S
ocijalna geografija – odgovori na ispitna pitanja (skraćeno, izvučeno)
1. Razvoj socijalne geografije;
Socijalna geografija jedan je od najmlađih pravaca geografske nauke. Još uvijek nije tačno
definisan položaj socijalne geografije u sistemu geografskih nauka i njen odnos prema starijoj
antropogeografiji. Priličan broj geografa smatra da je socijalna geografija tek privjesak
antropogeografije inficiran sociologijom. Neki autori u socijalnoj geografiji vide spoj geografije i
sociologije. Postoji shvatanje da je socijalna geografija nova metodika orijentacije
antropogeografije. Cilj joj je da obuhvata sva područja društvene geografije. Socijalna
istraživanja prostora obavljaju se od polovine 19. vijeka. Ta istraživanja predstavljaju preteče
problematike kojom se danas bavi socijalna geografija. U tim istraživanjima pojavila se ideja o
prostornom odrazu različitih životnih grupa, tj grupa sa sličnim načinom života. Prostor se
shvatao kao odraz socijalnih oblika ponašanja, odnosno odrazom funkcionalne organizacije
društva. Od antropogeografije do socijalne geografije imamo više faza, a to su :
geodeterministička, posibilistička, morfogenetska faza i funkcionalna faza.
2. Geodeterministička faza antropogeografije;
1830. La play se počeo baviti istraživanjima životnih uslova porodica u raznim evropskim
zemljama. Životne funkcije pokušao je odrediti na osnovu načina korištenja budžeta porodice.
Njihovu egzistenciju je posmatrao u okvirima geografske sredine. Tome su prethodile analize
fizičkogeografske situacije, privredne strukture prostora, analize rasporeda stanovništva i
njegove duhovne podjele (duhovne grupe). To je dopunjavao pregledima strukture zaposlenosti,
potrošačkih navika i materijalne kulture. Na kraju je dospio do pokazatelja društvenog stepena
odrađenog prostora. Iz trojstva elemenata koje je posmatrao:privredu, prostor i društvo, La play
je izvodio određene grupe struktura.
Vidal de la Blaš(1902) je prihvatio La Plejeve misli pa je prostornu egzistenciju stanovništva
objašnjavao povezanošću njihovih životnih oblika sa geografskim prostorom. Prema njemu
Životne grupe se koriste prirodnom sredinom i u svojoj okolini ostavljaju tragove njihovog
načina života (istorijske, vjerske, kulturne i psihološke tradicije).
Iz Le plejeve trilogije:prostor, privreda i društvo koja je često bila shvaćena kao uzročno-
posljedični lanac (pogrešno), izveden deterministički odnos između prirodne sredine i stepena
kulturnog razvoja (geodeterminizam).
To temeljno polazište snažno je uticalo na misli Racela. On je 1882. godine izdao svoju
antrpogeografiju, i njome položio temelje daljem razvoju društvene geografije. Pri tome je
uveliko precijenio uicaj prirodne sredine na razvoj ljudskih civilizacija i istorijskih tokova.
Prema njegovom shvatanju prirodna sredina je pokretač svakog prostornog razvoja. Glavna
Racelova preokupacija bili su odnosi koji proizilaze iz geografskog položaja nekog mjesta. Racel
je antropogeografiju definisao kao nauku o uticaju prirode na život ljudi sa 3 aspekta:
1. Statička antropogeografija-izučava ekumenu i raširenost ljudi (pitanje GDJE?)
2. Dinamička antorpogeografija-proučava geografske uzroke rasprostranjenosti ljudi i
njihovih kretanja u zavisnosti sa prirodnim uslovima (pitanje ODAKLE JE ŠTA?KAKO
JE TO NASTALO?)
3. Dio koji proučava uticaj prirode na fizička i duhovna obilježja ljudi i naroda-proučava
narode i države
U početku se smatralo da je civilizacija neke zemlje predodređena prirodnim obilježijima te
zemlje i da se nije mogla drugačije razvijati. Sa razvojem civilizacije postoje sve očiglednije da
je koncepcija o determinativnoj ulozi prirodne sredine bila zabluda. Moderna socijalna geografija
ne poriče da priroda može uticati na razvoj čovjeka, ali to vrijedi samo za biološku stranu
ljudskog postojanja, koja je podložna zakonima prirode.
