Barok

Ako prevedemo ovaj pojam sa španskog i portugalskog jezika ima značenje

nepravilne, neobrađene

perle

, a zatim sve što je pretjerano, iskrivljeno. Ali ovaj pojam označava epohu koja slijedi iza renesanse i koja

umnogome   predstavlja   književne   i   umjetničke   pojave   suprotne   renesansi.   Mada  se   ni   njegovo   trajanje,   ni
njegova rasprostranjenost ne mogu tačno odrediti, ipak se uzima da se barok javlja negdje u drugoj polovini 16.v.
i da obrazuje književnu i umjetničku epohu između 1570. i 1670. godine, prelazeći tokom i krajem 17.v. u epohu
klasicizma. A upravo iz tog razloga zato što je vezan za period katoličke protivreformacije , barokni stil se
karakteriše izrazitim prodorom hrišćanske mistike u ono što je imala renesansa. Gomilanje, kulminacija izražajnih
sredstava i pretjeranost u izrazu – glavne su stilske osobine ovog perioda. Isto tako barok se karakteriše i većom
produbljenošću   i   mnogostrukošću   simboličkih   značenja   u   odnosu   na   jednosmjernu   i   providnu   umjetnost
renesanse. U isto vrijeme barok je raznovrsnija umjetnička epoha, nego što je renesansa, jer njegove idejne
osnove i umjetnička praksa različite su u dvorskim katoličkim krugovima Italije, Španije i Francuske u odnosu na
protestanske Holandiju,Njemačku i Englesku. A mjesto odakle potiče barok je kao i za renesasnu isto – Italija.

Sami oblici baroka javljaju se pri kraju 16.v. u arhitekturi, slikarstvu, vajarstvu i književnosti. Ove forme se

prije svega ogledaju u manirizmu,a pod njim imamo; razbijanje suviše uočljivih pravilnosti i harmonije antičke i
renesansne   umjetnosti,   prodor   subjektivnog   umjetničkog   izraza   s   primjesom   bizarnog   i   tajanstvenog   ,
prefinjenost duha i istančanost ukusa što je sve vodilo većoj spiritualnosti, ali i mističnosti u umjetnosti i
artističkoj prefinjenosti vezanoj za stil. Inače manirizam prekida sa renesansim shvatanjem da je umjetnost
„podražavanje   prirodi“,   već   proklamuje   stvaralački   koncept   umjetnosti.   Uzeto   po   estetičkim   shvatanjima   i
stilskim   postupcima,   manirizam   i   barok   su   izvjesna   prethodnica   pravcima   kao   što   su
romantizam,ekspresionizam,nadrealizam.Inače u književnosti sami ovaj naziv manirizam vezan je za Italiju,a u
drugim zemljama imamo druge nazive kao gongorizam,precioznost i sl. .

U doba baroka sve književne vrste doživjele su svoju duboku promjenu: lirika se odlikuje virtuoznošću i

iznenađenjima,neobičnim slikama i bogatstvom izražajnih i versifikacijskih formi između kojih preovladavaju
antiteze,paradoksi, igre riječima, metafore, hiperbole, empatični epiteti, anafore, epifore, ali i grafičke igre
slikanja stihovima raznih geometrijskih ili drugih figura tzv.

carmina figurata

kao i ostale pretjeranosti u

izrazu.Kao osnovna odlika manirizma ističe se da čitaoca treba začuditi.Pored epova u stihu u baroku se javljaju i
viteški i pikarski romani. Kao njihovu osnovnu odliku imamo izvjesni pesimizam i to izgleda ovako; u ovom svijetu
u kome vlada duboka nesaglašenost između suštine stvari i njihovog izgleda, između stvarnosti i snova, treba
živjeti u iluziji viteške čarobnosti i idilične sreće, nastojeći svim sredstvima da u grubostima ovog svijeta
dospijemo do tihog kutka i mirne usamljenosti . Isto tako i drama je takođe izmijenila svoju prirodu i svoju
tehniku, izražavajući duboku razdvojesnot u biću koje je zahvaćeno barokom.Kroz sukob strasti i okrutnost
društvenih konvencija prikazana je mješavina tragičnih i komičnih motiva, izvjesna patetičnost jezičkog izraza i
stvaranje nečega što se zove tragikomedija.

U svojoj biti barok ostaje u okviru ovih tema koje je razvijala renesansamali naravno one su izmijenjene

pod uticajem reformacije i protivreformacije. U baroku imamo izražene suprotnosti između tijela i duha, askeze i
senzualizma, razuma i emocija, crkvenog i profanog života, naturalizma i idile, uživanja i ništavnosti života. Isto
tako barokna književnost se oslanjala na istu tradicionalnu fiksiranu građu kao i renesansa.

