SEMINARSKI RAD
tvorevina. Društveni pocesi su povezani sa
dru
š tvenim
promenama
i zajedno sa njima
čine dinamiku nekog društva, odnosno, daju intezitet i smer društvenoj mobilnosti.
Društveni procesi su širi od društvenih promena, mogu obuhvati ceo niz različitih
promena. Društvena promena obuhvata skup jasnih i temeljnih izmena neke društvene
celine ili tvorevine, dok proces obuhvata sve društvene promene (manje ili više bitne,
trajne i duboke), kretanja, interakciju u određenom vremenskom periodu i društvenom
prostoru. Promene mogu biti na početku društvenog procesa, mogu se javljati tokom
procesa i na kraju procesa. U nekom procesu mogu biti sve tri faze promena, dok drugi
procesi mogu biiti okončani (prekinuti, ili "izgubljeni" u anomijskom stanju društva)
samo sa jednom od pomenutih faza promena. Prema oblastima ispoljavanja, razlikujemo
sledeće društvene promene: kulturne, političke, socijalne, ekonomske, tehničko-
tehnološke i individualne.
Kao rezultat društvenih procesa, njima pokrenutih promena i izazvanih
društvenih pojava (nekada ciljano, nekada zbog nemogućnosti kontrole pojave i toka
procesa) nastaju
društvene tvorevine
. One su završetak neke promene, one su ono što
postaje, biva i ostaje (kraće ili duže) na putu kojim se odvijao društveni proces.
Dugotrajne društvene tvorevine često označavamo kao istorijske tvorevine, kao što su
država, oblici vlasti, nacija, klasa, novac, škola, pozorište i slično. Na drugoj strani
postoje tvorevine koje imaju kraće trajanje kao što su diktature posle državnog udara ili
procesa društvene stagnacije, valutni odbor posle monetarne krize u državi, zakonska
zabrana nekog postupka, ponašanja i aktivnosti pojedinaca ili neke društvene grupe.
Vreme trajanja društvenih tvorevina pokazuje karakteristike društva, njegovu dinamiku,
trajnost, pouzdanost, privlačnost, tradicionalizam ili modernost.
Društveni odnosi
su sociološka kategorija koja prožima sve prethodno pomenute
kategorije. Oni su u osnovi društvenih pojava, smer, način i intenzitet društvenih procesa
zavisi od društvenih odnosa, kao i trajnost društvenih tvorevina. Društveni odnosi
obuhvataju interakciju i komunikaciju između pojedinaca, grupa i drugih subjekata u
društvu. U društvu postoje odnosi saradnje, podrške, podsticaja, ali odnosi
suprotstavljanja, izbegavanja, potiskivanja, zatim hijerarhijski odnosi, odnosi
podređenosti i nadređenosti, odnosi subordinacije i odnosi takmičenja. Društveni odnosi
su povezani sa društvenim delanjem, (u određenom smislu predstavljaju oblik
ispoljavanja društvenog delanja) ponašanjem, potrebama, interesima i vrednostima
pojedinaca, grupa i institucija u društvu ili u nekim njegovim segmentima (ekonomskim,
kulturnim, socijalnim, profesionalnim, obrаzavnim, etičkim itd.). Rekli smo da su
ponašanje i društveno delanje nukleus društvenih odnosa.
Pona
š anje
kome čovek pridaje
značaj, cilj i smisao naziva se
dru
š tvenim
delanjem
. Svako ponašanje nije društveno
delanje. Samo ono čovekovo ponašanje koje je svesno, motivisano, smisleno, koje
pokreće i daje neki rezultat, jeste društveno delanje. Prema M. Veberu postoje četiri
idealna tipa društvenog delanja: 1) ciljnoracionalno, 2) vrednosnoracionalno, 3) afektivno
i 4) tradicionalno.
Pojam
društvene strukture
(lat. structura – sklop, sastav), u opštem smislu,
odnosi se na građu neke celine ili, bolje rečeno, na sastavne delove neke celine na koje se
ona može razložiti. Veoma je važno da postoji odnos između delova i celine, kao i
međusobni odnos delova. Društvena struktura predstavlja celinu koju čini društvo,
odnosno skup svih veza, pozicija, odnosa, upućenosti i uslovljenosti među elementima
pojava, među pojavama u okviru društvenog procesa, među elementima društvenih
4
SEMINARSKI RAD
tvorevina koji obezbeđuju život u društvu. Društvena struktura je i celina svih ustanova,
društvenih grupa i organizacija. Tako govorimo o ukupnoj društvenoj strukturi ili opštoj
strukturi društva koja uključuje odnose između ekonomije, socijalnog stanja, politike i
kulture u društvu. Zatim govorimo o strukturi pojedinih delova, segmenata društva
(socijalna, ekonomska, demografska, obrazovna, polna ili neka druga struktura).
