NASTANAK I RAZVOJ SOCIOLOGIJE
Mada je sociologija relativno mlada nauka, ona ima veoma dugu I bogatu
predistoriju. Međutim, u svom razvoju kao naučne discipline osnovno pitanje svih
socioloških razmatranja bilo je pitanje pojmovnog određenja sociologije kao nauke.
Problem pojmovnog odredjenja sociologije jeste u osnovi problem različitih
teorijskih pristupa koji postoje u okviru ove nauke. Ukoliko se kao osnov za
odredjivanje predmeta sociologije uzme jedna teorijska paradigma, ova nauka se
može odrediti na jedan način, a ukoliko se kao osnov za njeno odredjivanje uzme neki
drugi pravac u sociologiji, dobićemo drugačije odredjenje. Ono u čemu se svi slažu
jeste da je sociologija društvena nauka i da za svoj predmet ima društvo. Međutim,
očito da ovakvo određenje iako tačno nije naročito plodno obzirom da je isuviše
široko. Osnovni problem je u tome što sociologiju valja odvojiti od ostalih društvenih
nauka kao što su istorija, psihologija, pravne nauke, političke nauke itd. Svaka nauka
mora da ima i svoj specifičan predmet ukoliko tendira da ima samostalni status u
porodici nauka. Koji je, dakle, predmet sociologije, a da ovaj predmet nije u isto
vreme i predmet ostalih društvenih nauka? Da bi odgovorili na ovo pitanje neophodno
je uz određenje predmeta sociologije da prikažemo odnos između ove i ostalih
društvenih nauka.
Sociologija je najopštija društvena nauka. To znači da ukoliko se ostale
društvene nauke bave nekim posebnim aspektom društvenog života, sociologija ima
za cilj da proučava društvo kao celinu tj. totalitet. U različitim teorijama se totalitet
različito posmatra i definiše , te se u ovu svrhu upotrebljavaju različiti termini (celina,
sistem, struktura, itd.), ali je suština da se uvek misli na društvo kao celinu. Iz ovog
stava sledi nekoliko veoma važnih konsekvenci. Prvo, totalitet je nešto opšte. Sve što
je opšte ima karakter apstrakcije, a ono što je apstraktno u stvarnosti može da postoji
samo posredstvom
konkretnih
pojava i odnosa. Dakle sociologija najpre predstavlja da
ovo
opšte
postoji. To znači, da je njen osnovni stav da svi pojedinačni aspekti u
društvu pod delovanjem određenih društvenih zakonitosti međusobno dolaze u vezu
gradeći celinu koju zovemo društvo. Sociologija se bavi onim opštim u pojedinačnom
(konkretnom). Njen predmet može biti svaka društvena pojava, dakle i one kojima se
bave druge društvene nauke. Ali, način na koji se sociologija bavi ovim pojavama je
potpuno drugačiji od načina na koji se ovim pojavama bave druge društvene nauke.
Sociologija ne proučava ono što je specifično za neku konkretnu društvenu pojavu,
već upravo teži da otkrije način na koji je ova društvena pojava povezana sa ostalim
elementima društvene celine, kako deluje na tu celinu, kako je nastala iz te celine, te
kako se može objasniti sa stanovišta te celine koju zovemo društvom. Zato kažemo da
se sociologija pojedinačnim fenomenima u društvu bavi na takav način da otkrije ono
opšte u njima. Iz ovih stavova sledi da društvo postoji kao totalitet (struktura, sistem,
celina, itd.). Sociologija dalje stoji na stanovištu da u ovom totalitetu postoje određene
zakonitosti. Njen cilj je da otkrije ove zakonitosti, da ih opiše i objasni. Prema tome,
sociologija se može definisati na sledeći način: „Sociologija je najopštija društvena
nauka koja ima za cilj da otkrije društvene zakonitosti reprodukcije totaliteta.” Kad
kažemo društvene zakonitosti tada mi mislimo na društvene pojave, društvene odnose
i procese koji se na zakonit način pojavljuju u društvu. Kako se shvata totalitet, te
kako se razume sam pojam društvene zakonitosti, posebno je pitanje i mi ćemo se
njime posebno baviti. Činjenica da u sociologiji postoje različiti teorijski pristupi koji
su prilično ujednačeni „po snazi” ide u prilog konstataciji da je društvo jedan zaista
složen fenomen kojim se možemo baviti na veoma različite načine, a da pri tome
ostanemo na tlu socioligije. Razvoj sociologije obeležili su različiti pristupi njenom
određenju u zavisnosti od tačke gledišta različitih socioloških teorija.
