105

<html>
<META name="description" conten t="Nenad Su zi

<META name="key words" content="RPS SRB T07 p oliti

ka pedagogija obrazovanje za demokratiju vaspitanje">

<title>Socio logija obrazovanja kro z istoriju</title>

SOCIOLOGIJA OBRAZOVANJA KROZ ISTORIJU

Iako je sociologija kao nauka nastala u devetnaestom

vijeku, filozofska i sociološka misao o odnosu društva i
obrazovanja se mo

e pratiti još od anti

kih gr

kih mislilaca.

Razmišljanja o obrazovanju su bila vezana uz razmišljanje o
dr

avi, vladavini i najboljem dr

avnom ure

enju.

U srednjem vijeku razlikujemo dvije koncepcije o društvu:

(1) hriš

ansku i (2) prirodno-istorijsku. U obje dominira

teološko vi

enje društva i obrazovanja.

Novovjekovna nau

na misao o društvu otvara vrata i kr

i put

za pojavu sociologije kao nauke. U djelima autora iz ovog
perioda prvi put nalazimo postavke o kapitalnom uticaju
obrazovanja na društveni progres kao i društva na obrazovanje.

Sociologija obrazovanja se pojavila zajedno sa sociologijom

kao naukom. Prvi ud

benici sociologije obrazovanja su nastali

nešto kasnije, po

etkom XX vijeka.

ANTI

KA GR

KA MISAO

O OBRAZOVANJU I DRUŠTVU

Prva razmišljanja o odnosu obrazovanja i društva nalazimo

kod anti

kih gr

kih mislilaca, od sofista zatim Platona i

Aristotela, do postaristotelovskih škola – stoika i
epikurejaca. Raspravljaju

i o najboljem ure

enju dr

ave,

Platon i Aristotel smatraju da dr

avom treba da vladaju

filozofi, ljudi koji su veliki dio

ivota posvetili

obrazovanju i vlastitom usavršavanju. Pri tome, Aristotel
posebnu pa

nju posve

uje moralu vladara. “Isto tako se drugdje

doga

a da je dr

ava po zakonima demokratska, a da je uprava

oligarhijska zbog vaspitanja i morala” (Aristotel, 1960, str.
126). Ne treba zapostaviti

injenicu da su Platon i Aristotel,

kao i drugi gr

ki mislioci tog doba, smatrali da obrazovanje

nije za robove.

Kako vidimo, odnos društva i obrazovanja je star koliko i

misao o društvu, o njegovom ure

enju. Razmišljanja i razli

ita

enja obrazovanja u društvu u staroj Gr

koj filozofiji su

iznošena fragmentarno, nesistemati

no i kontekstualno. To je

rezultat prakse u kojoj obrazovanje nije bilo posredovano
sistemom.

Za razliku od Platona i Aristotela, Alkidamant smatra da

nejednakost nije uro

ena, da priroda nikoga nije stvorila

robom ve

je zakon tiranin nad ljudima, a zakon su stvorili

ljudi. Sofisti

ka u

enja nas uvode u sagledavanja društvenih

odnosa po kojima ih

ovjek kreira kao vlastitu neslobodu.

106

Neki teoreti

ari su smatrali da je P l a t o n o v a (427-347)

“Dr

ava” utopijska vizija boljeg društva. Me

utim, bolje

sagledavanje nas upu

uje na to da se radi o preslikavanju

egipatskog kastinskog društva u formu idealizacije anti

kog

klasnog društva. Platonova

elja da zaustavi propadanje

atinskog društva ga je vodila ka tome da pokuša na

i model

harmoni

nog funkcionisanja raznih slojeva društva, kako bi svi

bili sretni. Tu harmoniju vidi u ostvarenju principa pravde.
Dr

avu vidi u tri sfere, analogno ljudskoj duši. Duša se

sastoji od uma, volje (energije) i ni

ih prohtjeva (nagona), a

ava od kaste filozofa (um), ratnika (volja, energija) i

obrtnika i trgovaca (nagoni). Robove vidi kao oru

e za rad a

ne kao pripadnike jedne od tri kaste.