Održanje društvene strukture dovodeno je u pitanje onda kada postoji antagonizam među
društvenim subjektima koji proizilazi iz odnosa između raznih uloga, položaja, ambicija,
interesa i potreba, sa jedne strane, i celine sistema sa druge strane.
Društveni poredak
predstavlja (harmoničnu) celinu međusobno povezanih
društvenih ustanova (institucija). Svaki društveni poredak ima nekoliko bitnih elemenata:
(1) članovi društva uvek teže ostvarenju određenih ciljeva (vrednosti), (2) da bi se oni
ostvarili moraju postojati određena pravila i norme ponašanja, i (3) kako bi se zaštitio
društveni poredak mora postojati sistem društvene kontrole. Mislioci su različito
objašnjavali osnove na kojima počiva društveni poredak. Tako K. Marks smatra da
društveni poredak počiva na prinudi koja proizilazi iz monopola nad sredstvima za
proizvodnju. E. Dirkem i T. Parsons izneli su mišljenje da je saglasnost u pogledu
zajedničkih normi i vrednosti osnova na kojoj se zasniva društveni poredak.
Društveni sistem
1
se određuje kao celina koja predstavlja nešto više od prostog
zbira svojih delova, gde je odnos između delova i celine primaran. Sve ono što okružuje
ovaj sistem smatra se širim sistemom. U funkcionalističkoj teoriji društvenog delanja
Talkota Parsonsa razvijen je pojam društvenog sistema, po kome ovaj predstavlja jedan
od podsistema sistema društvenog delanja, ali je od ostalih podsistema analitički
nezavisan. Najvažniji društveni sistem jeste samo društvo, ali u širem smislu, osim njega
pod ovim pojmom se podrazumevaju i druge društvene celine (teritorijalne organizacije,
institucije i sl.). Društveni sistem se sastoji od interakcije pojedinaca. Svaki pojedinac je
dio sistema kulture, on je ličnost i organizam istovremeno. Ovi podsistemi (sistem
kulture, sistem ličnosti, organizam kao sistem) predstavljaju okruženje društvenog
sistema. Okruženje sistema društvenog delanja čiji je podsistem predstavlja i društveni
sistem čine fizičko-organsko okruženje i „najviša stvarnost“. Najvažnija funkcija
društvenog sistema u opštem sistemu delanja jeste integracija. U okviru društvenog
sistema diferenciraju se različiti delovi koji imaju određene funkcije: integrativnu
funkciju obavljaju
norme
, u funkciji postizanja ciljeva su
kolektivi
, funkciju održavanja
obrasca imaju
vrednosti
, dok je prilagodljivost društvenog sistema funkcija uloge.
Napuštanjem funkcionalističkog gledišta nastale su promene u analizi društvenog
sistema. U okviru sistemske teorije razvijena su novija shvatanja o društvenom sistemu.
Polazne ideje ove teorije jesu da se svi fenomeni izučavaju kao sistem u celini ili kao
njegovi delovi, a unutrašnji aspekt organizacije sistema kao i njegova interakcija sa
okolinom podjednako su važni. Tako, kada je reč o društvenom sistemu, u prvi plan se
stavlja organska povezanost društvenog sistema sa njegovim okruženjem. Zahvaljujući
stabilizovanju razlike unutrašnjost – spoljašnjost društveni sistem kao svako biće održava
stalnost u kompleksnoj i promenjivoj okolini. Društveni sistem mora razviti autonomiju
kako ne bi upotpunosti zavisio od uzročnih sličajnosti koje dolaze iz okruženja. To
postiže selektivnom obradom informacija koje dolaze iz okoline i poredeći ih sa
mogućnostima. Naravno, ova autonomija društvenog sistema ne može biti apsolutna zbog
1
Sociološki rečnik
(urednici Marija Bogdanović i Aljoša Mimica^, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2007. godine
5