POZITIVIZAM OGISTA KONTA
Nijedan čovek, naravno, nije u stanju da utemelji čitavu jednu oblast
istraživanja - stoga ima mnogo onih koji su dali svoj doprinos ranoj sociološkoj
misli. Posebno mesto, ipak, obično se daje francuskom autoru Ogistu Kontu
(1798-1857), ako ni zbog čega drugog, onda zbog toga što je on zapravo izumeo
reč „sociologija". Kont je u početku koristio izraz „društvena fizika", ali istim
izrazom služili su se i neki od njegovih intelektualnih suparnika tog vremena. Kont
je želeo da napravi razliku između svojih misli i njihovih, pa je skovao izraz
„sociologija", kako bi opisao predmet koji je hteo da utemelji. Svoje viđenje nauke
o društvu Kont je izneo u delu “Kurs pozitivne filozofije”. Kont je istakao da se
društvene pojave, najsloženije i najpromjenljivije, najkasnije nastale u razvoju
prirode, upravo zato i najteže naučno tačno saznati. Društvo, najsloženija pojava u
prirodi, određeno je svim prostijim pojavama nastalim pre njega, ali se ne može
svesti na njih, pa zato sociologija mora da se služi rezultatima svih prethodećih joj
nauka, koje proučavaju pojave nastale pre nastanka društva.
Kontova vizija sociologije jeste sociologija kao pozitivna nauka. Verovao
je da sociologija treba da primeni iste stroge naučne metode u izučavanju društva
kao što ih fizika ili hemija koriste da bi ispitale fizički svet. Pozitivizam zastupa
mišljenje da bi nauka trebalo da se bavi samo činjenicama koje su podložne
posmatranju i koje su poznate direktno iz iskustva. Na osnovu čulnih zapažanja,
čovek može zaključivati o zakonima koji objašnjavaju vezu izmedu posmatranih
fenomena. Razumevanjem uzročnih odnosa izmedu događaja, naučnici su u stanju
da predvide buduće događaje. Pozitivistički pristup u sociolgiji veruje u
proizvodnju znanja o društvu koje je zasnovano na empirijskim dokazima do kojih
se dolazi na osnovu posmatranja, poređenja i eksperimentisanja.
SOCIOLOŠKO UČENJE MAKSA VEBERA
Maks Veber, nemacki sociolog, izneo je svoja teorijska shvatanja o društvu I
društvenim pojavama u delima
Privreda i drustvo, Protestantska etika i duh
kapitalizma
. U sredistu Veberove sociologije je drustvena pojava, drustveno
ponasanje pojedinca. Veber je tipičan predstavnik individualno-psiholoskih teorija o
društvu, koje su još zastupali Gabrijel Tard, Vilijam Mak Dugal i Sigmund Frojd.
Tako je, Mak Dugal, drustvene pojave tumacio instiktima: instinkt bezanja s
osecanjem straha, instinkt odbijanja s osecajem odvratnosti, instinkt radoznalosti s
osecanjem cudjenja, instinkt borbenosti, potcinjenosti, nezavisnost, roditeljski
instinkt, instinkt zbijanja u grupu… Frojd, osnivac psihoanaliticke skole smatra da je
cinilac u razvoju drustva i culture libido. To je energija koja podstice na
zadovoljavanje osnovnih nagona: zivota i ljubavi.
Veberovo shvatanje sociologije, istu posmatra kao kulturno istorijsku nauku
čiji je zadatak da proučava istorijske i kulturne činioce u njihovoj osobenosti.
“
Stvarnost je heterogeni kontinuum, tj. nepregledno i raznoliko mnoštvo
pojava
”, smatra Veber. Dakle, stvarnost obuhvata sve što može biti predmet
neposrednog iskustva, pri čemu ne postoji razlika između prirodne i društvene
stvarnosti. Nauka je u stanju da sazna samo jedan ograničeni deo onoga što uzima za
predmet istraživanja. Zbog toga je naučno saznanje apstraktno i jednostrano.
Stvarnost je amorfna i nepregledna masa koju čovek uobličava svojom delatnošću.
Veberovo shvatanje društva je izrazito individualističko. Osnovna jedinica sociološke
analize može biti čovek.
Ključna tačka Veberovog sociološkog sistema je pojam
društvenog delanja
.
Veber razlikuje četiri idealna tipa delanja: (1) ciljno-racionalno; (2) vrijednosno-
racionalno; (3) afektivno, i (4) tradicionalno.
Ova četiri oblika deanja predstavljaju idealne tipove, koji odgovaraju načinima
orjentacije. U konkretnom ponašanju ljudi, oni se najčešće mešaju i prožimaju.
Društveni odnosi kao proizvodi društvenog delanja, mogu biti konfliktni i solidarni.
