POLITIKA – VEŠTINA UPRAVLJANJA DRUŠTVOM
Politika
je veština upravljanja društvom posredstvom specifičnih javnih (političkih) ustanova i organizacija:
države i političkih stranaka.
Reč politika je nastala od grčke reči
politikos
(državni, društveni, javni), a ponekad ima i šire značenje i
odnosi se na svako svesno usmeravanje društvenih procesa, a ne samo na ono koje se sprovodi preko države i
stranaka (npr. ekonomska, kulturna, prosvetna, sportska ili neka druga politika).
Robovlasničko društvo
– Politika je kod starih Grka shvatana kao praktična etika, tj javno delovanje za
opšte dobro društva i pravičnost u odnosima između građana polisa. Sudelovanje u javnom i političkom životu bilo
je obaveza svakog slobodnog čoveka – građanina, ali i njihova privilegija. Robovi, kao i žene, bili su isključeni iz
političkog života.
Feudalno društvo
– Sa propašću antičkog sveta raspada se i helenski ideal jedinstva politike i javnog
morala. Sam moral se u srednjovekovnom hrišćanstvu podvodi pod autoritet religije i crkve, pa se to dešava i sa
politikom. Opšti je nalog da se državna (svetovna) vlast podredi crkvenoj (duhovnoj). Crkvena vlast se poziva na
autoritet Božjeg poslenika na zemlji (pape) koji posreduje Božju volju i milost na ovozemaljsku vlast. Vlada se „po
milosti Božjoj“, a ne „po volji naroda“, tako da se pobuna protiv vlasti smatra za „greh Božji“. Narod je isključen iz
politike i ne čine ga slobodni građani nego verni podanici.
Nikolo Makijaveli zastupa realističko stanovište po kojem politika nije ni „služba Božja“ ni praktikovanje
morala, nego je nemilosrdna borba za vlast u kojoj se ne biraju sredstva. Vlastodršci koriste silu, laži, prevare,
samo da bi osvojili ili sačuvali vlast (otuda izraz
makijavelizam
za politiku bez morala).
Kapitalističko društvo
– Francuska građanska revolucija je ukinula staleške nejednakosti i proklamovala
pravnu (i političku) jednakost svih ljudi kao građana. Samo ravnopravni i lično slobodni građani mogu biti pozvani
da učestvuju u političkom životu društva. Na ovim idejama razvila se ideologija građanskog liberalizma. Tako su
stvarani preduslovi za konstituisanje modernih demokratskih političkih ustanova i organizacija, kao što su
parlament (skupština narodnih predstavnika) i političke stranke.
Najnovije promene u političkoj oblasti obeležavaju
sredstva masovnih komunikacija
– štampa, radio,
televizija, koja postaju prvorazredni politički činilac u savremenim društvima. Vlas se osvaja, vrši, čuva, kontroliše
ili smenjuje (obara) posredstvom javnog mnjenja. Onaj ko kontroliše informacije taj u savremenom
„informatičkom“ društvu svoju stvarnu moć lako pretvara u formalnu vlast.
OBLICI I VRSTE DRUŠTVENE POKRETLJIVOSTI
1.
Horizontalna pokretljivost
– obuhvata pomeranje pojedinaca i grupa od jedne društvene uloge do druge u
okviru postojećeg statusa i date društveno-profesionalne podele rada, pri čemu se prvenstveno misli na
promenu društveno najznačajnije uloge – na promenu zanimanja (profesije). Takva je promena, npr.
prelazak sa posla bravara na posao električara, vozača ili neki drugi posao koji se od prvog bitnije ne
razlikuje po visini plate, po uslovima rada, po uticaju na druge ljude.
2.
Vertikalna pokretljivost
– označava pomeranje pojedinaca i grupa po hijerarhijskoj lestvici društvenih
položaja, a može da bude uzlazna i silazna.
3.
Prostorna (teritorijalna) pokretljivost
– obuhvata seobe stanovništva sa jedne teritorije na drugu, koje se
odvijaju na dva osnovna načina:
a)
kao individualna (pojedinačna) preseljavanja
, obično spontana
b)
kao grupna (kolektivna) preseljavanja
koja se, kad su masovna i organizovana,
označavaju terminom kolonizacija
4.