Već su prije Racela mnogi državnici, filozofi i pozitivisti ( Monteskje, Kant, Spencer) vjerovali u
čovjekovu zavisnost od prirodne sredine. Dakle, determinizam je prevladao geografskom mišlju
19.v, a njegov se uticaj ponegdje zadržao i do danas. Racelu ipak pripada zasluga da je čovjeka i
njegovo djelovanje u prostoru uveo u sadržaj opšte geografije i što je podstakao istraživače da ne
proučavaju samo prirodne odnose, već da potraže i nove društveno orijentisane koncepcije.
3. Posibilistička faza antropogeografije(XX v);
Javlja se kao reakcija na determinizam. Došla je od francuskih geografa, posebno je bio aktivan
Vidal de la Blaš koji zastupa mišljenje da su tragovi koje čovjek ostavlja na površini zemlje,
rezultat egzistancijalne borbe i inicijative čovjeka koji djeluje u svojoj prirodnoj sredini. Ovdje
se ističe određena samostalnost čovjeka, naspram uticaja životne sredine, odnosno ističe se
koncepcija geografskog posibilizma, koja je ostavila najvažnije preduslove za razvoj socijalne
geografije.
Pojedine grupe, povezane zajedničkim obilježijima, ostavljaju specifičan trag u svojoj okolini.
Istorijski, religiozni, kulturni i psihološki uticaji, moraju se odraziti više ili manje na pejzaž,
nezavisno od prirodne sredine. Svojim društvenim aktivnostima i svojim radom, čovjek
preoblikuje svoju okolinu. Zahvaljujući kreativnosti, a posredstvom rada, čovjek podvrgava
prirodnu sredinu svojim interesima i pri tome je preoblikuje, dajući joj pečat svoje kulture. U
smislu njegovog načela o kreativnom prilagođavanju, odnos čovjek-priroda-okolina oslobođen je
jednostrane zavisnosti, tj socijalnog determinizma i geodeterminizma. Teorije Vidal de la Blaša
su društvenom elementu osigurale čvrste pozicije u geografskoj nauci.
Iz sveske: biološki koncept izučavanja čovjeka premješta se na socijalne frupe i njihovo
djelovanje u prostoru. Predmet izučavanja je kulturni pejzaž u kojem su registrovane socijalne
promjene.Razvija se antropogeografski metodološki sistem.
Nedostatak funkcionalne metode je što se premalo pažnje posvećuje nosiocima funkcija. U
socijalnog geografiji učinjen je zaokret spoznajom da su ljudske grupe nosioci funkcija i
stvaraoci prostornih struktura.
6. Predmet i zadaci socijalne geografije;
Socijalna geografija proizašla je iz razvoja funckionalne antropogeografije. Socijalna geografija
je nauka o oblicima prostorne organizacije i o prostorno relevantnim procesima koji proizilaze iz
osnovnih životnih funkcija ljudskog društva (Schafefer, 1988.). Glavni interes socijalne
geografije nije usmjeren na pejzaž, već na istraživanje prostornog djelovanja socijalnih grupa,
odnosno na ljudska društva i njihove aktivnosti u prostoru.
Cilj
: istraživanja prostorno relevantnih načina ponašanja socijalnih grupa, odnosno procesa i
funkcija kojih su one nosioci.
Prema Bobeku, socijalnogeografska studija mora:
1. odrediti društvene strukture, odnosno izdvojiti grupe koje djeluju na prostor i proučiti
njihov raspored u prostoru (određivanje „geografske društvene strukture“)
2. odrediti prostorni sistem funkcija i procesa utvrđenih grupa („geografski društveni
sistem“)
3. odrediti prostorne strukture („mjesta odvijanja funkcija“)-one omogućuju prostorne
tokove života
Takva definicija socijalne geografije uključuje 2 shvatanja pojma „prostorno“: strukturno i
procesno.
