1. POJAM ORGANIZACIJE

Potiče od grčke reči organon – alat, instrument, sprava, naprava.
Dva osnovna značenja organizacije: kao društvena celina i kao proces.
Organizacija je

društvena celina

uspostavljena kao institucionalno uređeno mnoštvo ljudi i

sredstava čija je delatnost primarno oblikovana tako da vodi ostvarivanju ciljeva (ekonomskih,
političkih, kulturnih), odnosno stvaranju ishoda potrebnih drugim akterima.
Organizacija je

proces

ili skup aktivnosti kojima se povezuje, usmerava i koordinira zajedničko

delovanje ljudi unutar izvesne društvene celine, čime ona biva organizovana, ali i kao društvena
celina ljudi i sredstava povezanih radnim ulogama sa radnim pogonom kao bitnim podsistemom
(radne) organizacije.
Dvojako shvatanje organizacije možemo primetiti i u Veberovoj definiciji: Organizacijom treba
nazvati trajno delanje određene vrste sa nekim ciljem, a organizovanom grupom skupinu sa
upravnim aparatom koji trajno dela sa nekim ciljem.
Većina autora uglavnom se bavi formalnim organizacijama:

Barnard

– oblik saradnje među ljudima koja je svesna, namerna i svrhovita.

Aldrich

– ciljno usmereni, društveno kontruisani sistemi ljudske aktivnosti sa jasnim i održivim

granicama.

Parsons

Smelser

– društveni sistem orijentisan na dosezanje relativno specifičnog cilja, koji

doprinosi glavnoj funkciji složenijeg sistema, obično društva.

March

Simon

– celine koje podrazumevaju interakciju ljudi, celine sa delovima koji

predstavljaju određenu vrstu centralnog sistema koordinacije; organizacija kao socijalna jedinica
koja se po značenju može uporediti sa organizmom u biologiji, zbog specifičnosti strukture i
koordinacije unutar organizacija.

Etzioni

– društvene jedinice ili oblici ljudskog grupisanja koje se svesno oblikuju i preoblikuju

radi specifičnih ciljeva.

Blau

Skot

– određujuća karakteristika (formalnih) organizacija je formalno uspostavljanje radi

jasne namene postizanja određenih ciljeva.
Sva ova određenja mogu se svrstati u shvatanja organizacije kao racionalnih sistema, stoga se
organizacije mogu definisati kao „kolektiviteti usmereni na dostizanje relativno specifičnih
ciljeva i koji imaju formalizovane društvene strukture –

Skot

Druga dva osnovna poimanja: prirodni/otvoreni sistemi.

Prirodni

– organizacije su kolektiviteti čiji članovi slede višestruke interese, pojedinačne i

zajedničke, ali koji održavaju organizaciju kao važan resurs. Neformalna struktura koja se
razvija između članova je uticajnija u usmeravanju ponašanja članova organizacije nego
formalna.

Otvoreni

– organizacije kao otvoreni sistemi predstavljaju skupove nezavisnih tokova i

aktivnosti koje povezuju promenljive koalicije članova organizacija ukorenjenih u šira
materijalno-resursna i institucionalna okruženja. Međusobna povezanost aktivnosti organizacija i
činilaca okruženja ili okoline.

2. TEORIJA ORGANIZACIJE I SOCIOLOGIJE ORGANZACIJE

U   literaturi   je   preovlađujući   stav   o   uronjenosti   sociologije   organizacije   u   širu   disciplinu
organizacionih proučavanja, ali i o doprinosu sociologije organizacije istoj. Skot ističe da je
pomenuta interdisciplinarnost nesumnjiva prednost.
Organizacija   je   centralno   područje   menadžmenta   koje   obuhvata   dve   bazične   aktivnosti:
organizovanje i vođenje. Organizacija se izdvojila iz menadžmenta u jednu prepoznatljivu celinu
sa  svojim   temama  interesovanja,   metodima   i  nastavno   naučnim   disciplinama  u   akademskim
krugovima.
Organizacija kao široka naučna oblast obuhvata četiri osnovna područja koja su i njene glavne
komponente:

Organizaciona teorija i dizajn

– ima za predmet proučavanja strukturalne, formalne

elemente organizacije. Teme: podela rada, grupisanje pojedinaca, broj hijerarhijskih
nivoa, raspon kontrole rukovodilaca, modeli organizacione strukture...

Organizaciono ponašanje ili ponašanje ljudi u organizaciji

– predmet proučavanja:

pojedinac; zadatak: objašnjenje ponašanja ljudi i otkrivanje načina na koji se može uticati
na njega. Teme: percepcije i učenje, motivacija, vrednosti i stavovi, vođstvo, grupe i
timovi, sukobi, moć, komunikacija, organizaciona kultura.