Dijagonalna pokretljivost
– stvarna pokretljivost retko se kad odvija po jednoj liniji, jer se najčešće sa
promenom uloge menja i položaj i obrnuto.
DRŽAVA – GLOBALNA POLITIČKA USTANOVA
Država
je najvažnija politička ustanova civilizovanih društava, čija je osnovna uloga zaštita društvenog
poretka i globalno usmeravanje društvenih procesa.
Reč država potiče od glagola
držati
koji ukazuje na organizaciju koja posredstvom javne vlasti neko
stanovništvo „drži“ na nekoj teritoriji. Osnovni elementi svake države:
1.
Teritorija
– koja ima precizno određene granice do kojih se prostire državna vlast
2.
Stanovništvo
– ljudi koji naseljavaju datu teritoriju, poštuju uspostavljenu vlast i prihvataju njenu politiku
3.
Suverena javna vlast
– koja samostalno, kao vrhovna vlast na određenoj teritoriji upravlja društvom
koristeći sredstva koja su pravno propisana
Država je „okrnjena“ kad je bilo koji od navedenih elemenata doveden u pitanje: kad se na istoj teritoriji
preklapaju dve vlasti; kad se stvaraju „države u državi“ (kao naše republike u bivšoj federaciji); kad građani ne
priznaju vlast (vlast bez legitimiteta); kad vlast ne poštuje zakone koje je sama donela, ili vlada bez zakona (vlast
bez legaliteta).
Države se dele:
1.
Prema istorijskom kriterijumu
– robovlasničke, feudalne, građanske, socijalističke države
2.
Prema obliku vladavine
– monarhije i republike
3.
Po strukturi
– unitarne (proste) ili feudalne (složene)
4.
Prema tipu političkih odnosa
– demokratske ili autokratske.
Demokratija
je termin koji se često upotrebljava i dobija razna značenja. Sama reč se prevodi kao
„vladavina naroda“, a izvorno (kod Aristotela) shvatana je kao „vladavina većine u interesu većine“. Aristotel je
smatrao da je dobra samo ona vlast koja vlada u opštem, a ne u svom interesu.
Monteskje u 18. veku obnavlja Aristotelovu ideju da se vlast mora kontrolisati da ne bi izvrgla u „lošu
vladavinu“. Pošto u savremenim društvima narod ne učestvuje u vlasti neposredno, već preko svojih izabranih
predstavnika, uslov za demokratiju je podela vlasti. Monteskje smatra da se ograničavanje samovolje vlastodržaca
postiže onda kad se razdvoje
zakonodavna, izvršna i sudska vlast
. To znači da oni koji stvaraju zakone (skupština)
ne smeju biti zaduženi za njihovo sprovođenje i obrnuto.
Nezavisno od zakonodavne (skupštinske) i izvršne vlasti (vlade) postoji sudska vlast koja ima pravo i
obavezu da presuđuje da li je skupština po utvrđenoj zakonskoj proceduri donela zakone i da li vlada zakonito
sprovodi zakone.
Danas demokratija počiva na skupu političkih ustanova i organizacija koje funkcionišu prema unapred
propisanoj pravnoj proceduri.
Autokratija
označava samovladu pojedinaca ili male grupe ljudi nad celim društvom. Kao što postoji više
oblika demokratije, ima i više oblika autokratije.
1.
Prosta diktatura
– kad pojedinac ili nekolicina vladaju bez ikakvih ograničenja, uz oslonac na tradicionalna
sredstva ogoljene prinude (vojska, policija, sudovi)
2.
Cezaristička diktatura
– u kojoj diktator vlada uz podršku izmanipulisanih masa.
3.
Totalitarna diktatura
– koja se pojavljuje u modernom industrijskom društvu i pokazuje da svako vreme
ima sebi primerene oblike demokratije ali i autokratije. Najtipičniji oblici novijeg totalitarizma jesu naci-
fašizam i boljševizam, koji, pored svih razlika imaju i neka zajednička obeležja koja ovaj tip vlasti razlikuju
od moderne demokratije: monopol jedne partije; komandna ekonomija; ideološka samovolja vladajuće
elite; o svemu odlučuje tajna policija koja teži „da sve vidi i sve čuje“; ideološki sledbenici i „državni
neprijatelji“.
