva stalno
prebivalište, i ako sa takvim putovanjem nije povezana nikakva njihova privredna aktivnost“.
Ovu definiciju su postavili poznati švajcarski autori u oblasti turizma Hunziker i Krapf, i ona se
smatra do sada najboljom definicijom. U univerzalnoj definiciji je naglasak na pojmu odnosa
koji nastaju u vezi putovanja i boravka turista u nekom mjestu.Ta definicija pokazuje da turizam
nije jednostrana pojava, već splet odnosa i veza društvenog i ekonomskog karaktera koje nastaju
između turista , turističkog mjesta, turističke ponude i svih ostalih faktora u djelatnosti turizma.

Zbog toga je znaajno razlikovati pojavne oblike turizma kao što su turistička putovanja, turisti,
turistički objekti i sl.

Pojam turiste

Da bi se razumjeli pojavni oblici i suština turizma, potrebno je definisati sve učesnike i

subjekte svakog posebnog oblika turizma, a zatim istražiti sve veze i odnose koji se formiraju
među njima.Oko pojma i definicije turiste i turizma postojale su oduvjek izvjesne dileme i
nesuglasice i u praksi i u turističkoj politici.Tako je Liga naroda (preteča UN) još 1937. godine
dala definiciju pojma turiste, prema kojoj je turista svako lice koje putuje u zemlju gdje nema
svoje prebivalište, i to u trajanju od najmanje 24 sata, dok su oni koji borave kraće od 24 sata, ili
su u tranzitu, izletnici tj. nisu turisti.

Kada je turizam postao masovna pojava nakon Drugog svjetskog rata, Međunarodna
konferencija o putovanjima i turizmu (Rim,1963.godine) definisala je, na sličan način, pojam
posjetilac, kojim je obuhvaćen i pojam turista i izletnika.

Početkom protekle decenije, 1991.godine,Međunarodni skup statističara, na Kongresu u Otavi,
dao je preciznije definicije pojmova u turizmu. Prema tim definicijama, savremena turistička
statistika danas evidentira posjetioce-turiste i druge putnike na sledeći način:



Posjetilac je lice koje putuje i boravi u mjestu izvan svog mjesta boravka u trajanju od
najviše 12 mjeseci, a glavni razlog putovanja nije obavljanje plaćene djelatnosti u mjestu
koje posjećuje,



Turisti su posjetioci koji su ostvarili najmanje jedno noćenje,

Osnovi turizma i hotelijerstva

HEC Fakultet za internacionalni menadžment u turizmu i hotelijerstvu - Miločer

ponude.Osim ove dvije grupe faktora- tražnje i ponude- moraju da postoje još i posrednički
faktori, koji povezuju faktore potražnje i ponude, a to su turističke ili putničke agencije

Faktori tražnje – pokretački faktori

Turistička tražnja predstavlja određenu količinu roba i usluga koju su turisti, uz određenu

cijenu i pod određenim uslovima, spremni da kupe.Ona je posledica nastojanja nosilaca tražnje
da zadovolje svoje turističke potrebe.Zadovoljavanje tih potreba omogućavaju određeni
ekonomski i drugi faktori.

Svi pokretački faktori koji utiču na formiranje turističke tražnje mogu se svrstati u nekoliko
grupa faktora i to su: ekonomski činioci, demografski činioci, sociopolitički činioci,
sociokulturni i psihološki činioci, geografski činioci i ostali.

Ekonomski činioci

su: veličina prihoda, trošak, nivo cijena i lična mobilnost

1. Veličina prihoda je najvažniji ekonomski, i uopšte, činilac formiranja turističke

potražnje.Poznato je da kada se dohoci domaćinstva povećaju za 1%, rashodi za turizam
se povećavaju za 1,2-1,5%.Iz bogatih zemalja je i najveći broj putovanja građana iz
raznih razloga.Znači.putuje ko ima para, pa je logičan zaključak da je veličine prihoda
najvažniji činilac turističke tražnje.

2. Trošak odlaska na turističko putovanje je drugi važan činilac turističke potražnje. On je

na direktan način u vezi sa veličinom prihoda, jer potencijalni turisti u siromašnijim

pokretački

faktori

ekonomski

demografski

sociopolitički

posrednički činioci

(

organizatori

putovanja , turističke

agencije)