Menadžment ljudskih resursa

– predmet proučavanja: metode i tehnike upravljanja

ljudima u organizacijama. Teme: planiranje ljudskih resursa, regrutacija i selekcija ljudi,
njihova obuka, trening i razvoj, ocenjivanje učinka, nagrađivanje...

Organizacione promene i razvoj

– predmet proučavanja: promene organizacije.

Osnovni zadatak: proces vođenja promene organizacije. Teme: uzroci i sadržaj promena,
i sam proces promena.

Ističe se doprinos i drugih naučnih disciplina i sociologije.
Poseban doprinos sociologije – sledeći pojmovi i procesi: grupna dinamika, moć, sukobi,
komunikacija, intergrupna dinamika, birokratija, organizacione promene.
Potrebno je dodati i značaj pojma

kulture

, koji je pozajmljen iz antropologije.

Još uvek se primećuje dilema kod teoretičara organizacije, koja, s jedne strane u organizacijama
vidi uzrok ugrožavanja individualnosti, slobode i demokratije, a sa druge one se istovremeno
shvataju kao bitan preduslov demokratije.
Negativno dejstvo organizacije može se suzbiti razvojem kvalifikovanog javnog mnjenja, javne
kontrole i tzv. otvorenom vladom.

2. da se pokaže kako organizacija rada povratno deluje na društveni totalitet i na ponašanje

čoveka u društvu.

Pod uticajem organizacija dolazi do isčezavanja značaja srodničkih, teritorijalnih i tradicionalnih
zajednica i do njihovog preobražaja u organizacije. Organizacije postaju središnji okvir
društvenih statusa, ugleda, interpersonalnih veza, odnosa u grupama i između njih. Takođe,
predstavljaju središnje polje delovanja čoveka i u radnom i u vanradnom vremenu.
Osnovni problem koji se postavlja pred sociologe –

kakva

organizacija omogućava da se savlada

haos društvene kompleksnosti, a da se pri tome očuva mogućnost stvaralačkog aktivizma i
slobode čoveka u njoj.
Odatle sledi zainteresovanost za istraživanje mogućnosti nastanka i razvoja “inovativnih”
organizacija u uslovima globalizacijske tranzicije društva. To se vidi u istraživanjima motivacije
za rad.

4. PREDMET I DOMEN SOCIOLOGIJE ORGANIZACIJE

Sociologija organizacije je određena svojim predmetom, domenom, metodima i pojmovno-
teorijskim aparatom. Tri određujuće karakteristike:

1. empirijska analiza
2. organizacija se shvata kao celina za sebe
3. nastojanje da se vrši uopštavanje

U sve tri odlike, sociologija organizacije se razlikuje od teorije organizacije, a najveća razlika je
u prvoj karakteristici.
Takođe, bitno je odrediti mesto sociologije organizacije u odnosu na ostale sociološke discipline.
Najčešće, sociologija organizacije se smatra

delom sociologije rada

, stoga se u velikoj meri

oslanja na industrijsku sociologiju. Postoje shvatanja o industrijskoj sociologiji kao

delom

ekonomske sociologije

, te se stoga sociologija organizacije smatra poddisciplinom ekonomske

sociologije. Ipak, prvo shvatanje je mnogo raširenije.
Sociologija organizacije je prvenstveno usredsređena na društvene odnose i društvene aktere, ali
je i interdisciplinarna, pa se ističe težnja da se teorijska i empirijska istraživanja iz sociologije
organizacije povežu sa srodnim disciplinama (ekonomija, teorije menadžmenta, organizaciono
ponašanje).
Sociologija organizacije se može odrediti kao posebna sociološka disciplina koja proučava
društvene aktere i društvene procese kako u procesu organizovanja, tako i u organizacijama kao
društvenim celinama. Iz toga možemo izvući tri osnovna nivoa analize:

1. Pojedinac u svojoj specifičnoj ulozi kao član organizacije na određenom položaju u

organizaciji

2. Struktura društvenih odnosa među pojedincima u različitim grupama unutar organizacije
3. Sistem međusobno povezanih elemenata koji karakteriše organizaciju kao celinu.

Sociologija organizacije, pošto postaje praktično primenjiva i primenjena sociološka disciplina,
može imati dva praktična ishoda angažovanja:

Poboljšanje ljudske produktivnosti, efikasnosti i kreativnosti rada

- čini se da je cilj

u interesu vlasnika radnih organizacija, ali može uticati na poboljšanje zaposlenih

Poboljšanje kvaliteta radnog života u organizacijama

– humanizacija radnog mesta ili

nastojanje da se što potpunije zadovolje potrebe ljudi u procesu rada.

