3/23/2014
1
Sportska medicina
dr Sead Malićević
2. Fizička aktivnost i zdravlje
dr Sead Malićević
Evolucija čoveka
•
Nekada: visok nivo kretanja u potrazi za
hranom, skloništem od zveri i atmosferskih
prilika, staništem i drugim sredstvima za život
•
Uspostavljeni genetski zahtev za kretanjem
koji je održavao stabilnost organizma
Fizička aktivnost kao genski modulator
•
Ljudski genom zahteva određen nivo fizičke
aktivnosti da bi očuvao metaboličke puteve za
pravilno funkcionisanje i stabilnost organizma
u celini
•
Fizička aktivnost je modulator genske
ekspresije koja omogućava da se stanje
zdravlja održava iznad praga oboljenja
Sedenterni stil življenja
•
Industrijalizacija
•
Elektronski mediji
•
Kompjuteri
•
Štampani mediji
•
Transport
Zdravstveni rizici snižene fizičke
aktivnosti
dr Sead Malićević
3/23/2014
2
Hipokinezija
•
“Hipokinezija predstavlja takav nivo telesne
aktivnosti koji je hronično ispod praga
nadražaja koji omogućava održavanje
funkcionalnog kapaciteta najvažnijih organskih
sistema.” (Hollmann, 1975.)
Hipokinezija
•
Smanjenje obima kretanja
•
Nizak nivo energetskih zahteva pri radu
•
Lokalni karakter fizičke aktivnosti
•
Više statičke, a manje dinamičke komponente
fizičke aktivnosti
•
Nepromenljivost radne poze
•
Jednoličnost
•
Slaba koordinacija
Efekti hipokinezije
redovna fizička aktivnost
utreniranost
hipokinezija
detreniranost
Morfološke i strukturne promene
usled hipokinezije
•
Smanjenje mase, tonusa i jačine mišića
•
Proređenje mišićnih kapilara, broja i veličine
mitohondrija i aktivnosti oksidativnih enzima
•
Smanjenje mase miokarda i udarnog volumena
srca, povećanje srčane frekvencije
•
Smanjenje eritropoeze
•
Sniženje aktivnosti lipoproteinske lipaze, sa
povećanjem ukupnog holesterola, LDL i VLDL i
triglicerida i sniženjem HDL
•
Hiperinsulinemija i hiperglikemija
Bolesti nekretanja
•
Koronarna bolest
•
Hipertenzija
•
Dislipidemije
•
Gojaznost
•
DM2
•
Anksioznost
•
Depresija
•
Osteoporoza
•
Karcinom kolona, pluća, dojke i prostate
Zdravstveni efekti programiranih
fizičkih aktivnosti
dr Sead Malićević
3/23/2014
4
Terapijsko hodanje
•
Broj koraka dnevno: 8-10.000
•
Distanca dnevno: 5-7 km
•
Terapijski tempo: oko 100 koraka/min
Klasifikacija obima kretanja (ACSM)
broj koraka dnevno
nivo aktivnosti
<5.000
sedenterni
5.000-7.499
niska aktivnost
7.500-9.999
prosečno aktivni
10.000-12.500
dobra aktivnost
>12.500
visoko aktivni
Minimum fizičke aktivnosti za odrasle
osobe (18-65)
•
30 min fizičke aktivnosti umerenog intenziteta
(npr. žustro hodanje) svaki dan ili bar najveći broj
dana u nedelji ili
•
20 min fizičke aktivnosti visokog intenziteta 3x
nedeljno ili
•
odgovarajuća kombinacija fizičke aktivnosti
umerenog i visokog intenziteta
•
+ 8-10 vežbi snage (8-12 ponavljanja) 2x nedeljno
•
+ vežbe fleksibilnosti
Fizička sposobnost & stopa smrtnosti
•
Nivo fizičke sposobnosti obrnuto je
proporcionalan stopi smrtnosti
Velike epidemiološke studije su
pokazale
•
Snižen nivo fizičke sposobnosti je nezavisan, ali za
većinu osoba reverzibilan faktor rizika
nepotrebnog razboljevanja i preranog umiranja,
pre svega od kardiovaskularnih i metaboličkih, ali
i nekih malignih oboljenja
•
Njegov značaj je u istom rangu sa drugim
faktorima rizika: hipertenzija, povećan nivo
holesterola u serumu i pušenje
•
Za suzbijanje nepovoljnih efekata fizičke
neaktivnosti, dovoljno je dostizanje prosečnog
(ne visokog) nivoa fizičke sposobnosti
Physical Activity & All-Cause Death
(n=4311 men; 14 yrs)
0
0,5
1
Light
Moderate
Sedentary
Vigorous
Wannamethee et al, Lancet 1998
3/23/2014
5
Physical Activity & All-Cause Death
(n=10.932 men; 16 yrs)
0
0,5
1
Km/d
>5
5-13
>13
Paffenbarger et al, N Engl J Med 1986
Author, yr
Subjects
F’up (yrs)
Results
Paffenbarger, 1991
Harvard Alumni
17.148 M
26
Colon
1000 kcal/wk
Giovannuci, 1998
Health Professionals
47.542 M
8
4-8 hr/wk
54% Prostate
Thune,1997
Norwegian
81.516 MW
19
≥ 4 hr/wk
↓
29%
Lung
Rockhill, 1999
Nurses Health Study
85.364 W
16
4-7 hr/wk
20% Breast
Physical Activity & Prevention of
Cancer
Zajednička deklaracija FIMS i WHO
•
“Physical Activity for Health” (Granada, 1995.)