Kod Platona ve

nalazimo misao o strukturi društva, o

podjeli rada u kojoj obrazovanje zauzima zna

ajno mjesto. On

ava sukobe me

u društvenim slojevima i pokušava da pru

rješenje za te sukobe. Osim toga, u njegovim radovima nalazimo
isticanje va

nosti demografskog i geografskog

inioca u

društvu te religije i obrazovanja.

A r i s t o t e l (384-322) je kao Platonov u

enik preuzeo neke

ideje od svoga u

itelja. Kao i Platon, vidi da se preko

usaglašenosti interesa pojedinaca u dr

avi ostvaruje sre

moralno savršenstvo i pravednost. Da bi to ostvarila, dr

ava

mora biti idealna a idealne oblike vladavine nudi Aristotel u
knjizi “Politika”. Za sociologiju obrazovanja je zanimljivo
kako je Aristotel istra

ivao idealne oblike vlasti. Grad-polis

je u to vrijeme imao sva obilje

ja dr

ave. Prou

avao je ustave

tih dr

avica kako bi otkrio idealni vid vlasti. “U tu svrhu

Aristotel je organizovao grupu u

enika, vrše

i me

u njima

odgovaraju

u podjelu rada. To bi bio, vjerovatno, jedan od

najranijih vidova kolektivnog rada na prikupljanju

injeni

nog

materijala, a ta je metoda danas posebno cijenjena u prakti-

nim sociološkim istra

ivanjima” (Fiamengo, 1973, str. 17).

Aristotel uo

ava da su ekonomija i ekonomska nejednakost

uzrok društvene nestabilnosti, a uz geografske i demografske
faktore, uti

u na formu društvenog ure

enja. Obrazovanje po

njemu nije za robove a, što se ti

e klasa, smatra da svaka

klasa treba da ima posebno obrazovanje. Od Platona se
razlikuje po shvatanju o tipu vlasništva; on je za privatno, a
Platon za dr

avno valsništvo. Osim toga, isti

e va

nost

porodice a Platon smatra da

e porodica is

eznuti.

Za sociologiju obrazovanja je va

no Aristotelovo shvatanje

ovjeka kao politi

kog bi

a, kao društvenog bi

a (gr

. zoon

politikon = politi

ivotinja) i kao razumnog bi

a (gr

zoon logikon = razumna

ivotinja, lat. animal rationale). U

moralnom pogledu on

ovjeka vidi kao “

ivotinju koja zna šta

je dobro, a šta zlo”. Dr

ava je iznad pojedinca jer je cjelina

nija od dijelova.

108

istorija zasniva na determinizmu zakona koji su odre

eni

jom voljom. Postoje dva carstva: nebesko i zemaljsko.

Nebesko carstvo ili bo

ja dr

ava je oli

enje dobra proizašlo

iz ljubavi prema bogu. Primjer za ovo carstvo je Rim sa papom
kao vjerskim poglavarom. Zemaljsko carstvo je nastalo iz
Adamovog grešnog pada kao prvog

ovjeka. Njegovi potomci ne

mogu biti nego grešni. “Ukoliko je

ovjek upu

en samo na snage

svoje prirode, on nije u stanju uopšte da stvori moralno, nego
samo, u najpovoljnijem slu

aju, njegov spoljni privid” (Jodl,

1963, str. 90). Augustin smatra da su paganske vrline samo
blistavi porok. Krajnja konsekvenca ovog u

enja u pogledu

obrazovanja bi bila da je ono po svrsi nezavisno od ljudske
volje. Ako uzmemo njegovu tezu da izbavljenje ili bo

ja milost

ipak postoji za mali broj izabranih, moramo ubla

iti ovo

shvatanje o svrsishodnosti obrazovanja. Ovu sofisti

kontradiktornost u Augustinovom u

enju popravlja njegova teza

da u

enje moralnosti ili znanje o moralnosti predstvlja

etak izbavljenja.