Neke jednostranosti i nedostatnosti znatnog broja socioloških analiza: izrazit tehnološki
determinizam i analiza globalnog društvenog sistema ( u okviru njega sistem svojinskih odnosa),
a zapostavljanje uticaja kulturnih činioca na strukture, sisteme i procese u radnim
organizacijama.

5. METODI SOCIOLOGIJE ORGANIZACIJE

Organizacija kao naučna disciplina koristi se metodima istraživanja društvenih nauka u celini. To
važi i za sociologiju organizacije, uz napomenu da je u metodološkom pogledu ona isto upućena
i na sociologiju i na sociologiju rada čiji je deo. Pošto je sociologija rada „nastala iz
eksperimenta“, ističe se osobena istraživačka praksa koja u velikoj meri određuje i ukupan
karakter discipline.
Najosnovnija podela istraživačkih pristupa:

kvantitativne

kvalitativne

metode.

Konkretne tehnike

: posmatranje (sa i bez učestvovanja), anketiranje i intervju.

Za analizu formalnih organizacija -

analiza

sadržaja

, mada nam ona ne pruža potpuni uvid u

neformalnu strukturu i neformalne procese organizacije, samo početna saznanja o formalnim
strukturama.
Iako ograničenoj mogućnosti upotrebe

eksperimenta

, bilo je uspešnih pokušaja

eksperimentalnih proučavanja organizacija, pogotovo kada je reč o eksperimentima u
demokratizaciji radnih odnosa, u procesu uvođenja tzv. autonomnih radnih grupa.

Studije slučaja

– zbog složeosti i međusobnog dejstva determinanti organizacija. Nedostatak je

ograničena mogućnost uopštavanja na druge organizacije i organizacije u drugim društvima i
kulturama.

Akciono istraživanje

– ovaj izraz je skovao Lewin. Predstavlja sredstvo ili način za rešavanje

društvenih problema kroz procese kako sticanja znanja o društvenim odnosima u organizacijama,
tako   i   njihovoh   menjanja.   Istraživači   imaju   ulogu   medijatora   koji   unose   pouzdanija   naučna
znanja,   pomažu   u   sistematičnoj   analizi   činjenica   i   podstiču   komunikaciju   među   ključnim
akterima. Nije cilj samo opisati i objasniti neku pojavu, već podstaći uključivanje zaposlenih u
proces istraživanja, te inicirati procese promena u kojima će zaposleni imati aktivnu ulogu i koji
će dovesti do uvažavanja njihovih ljudskih potreba.
Od   1960-ih   godina,   veliki   značaj   imaju   i

uporedna

proučavanja organizacija, kako unutar

jednog društva i kulture, tako i iz različitih društava i kultura. Ovaj pravac proizilazi iz shvatanja
organizacija kao otvorenog sistema na koji odlučujuće utiču činioci iz okruženja (društveni i

6. intelektualna uravnilovka
7. antiintelektualizam

*brojna komparativna i interkulturna istraživanja.
Što se tiče savremenih istraživanja, i pored društveno-sistemskih promena u Srbiji, interesovanje
nije poraslo. Neke od

prepreka

su:

1. sredstva za istraživanja su još uvek nedovoljna
2. literatura nedostupna
3. zatvaranje ekonomskih elita
4. napetost između dve struje: humanističko-emancipatorske i utilitarno-pragmatičke

(unutrašnja prepreka)

5. odricanje praktičnog karaktera, ograničava se prilika za sticanje novih znanja.

Sprovođena

su istraživanja na temu:

1. vođstva
2. motivacije
3. participacije
4. organizacije i rasprostranjenosti socijalnih preduzeća

Nedostatak

studija o:

1. promeni organizacija
2. strukturi organizacija
3. organizacionalnoj kulturi
4. nagrađivanju

Razlog za nedostatak studija na te teme jeste netransparentnost političkih procesa, te zbog njih
proučavanje nije ni pokušavano-

Najaktuelnije

teme

koje se ne pominju u našim stručnim knjigama i časopisima:

1. društveno odgovorno poslovanje
2. diskriminacija u organizacijama
3. mobing
4. seksualno uznemiravanje
5. uzbunjivanje (whistle-blowing)

Takođe, savremena ekonomska i finansijska kriza ukazala je na

važnost

1. analize položaja menadžera u savremenim korporacijama tj. pitanje korporativnog

upravljanja

2. analize agencijskog problema.

7. ZASNIVANJE SOCIOLOGIJE ORGANZACIJE KAO NAUČNE DISCIPLINE

James March

– proučavanje organizacija ima istoriju, ali nema pedigre. Pedigra se u ovom

kontekstu razume kao niz uzročno povezanih događaja u vremenu, a istorija kao prost vremenski
redosled događaja. On navodi da nema filozofa, istoričara koji se nije bavio pitanjem