UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
1
UVOD
Turizam se danas smatra globalnim ekonomskim fenomenom, i privrednom granom koja
poslije naftne i hemijske industrije, ponajviše doprinosi ekonomskom rastu i razvoju
svjetske ekonomije. Turizam preko svojih ekonomskih funkcija (multiplikativne,
konverzijske, induktivne, akceleratorske, izvozne, te funkcija podsticanja razvoja
nerazvijenih područja i zapošljavanja), utiče na skoro sve grane nacionalne ekonomije i
tako stvara multiplikatore rasta BDP, zaposlenosti i investicija, omogućava ubrzanje
regionalnog i lokalnog razvoja, pokreće proizvodnju za zadovoljavanje potreba turizma,
pospješuje devizni priliv i omogućava poboljšanje platnog bilansa zemlje, te utiče na
porast sveukupne zaposlenosti.
Savremeni globalizacijski procesi u turizmu direktno podstiču razvoj pojedinih turističkih
destinacija. Izvornost i različitost koje posjeduju određene turističke regije, omogućavaju
turističkim destinacijama/državama da permanentno održavaju stabilnu, lidersku poziciju
na tržištu, a koja direktno doprinosi ubrzanom razvoju turističkog sektora, te posljedično
tome (multiplikativnom, izvoznom, akceleratorskom, konverzijskom, funkcijom
poticanja razvoja nerazvijenih područja i dodatnog zapošljavanja, kao i drugim
ekonomskim funkcijamam turizma,), turizam utiče i na razvoj cjelokupne privrede. U
tom kontekstu, bitno je pomenuti da turizam samo putem multiplikativne funkcije
pokreće skoro sve grane domaće ekonomije i tako stvara multiplikatore rasta GDP,
zaposlenosti i investicija, dok funkcijom podsticanja razvoja nerazvijenih područja,
turizam kao djelatnost može postati generator razvoja nerazvijenih područja a koje nije
mogao pokrenuti klasični industrijski razvoj.
Posljednjih dvadesetak godina izražena je rastuća važnost uslužnog sektora u
međunarodnoj razmjeni, među kojim turizam zauzima istaknuto mjesto. Turizam je danas
jedna od najprofitabilnijih i najvećih industrija u svijetu, a predviđa se da će svjetska
ekonomska i društvena klima, usprkos nesigurnim prilikama u pojedinim dijelovima
svijeta i globalnoj ekonomskoj krizi, rezultirati porastom turizma u slijedećih dvadest
godina, te da će turizam postati najveća privredna grana i najvažniji izvozni sektor u
svijetu.
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
2
Dakle, turizam ima eksplicitan uticaj na makroekonomske agregate i povećava
makroekonomsku stabilnost svake države, a istovremeno omogućava ubrzanje
regionalnog i lokalnog razvoja, te porast zaposlenosti u nerazvijenim područjima i
turistički atraktivnim destinacijama. Upravo, to je šansa za turističke destinacije u
Luksemburgu na lokalnom nivou koje imaju komparativne prednosti a koje globalna
turistička industrija akceptira kao perspektivne turističke destinacije.
Slika 2.
Turistička putovanja
Izvor:
http://globalmarket.com/ (pristup: 24.11.2016)
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
4
Do ovoga dolazi prije svega zbog različite interpretacije samog termina koji se koristi
kako za obilježavanje procesa promjena, tako i stanja (ili čak trenutne faze) promjena.
Primjera radi, Batlerov ciklični model definiše više uzastopnih faza razvoja ali ne iznosi
detalje vezane za bilo koju od pomenutih faza.
Dalje, ne samo da valja praviti razliku između definicije razvoja kao stanja i definicije
razvoja kao procesa, već je i sama priroda procesa bila predmet različitih interpretacija,
uključujuči između ostalog i- shvatanje razvoja kao proces ekonomskog rasta koji se
izražava povećanjem robnog autputa, bogaćenjem i povećanjem stope zaposlenosti-
razvoj kao proces socio-ekonomske transformacije gdje ekonomski rast pokreće procese
dubljih promjena koji dovode do segregacije na razvijena i manje razvijena mjesta, kao i
do stvaranja socio-ekonomskih grupa što rezultuje stvaranjem fundamentalnih promjena
u proizvodnim i potrošačkim šablonima- razvoj kao proces prostorne preraspodjele radne
snage i proizvodnih područja.
Ovo možemo posmatrati kao uočljivi proizvod socioekonomskih transformacija i
predstavlja logičnu posljedicu turističkog razvoja regije, sa povećanjem sklonosti ka
iskorišćenju resursa koji su do tog trenutka bili u manjoj ili višoj mjeri neiskorišćeni.
Kada je u pitanju geografija, studije razvoja pojedinih oblasti su tradicionalno težile
istraživanju manje razvijenih oblasti i odnosom koji takve regije imaju sa razvijenim
svijetom. Djelimično, geografija uzima ista pitanja u obzir kada je u pitanju problem
turizma, ali je bitno napomenuti da je turistički razvoj podjednako bitan i značajan u
privredama onih zemalja za koje se već može reći da su dostigle zavidan nivo razvoja.
Prema tome, valja uzeti u obzir da ću se u ovom radu pozabaviti problemom razvoja
turizma, kao posebne privredne grane, kako na primjeru privreda slabije razvijenih
zemalja, tako i na primeru privreda razvijenijih zemalja takođe, kao što je Luksemburg.
Treba se fokusirati na dvije različite, ali međusobno povezane, teme:- na faktore koji
oblikuju i regulišu prirodni razvoj turizma i kontrastnih prostornih formi kojenastaju kao
nusprodukt turističkog razvoja i- na osnovne odnose turizma i ekonomskog razvoja.