Kako vidimo, u odnosu na anti

ku gr

ku misao, ovo u

enje

odri

e vezu moralnosti i ljudske prirode.

ovjekov duh

svoju moralnost izgraditi kopiranjem bo

je moralnosti a ne u

svojoj harmoniji sa prirodom.

Pojavom Tome Akvinskog, najve

eg skolasti

ara, Augustinova

koncepcija biva ubla

ena jer on svoje u

enje o društvu zasniva

na aristotelovskoj i augustinovskoj koncepciji. Dr

ava se, po

njemu, ne zasniva na ljudskoj prirodi, nego na ljuskom razumu.
Kao osnovu dr

ave on vidi porodicu kao zajednicu razumnih

ljudi kako bi efikasnije zadovoljili svoje potrebe ure

uju

unutrašnje odnose podjelom rada. Tragom Aristotelove misli da
je

ovjek politi

ivotinja on proširuje tezu i ka

e da je

ovjek društvena i politi

ivotinja. On smatra da je rop-

stvo opravdano jer je rob primjer kazne za isto

ni (Adamov)

grijeh.

Akvinski je monarhista i etatista jer tvrdi da je monarhova

vlast proizašla iz bo

je volje. Ljudsku moralnost on vidi u

ovjekovoj dispoziciji da u

i moral zasnovan na razumu. U

odnosu na Augustina, kod Tome Akvinskog mo

emo prepoznati

izvjestan pedagoški optimizam koji on uvodi pojmom odgovorno-
sti, zasnovane na

ovjekovom razumu. Ovdje on navodi i ulogu

vaspitanja i vaspitnog uticaja okoline ali i dalje vezano za
misti

ne mo

i izvan

ovjeka.

P r i r o d n o - i s t o r i j s k o s h v a t a n j e društva je uteme-

ljeno u djelu Arabljanina Ibn Halduna (1332-1406), koga neki
teoreti

ari smatraju da je, zapravo, prvi sociolog. (1) Kao

predmet prou

avanja istorije odre

uje socijalno stanje

ovjeka

i otkrivanje opštih zakona razvitka društva. (2) Ne
zadovoljava se deskripcijom istorijskih zbivanja, nego se
zala

e za njihovo tuma

enje. (3) Istorija poznaje i regresiju,

propadanje dr

ava, dakle, istorija nije kontinuirani progres.

109

(4) U istoriji djeluje zakon evolucije po kome se društvene
pojave neprekidno mijenjaju jer sve ima po

etak, razvitak i

kraj – jedne dr

ave nastaju a druge nestaju. (5) Me

u narodima

postoje razlike pod uticajem biloških i geografskih

inilaca,

ali i pod uticajem na

ina

ivota i na

ina proizvodnje. (6)

Imitacijom i asimilacijom se razvija društvena svijest koja je
osnova jedinstva a postoje egoizam i mr

nja koji razaraju

društvo, proizvode borbe i ratove. (7) Da bi društvo opstalo
postoji podjela rada, razmjena i cijena robe koje su
regulisane ponudom i potra

njom. (8) Ljudi su najprije

ivjeli

u plemenima a kasnije u dr

avama. (9) Dr

avu posmatra kao

organizam koji umire kada se iscrpi vladaju

a klasa. (10) Sve

zakone postavlja bog kako bi se obezbijedila krajnja svrha
postojanja

ovjeka (Vidi: Luki

, 1970; Fiamengo, 1973).