Strukturna
komponenta je usmjerena na proučavanje regionalno različitih društvenih struktura i
različitih prostornih sistema životnih funkcija socijalnih grupa, odnosno fruštva(tj. mjesto
odvijanja funkcija)
Procesna
komponenta je usmjerena na istraživanje procesa nastajanja novih, odnosno
preobražaja postojećih prostornih struktura. Kulturni pejzaž je mjesto u kom se odvijaju procesi.
U njemu se akticnostima grupa obnavljaju i mijenjaju postojeće i stvaraju nove strukture.
Socijalna geografija objašnjava oblikovani sadržaj kulturnog pejzaža, međudjelovanjem grupa i
njihovog obavljanja osnovnih funkcija.
7.Pojam i vrste socijalnog prostora (
urbani i ruralni
);
Prije nekih 200. godina društvo je bilo agrarno i nije postojala značajna razlika u razvoju među
regionima. Nučno tehnološki razvoj je uslovio drugačiju valorizaciju. - (još u 53. pitanju)
8. Socijalnogeografski prostorni sistem i njegovi elementi;
U različitim društvenim grupama možemo pratiti različite razvojne tokove, koji pridonose
razvoju i oblikovanju složenog prostornog sistema. Pretpostavke o sredini utiču na različito
ocjenjivanje pojedinih područja, što se može označiti kao pretpostavljanje određenih mjesta.
Istraživanja pokazuju da takva preferiranja mogu, pored ostalog, imati određeno značenje pri
donošenju odluke o stalnom mjestu stanovanja. Pretpostavka o nekom mjestu spada u mjesne
kvalitete, bitne sa stajališta socijalne geografije.
Što se tiče tehnike postupka, može se upotrijebiti anketiranje, ali i unošenje prostornih pojava u
obliku tzv. mentalnih karata, te poslužiti se interpretacijom fotografija. U tom radu javljaju se
teškoće pri utvrđivanju područja djelovanja pojedinih socijalnih grupa. Valja spomenuti teškoće
ne samo tehnike crtanja već i mogućnost subjektivne interpretacije mnogih pitanja. Njih će
ponajčešće tek moći riješiti psiholozi i sociolozi. Mnoge studije te vrste zanemaruju s jedne
strane ispitivanje odnosa između stvarnih struktura i postojećih pretpostavki o njima s druge
strane.
Sledeći korak u prostornom sistemu je
proces vrednovanja
, koji je kod svake grupe različit.
Svaka osnovna funkcija svojim područjem djelovanja na svoj način vrednuje i uslovljava tok
procesa. Ona time doprinosi održavanju ili promjeni potojećih, odnosno nastajanju novih
strukturnih sistema u prostoru. Naseljavanje je selektivno, zavisno o različitom vrednovanju
geografske sredine. Poznato je, međutim, da ljudi s vremenom isti dio zemlje različito vrednuju.
Stvaranje naselja za srednjovjekovne kolonizacije, njihovo napuštanje u periodu pustošenja
zenljišta i njihovo ponovno naseljavanje u novije vrijeme, mogu se objasniti samo promjenama u
vrednovanju prirodne sredine. Nosioci procesa valorizacije su socijalne grupe. Njihovo
djelovanje u prostoru usmjerava razvoj struktura i tokove procesa. Obuhvatanje mjesta
djelovanja i istraživanje regionalnih sklopova na osnovu empirijskih zakonitosti postali su
sastavni dijelovi svake socijalno-geografske analize. Ona se pri tome služi karakterističnim
oblicima rada, kao što su: brojčane analize stanja prikazane na tematskim kartama, interpretacija
snimaka iz vazduha, kartiranje na terenu i sl. Svoje su mjesto tu našli i brojni statistički postupci.