1
1
Cooper, C., (1993): Tourism: Principles and Practice,VTC, London, str.9
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
5
1.2. Karakteristike i kontekst turističkog razvoja
Postoje tri karakteristike turizma kao privredne grane koje se nameću kao ključne za
razumevanje geografske povezanosti turizma i prirodnog i ekonomskog razvoja. Prva i,
po mnogo čemu, najbitnija, je ona koja karakteriše sklonost određenih regija ka
proizvodnji i potrošnji. Za razliku od mnogih proizvodnih dobara koje se u najvećem
broju slučajeva nalaze svoj put do kupaca, u slučaju turističkih proizvoda, turista, tj.
potrošač, treba da dođe do samog proizvoda (na ovaj način turisti, odnosno potrošači,
postaju dio proizvodnog procesa, s obzirom na to da onisvojim prisustvom i aktivnostima
nedvomisleno utiču na oblikovanje samog proizvoda kao i na način na koji će ostali
potrošači doživjeti proizvod.) Češće, u slučaju turističkih regija koje imaju pretežno
sezonski karakter, naglašene su takozvane vremenske i prostorne dimenzije potrošačkih
šema.
Ovdje vrijeme i prostor djeluju kao limitirajući faktori i usljed djelovanja tih faktora
dolazi do oblika turizma koji su Shaw i Williams definisali kao „prostorno i vremenski
neizmenljiv”. Drugo, kada je u pitanju proizvodnja u turističkoj grani, radna snaga ima
ključnu ulogu. Organizacija same firme je od krucijalnog značaja za njenu kompetitivnost
u bilo kojoj grani privrede, ali se to naročito nameće kao tačno kada je u pitanju turizam.
Kao uslužna grana sa nekoliko radno intenzivnih sektora (npr., hotelijerstvo i ketering),
troškovi radne snage zauzimaju visok procenat u ukupnim troškovima.
2
Ono što je manje uočljivo, ali nikako i manje bitno, je to da proces zapošljavanja i
otpuštanja radne snage predstavlja osnovni mehanizam koga se preduzetnici pridržavaju i
kome pribjegavaju kako bi izašli na kraj sa polarizovanom potražnjom sa kojom se
suočavaju. To rezultuje visokim stepenom potrebe za sezonskom radnom snagom koja za
sobom povlači veliki broj ljudi koji u posmatrane turističke centre i odmarališta dolaze
isključivo radi posla.Treće, kao inače i u svim sektorima savremene globalne ekonomije,
razvoj transnacionalnih i globalnih korporacija ima povećani uticaj na ekonomsku
organizaciju jedne privredne grane kao što je turizam, tako da ona pretežno ostaje
podvojena, i uglavnom se sastoji od malih i srednjih preduzeća.
2
Hall, D., Smith, M., (2006): Marciszewska, B., Tourism in the New Europe: The Challenges and
Opportunities of EU Enlargement, CABI, London, str.78
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
7
U mnogo različitih postavki, turizam se kotira kao izuzetno isplativ proizvod, bitna
promena se ogleda u povećanom nivou fleksibilnosti koja oblikuje proizvodnju i koja se
postavlja kao esencijalna za obezbjeđenje profitabilnosti na tržištu gde ukusi i
preferencije sadaizgledaju mnogo fluidnije nego ranije. U samoj srži ove teorije se nalazi
premisa po kojoj vlada same države igra fundamentalnu ulogu u oblikovanju regulatornih
okvira i načina na koji oni utiču na razvoj turizma.
Efekti koji se na ovaj način mogu postići su različiti, a oni uključuju:- posredovanje u
odnosima između države i globalne ekonomije- primjena kontrolnih mera na kretanje
kapitala i radne snage- konstituisanje zakonskih okvira koje regulišu proizvodnju-
ustoličavanje politike regionalnog privrednog razvoja- upravljanje državnom
bezbednosti. Međutim, ubrzani proces integracije turizma u procese globalizacije kroz, na
primer, povećanje broja turističkih preduzeća koja se nalaze u vlasništvu inostranih
kompanija ili kroz internacionalizaciju kapitala, oslabljuje uticaj navedenih efekata. Do
ovog dolazi uglavnom zbog toga što globalizacija dovodi u pitanje teritorijalnost
posmatrane zemlje i zbog razvoja globalnih okvira razmjene i kontrole i sa njima
povezanih institucija (kao što je MMF ili Svjetska banka), koje menjaju sam kontekst
regulisanja.
Kao posljedicu ovoga, danas imamo primjer nekoliko zemalja EU koje nisu u stanju da
pojedinačno i nezavisno regulišu razvoj svojih privreda. Konkretno, ustoličavanje eura
kao međunarodne valute, sazivanje Evropskog parlamenta, kao i povećanje
centralizovanosti direktiva EU koje se tiču uobličavanja ekonomskih i regulatornih
politika pojedinih zemalja članica su dovele do smanjenja njihove individualnosti.S
obzirom na to da sami zakonski okviri postaju sve prihvaćeniji globalno
posmatrano,stvarni razvoj turizma se sve više fokusira na regionalni i lokalni nivo. Tako
dolazi do stvaranja nečega što su nazvali „neksus”, odnosno imaginarna tačka presjeka
globalnog turističkog razvoja i lokalnih regija koje zapravo stvaraju sam turističku
proizvod. Ovaj odnos je u isto vrijeme kompleksan i zavisi od određenih uslova pod
kojima dolazi do samog razvoja turizma. Ovu ćemo kompleksnost ili makar njen mali
dio, razumjeti ukoliko se detaljnije pozabavimo šablonima fizičkog razvoja.
3
3
Op.cit., str.80