•
“...nedovoljna fizička aktivnost je u današnje
vreme najvažniji faktor nepotrebnog
razboljevanja i preranog umiranja...”
Physical Activity for Health
•
Fizička neaktivnost je fenomen globalnog
značaja
•
Fizička neaktivnost je osnovni razlog
nepotrebnog razboljevanja i preranog
umiranja u svetu danas
•
Redovna fizička aktivnost doprinosi
dugovečnosti i štiti od oboljevanja od
hroničnih nezaraznih bolesti
Physical Activity for Health
•
Nacionalni programi fizičke aktivnosti
zdravstvene namene
•
Ugrožene populacione grupe: deca i
adolescenti, žene, osobe izložene stresu, stare
osobe, osobe sa nesposobnostima i osobe
koje pate od nekih hroničnih degenerativnih
oboljenja
•
Omasovljenje primene programirane redovne
fizičke aktivnosti
Physical Activity for Health
•
Vlade svih zemalja na svetu su dužne da
obezbede materijalne i socijalne uslove da se ovaj
program sprovodi:
–
Promotivne aktivnosti na svim nivoima, od lokalnih do
centralne vlasti
–
Edukacija i reedukacija lekara da podrže fizičku
aktivnost kroz stručne savete pacijentima
–
Obezbeđenje olakšica osobama motivisanim da
učestvuju u ovim programima
–
Evidentiranje fizičkih aktivnosti i sposobnosti na
nacionalnom nivou, za procenu efekata
3/23/2014
7
Klasifikacija intenziteta rada na osnovu energetskih
zahteva i srčane frekvencije (WHO)
Intenzitet
MET
FS
Lagan
Manje od 3
Manje od 100
Umeren
3 – 4,5
100 – 124
Težak
4,6 – 7
125 – 150
Vrlo težak
Više od 7
Više od 150
MET - Metabolički ekvivalent
ENERGETSKA POTROŠNJA FIZIČKE AKTIVNOSTI
MET = --------------------------------------
ENERGETSKA POTROŠNJA U MIROVANJU (RM)
•
1 MET = 3,5 ml O
2
/kg/min
•
1 MET = 1 kcal/kg/h
•
0,9 MET spavanje – 23 MET trčanje 22,5 km/h
Compendium of Physical Activities
Physical Activity
MET
Light Intensity Activities
< 3
Moderate Intensity Activities
3 to 6
Vigorous Intensity Activities
> 6
Compendium of Physical Activities
Light Intensity Physical Activities
MET
Sleeping
0.9
watching television
1.0
writing, desk work, typing
1.8
walking, 1.7 mph (2.7 km/h), level ground, strolling, very slow
2.3
walking, 2.5 mph (4 km/h)
2.9
Compendium of Physical Activities
Moderate Intensity Physical Activities
MET
bicycling, stationary, 50 watts, very light effort
3.0
walking 3.0 mph (4.8 km/h)
3.3
calisthenics, home exercise, light or moderate effort, general
3.5
walking 3.4 mph (5.5 km/h)
3.6
bicycling, <10 mph (16 km/h), leisure, to work or for pleasure
4.0
bicycling, stationary, 100 watts, light effort
5.5
Compendium of Physical Activities
Vigorous Intensity Physical Activities
MET
jogging, general
7.0
calisthenics (e.g. pushups, situps, pullups, jumping jacks), heavy
8.0
running jogging, in place
8.0
rope jumping
10.0
running 22.5 km/h
23.0