Za Halduna mo

emo re

i da je prvi predstavnik sociologije,

da je prete

a ove nauke i da je dao osnov za neke teorije koje

e se kasnije javiti kao što su: evolucionizam, demografske

koncepcije i strukturalizam. Njegovo u

enje za sociologiju

obrazovanja je va

no jer daje osnov za napuštanje religioznog

misticizma i znatno doprinosi da se odgovornost sa boga
pomjeri na

ovjeka. Teza o imitaciji i asimilaciji upu

uje na

nost socijalnog u

enja i obrazovanja.

111

svih

lanova jedna zajednice ili izme

u predstavnika vlasti i

naroda. Predstavnici ovog pravca su Tomas Hobs (Hobbes, 1588-
1670), D

on Lok (Locke, 1632-1704) i

ak Roso (Rousseau,

1712-1778). Hobs smatra da su ljudi prije ulaska u zajednicu
bili u stanju neprijateljstva (homo homini lupus est -

ovjek

ovjeku vuk) i da ulazak u zajednicu pojedinca o

ovje

uje.

Ruso, nasuprot, smatra da je stanje ljuskog roda prije
udru

ivanja bilo idealno, slobodno i prirodno.

U radovima ovih autora javljaju se razli

ite ideje o

obrazovanju iz kojih proizilaze razli

ite obrazovne

koncepcije. Hobs je za društveno vaspitanje, Ruso je za
povratak prirodi a Lok smatra da se dijete ra

a kao tabula

raza

i da obrazovanjem mo

emo u

initi sve.

U ovom periodu je nastao tzv. ”kopernikanski obrt u pedago-

giji”. Djelom “Velika didaktika” Jana Amosa Komenskog (Komen-
sky, lat. Comenius, 1592-1670) utemeljen je prvi model škole i
organizovan školski sistem. Na temelju dvjestogodišnjeg
iskustva protestantskih škola i uz primjenu senzualizma
Frensisa Bekona (Bacon), Komenski razvija model škole koja ima
nastavni plan i program,

asove, školsko zvono, u

enike

podijeljene u razrede i druge organizacione detalje koji do
dana današnjeg nisu radikalnije promijenjeni. Razradio je i
niz didakti

kih uputstava za rad u nastavi. Ovim je Komenski

sna

no doprinio masovnosti obrazovanja,

ime je obrazovanje

postalo sna

an i nezaobilazan faktor društvenog razvitka.

Prvi pokušaj konstituisanja sociologije susre

emo kod

Italijana an Batista Rika (Rico, 1668-1744) koji, u
nastojanju da stvori filozofiju istorije u svome djelu pod
naslovom “Nova nauka” (Szienza nuova) posmatra razvitak
društva kao zakonit proces. Društvo se, smatra on, razvija u
tri faze: (1) “bo

ansko doba” ili teokratija u kome ljudi vide

društvo kao volju bo

ijeg duha, (2) “herojsko doba” u kome

vlada vojna aristokratija i (3) “

ovje

je” ili humano doba u

kome vlada pravo jednako za sve. Rikov evolucionaizam ukazuje
na istorijska kretanja u društvu koje vodi ka humanizmu. Iako
se još Komenski zalagao za pravo širokih masa na obrazovanje,
kod Rika sada to dobija potvrdu u jednakosti prava za sve
ljude.

U analizi razvoja misli o odnosu društva i obrazovanja ne

emo zaobi

i politi

ku ekonomiju tokom XVIII vijeka, a

posebno f i z i o k r a t e . U Francuskoj su to Kenej, Mersi de la
Rivijer, Dipon de Nemur i Tirgo (Quesnay, Rivière, Nemour,
Turgot). Oni su tvrdili da u društvu postoje “prirodni” i
“fizi

ki” zakoni koje samo treba otkriti i po njima se

upravljati. “Oni su zato odlu

no protiv dr

avne intervencije u

društveni

ivot. Jedino što treba, to je obezbijediti ljudima

dovoljno vaspitanje kako bi poznavali prirodne društvene
zakone” (Luki

, 1970, str. 100).