Veber insistira, naročito na
razlikovanju zajednice i društva
.
U analizi društvenog grupisanja, Veber ističe dve osnovne karakteristike
društvene grupe: postojanje starešine grupe ili nekog upravnog aparata i postojanje
normativnog poretka koji važi za članove grupe. Društvena grupa, prema Veberu
postoji sve dok postoji verovatnoća da će nadležni organi delovati u konkretnom
pravcu.
Veliki deo svog shvatanja Veber je posvetio definisanju vlasti.
Pojam vlasti
(odnos vlasti i moći) obuhvata sledeće: (1) Vlast postoji samo u okviru društvene
organizacije; (2) Vlast je institucionalizovani oblik potčinjenosti; (3) Vlast postoji
kada je raspodjela prava i dužnosti obostrana; (4) Vlast se kreće u određenim
granicama, i (5) Vlast nameće, održava i štiti društvena organizacija.
Veber, istovremeno, razlikuje i tri tipa vlasti. To su: racionalna, tradicionalna i
harizmatska. Takođe, jedan od ključnih pojmova koji je bio predmet Veberovih
opservacija je i
pojam birokratije
. Birokratija, u Veberovom poimanju označava
visok stepen društvene podjele rada. Pritom, osnovne karakteristike kvalitetne
birokratije su: tačnost, jednoobraznost, brzina poslovanja, poznavanje dokumentacije,
trajnost, predvidljivost.
U središtvu svih Veberovih socioloških pročavanja stoji kapitalizam kao
celovit društveno – ekonomski sistem.
Kapitalističku privredu pre svega pokreće orijentacija ka materijalnom
interesu.
Veber kaže:
“Današnji kapitalistički poredak je jedan čudovišan kosmos u
koji pojedinac stupa rođenjem i koji je za njega, bar kao pojedinca, dat kao faktički
nepromljenljiva ljuštura u kojoj ima da živi”
.
Kapitalistički sistem, smatra Veber, nije samo skup institucija i ustanova koje
čine sistem, već je njegov osnovni konstitutivni pricip kapitalistički duh. U osnovi
očaja, izazvano društvenim promjenama (E.Gidens). Prinudne podele rada,
ekonomske i socijalne krize, klasni sukobi, dovode do anomije.
Najdrastičniji primer anomijskog stanja – samoubistvo. Tipologija
samoubistva: egoističko, altruističko, anomičko, fatalističko
Dirkem je ljudsku istoriju podielio na dva perioda, odnosno razlikovao je dva
istorijska tipa društva: primitivno društvo zasnovano na mehaničkoj solidarnosti i
civilizovano društvo zasnovano na organskoj solidarnosti (M.Pešić).
Solidarnost je sačuvana kada se pojedinci uspešno integrišu u društvene grupe
i kada postupaju po jednom skupu zajedničkih vrijednosti i običaja (E.Gidens). Čist
hedonistički individualizam nikada ne može dovesti do solidarnosti i međusobne
povezanosti ljudi, smatra Dirkem.
U svom delu “O društvenoj podjeli rada”, Dirkem kolektivnu svest opisuje kao
- “Skup vjerovanja i osjećanja koja su zajednička, prosječnom članu jednog istog
društva i koja čine određeni sistem koji ima svoj sopstveni život; možemo ga nazvati
kolektivna svijest”. Iz društvene podele rada proizilazi društvena kohezija, na osnovu
koje je moguće izvesti klasifikaciju društava.
Mehanička solidarnost
=
pokoravanje pojedinačnih sviesti jednom
zajedničkom tipu, jednom autoritetu
.
Organska solidarnost
=
posmatranje društvenog sistema u totalitetu, jači
stepen društvene integracije
.
Društvena podela rada kao osnovni okvir za analizu društvene strukture, koju
vezuje za funkciju, a ne za individualne potrebe. FUNKCIJA označava društvenu
podelu rada, koja, pak, čini
glavni osnov društvene kohezije
.
Što su društva primitivnija među pojedincima ima više sličnosti; telesne
sličnosti; psihičke sličnosti. Represivno pravo ima prevagu ukoliko je podjela rada
nerazvijenija.
Mehanička solidarnost zavisi od tri uslova:
1. od relativnog obima kolektivne sviesti i individualne svesti;
2. od jačine;
3. od stepena određenosti stanja iz kojih se sastoji kolektivna svest.
Prvi uslov je u najvećoj mjeri stalan, dok druga dva opadaju.
Mehanička solidarnost, u toku društvene evolucije sve više labavi. Tok istorije
neminovno nameće promenu tipa solidarnosti kod ljudi, a istovremeno i promenu
samog tipa društva.