Sve veća tendencija uopštavanja, učinila je socijalnu geografiju sve značajnim partnerom u
rješavanju problema prostornog planiranja. Ona daje vrlo važne podatke za planiranje budućeg
razvoja
9. Radna područja ili osnovne životne funkcije
(
živjeti u zajednici, stanovati, raditi i
snabdjevati se, obrazovati, rekreirati, komunikacije i učestvovanje u saobraćaju)
;
Pod osnovnim funkcijama u socijalnoj geografij se podrazumjevaju osnovne ljudske aktivnosti i
djelovanja koja djeluu na prostor. Ređanje osnovnih funkcija našeg industrijskog društva prema
njihovoj vrijednosti, ne bi imalo mnogo smisla. Ne možemo zapostaviti nijednu od funkcija a da
pri tome ne strada čitav splet ljudskog postojanja ili „prostornog deuštva“. Kako svaka od
10. Odnos socijalne geografiji i drugih geografskih disciplina, mjesto u sistemu geografskih
disciplina;
Socijalna geografija u užem smislu identična je sa antropogeografijom, odnosno društvenom
geografijom. Prema Vinkleru odnosi između pejzaža i čovjeka, njihovo uzajamno djelovanje i
uticaj glavni su predmet proučavanja antropogeografije i kulturne geografije.
Socijalnu geografija treba shatiti, kao nauku o društvenim silama, koje djeluju u svim
područujima antropogeografije. Zato ona u sitemu kulturne geografije ne zauzima mjesto, pokraj,
na primjer, geografije stanovništva, geografije naselja ili ekonomske geografije, već se mora
shvatiti kao nauka o silama koje zadiru u sva ta područja, ona je nadređena.
Na primjer, agrarna geografija i industrijska geografija, istražuju određene objekte i njihove
parcijalne komplekse. Socijalna geografija, međutim zadire u svako od tih područja, i na kraju
proučava komplekse geofaktora, odnosno cjeline uslovljene društvenim procesima.
Vagner povezuje način rada i spoznaje istorijske i socijalne geografije, sa namjerom da se njima
koristi kulturna geografija. Vezu treba tražiti u društvenim zakonitostima.
Zadatak istorijske geografije je da ove zakonitosti prati roz istoriju i da proučava njihov uticaj na
razvoj kulturnog pejzaža. Zadatak socijalne geografije je da istražuje ponašanja pojednih
socijalnih grupa, odnosno motivacija koje ih navode na određena ponašanja.
11. Socijalna geografija i srodne
granične
nauke
i naučne discipline
Socijalna geografija ima mnogo dodirnih tačaka sa nekim drugim naukama.
Relativno je lako razlikovati područje
socijalne geografije
od područja
sociologije
.
Sociologija je usmjerena na društvo - istražuje ljudske grupe i društvo. Socijalnogeografska
istraživanja su orijentisana na istraživanje prostora- socijalna geografija proučava prostorne
oblike organizacije tih grupa i prostorni uticaj i učinak, njihovih životnih aktivnosti. Ne može se
tvrditi da se socijalna istraživanja ne bave prostorom. Pri proučavanju regionalnih razlika u
ponašanju društava, proučavanje prostora je nužno, ali ono služi kao sredstvo za postizanje
određenog cilja,tj.za istraživanje društvenih odnosa, upravo kao što se socijalna geografija ne
bavi istraživanjem ljudskih grupa zbog njih samih, već radi objašnjavanja uticaja ponašanja tih
grupa na prostor. U empirijskih istraživanjima može se dogoditi da se socijalni geografi i
sociolozi nađu na istim praktičnim zadacima, premda im se krajnji ciljevi istraživanja razlikuju.
Poteškoće su veće pri istraživanju socijalne geografije i
sociogeografije
.
Sociogeografija je smatrana naukom o narodima i djelovima naroda. Ona ne proučava samo
društvene odnose i strukture pojednih područja, nego se bavi čitavim područjem života društva
sa stajališta geografije. Predmet sociogeografije je proučavanje regionalne diferencijalnosti,
grupisanja i međuzavisnosti ljudskih društava. Danas se sociogeografska istraživanja pretežno
bave problemima administrativno teritorijalne podjele, demografskim pitanjima, korištenjem
slobodnog vremena, proučavanjem potrošačkih nauka i radnicima na privremenom radu. Razlike
između sociografije i socijalne geografije možemo uočiti u tome što se sociografija bavi
načinima društvenog ponašanja, institucijama i situacijama na odabranim područjima, a manje