Kao osnovna stilska obilježja barokne umjetnosti imamo sledeće stvari:

a) izvještačenost tj. artificijelnost
b) udaljavanje od renesansne istinolikosti pjesničkog predmeta i pjesničkog svijeta
c) figurativnost jezika
d) ures i ukrašavanje kao bitan ne samo stilizacijski momenat, nego i kao vid građenja djela.

Barokne tendencije kod Kiprijana, Venclovića i Orfelina

Prilikom razvoja baroka u srpskoj književnosti skoro sve najznačajnije teme koje je ovaj stilski pravac

dotakao na sličan način obrađene su i u poznom srednjem vijeku. Književnost koja se susreće tada umnogome se
oslanja na prethodnu, pa bi ovdje ustvari mogli zaključiti da se radi o preobraženoj tradicionalanoj književnosti.
Bez obzira što su se još uvjek njegovali stari žanrovi (žitija, crkvnene himnografije, besjede, hronike) i što je
poetika   još   uvjek   bila   tradicionalna,   ipak   postoje   određene   razike   koje   se   mogu   pratitit   kod   većeg   broja
stvaralaca. A same promjene su imale razlićite izvore koji su se kretali od uticaja manirističke škole, ali i rusko-
ukrajinske barokne književnosti, što se odrazilo na to da će biti njegovana poezija koja je prezasićena riječima
(ukrasima, alegorijama, gomilanjem velikog broja poređenja i paralalizama). Stihovi koji bivaju njegovani su
akrostih,mezostih, ali su izmišljeni i stihovi koji su se mogli čitati i sa jedne i sa druge strane. Svaki dodir sa
akustičkim u poeziji postaje sve manje bitan,a grafička forma postaje sve važnija.  Ovom prilikom   razvijeni su
stihovi koji svojim oblikom podsjećaju na zvijezde, srca i sl..

U srpskom baroku postoje dodiri između usmene i pisane književnosti,ali i spoj između srednjevjekovnih

i novih formi i spoj uticaja baroka istoka i zapada.Veći broj ovih elemenata da se primijetiti u stvaralaštvu koje se
kreće od Kiprijana Račanina preko Gavrila Stefanovića Venclovića do izvjesnog rokokoa u djelu Zaharija Orfelina.

Upravo zbog toga što je bio više prepisivač nego stvaralac Kirpijan Račanin je u svom prepisivanju uzimao

i obrađivao uglavnom obredne knjige,ali važno mjesto zauzimaju i pohvale i crkvene pjesme. Ovakva upotreba
tema vezanih za religiju bila bi i jedna od odlika baroka. Jedna od njaznačajnijih crkvenih pjesama ovog stvaraoca
je i pjesma

Stihir knezu Lazaru

. Elementi baroka u ovoj pjesmi su upotreba srpsko-slovenskog jezika sa

određenim osobenostima narodnogj ezika. Otvaranje prema govornom jeziku ispoljilo se u njegovom pravopisu
gdje on izostavlja pojedina slova koja nijesu imala glasovnu vrijednost, a uvodi druga iz srpskog jezika. Kao
osnovne odlike baroka u njegovom stvaranju vide se i religiozne teme,igre riječim raskošnost zvuka kao i
upotreba stilskih figura; metafore, poređenja i personifikacije. U svom

Bukvaru slovenskih pismen

koji je pored

pomenute pjesme i najznačajnije Kiprijanovo djelo imamo i prisutnost akrostiha, jednog od njaznačajnijih
elemenata baroka. Iako je nastao po uzoru na ruske bukvare, ipak u njemu preovladavaju crkveni elementi,a
prije svega molitve, prisustvo božijih zapovjesti, odlomaka tekstova crkvenih otaca i slično.

A elementi baroka se najpotpunije ostvaruju u poeziji Gavrila Stefanovića Venclovića. U toj poeziji

prisutna je dvojnost u upotrebi jezika, odnosno korišćenje crkveno-slovenskog i prostog narodnog jezika. Ustvari
kroz jezik i stil ovog pjesnika upotrijebljen je cijeli niz baroknih elemenata. Oni su prikazani i u izboru
tema,kojima se inače prilazi na sasvim nov način. Svim temama se pristupa na do tada neuobičajen način, a to se
prikazuje kroz krizu savjesti odnosno u spoju dvojstva čovječijeg srca i senzualne religioznosti i tu se ostvaruju
vrlo uspjele barokne pjesme. Na ovakvom spoju motiva ostvarena je

Himna Bogorodičinim sisama

, ali i njegov

Crni bivo u srcu

. Zapravo ovdje se radi o spajanju nespojivog, senzualnosti sa pobožnošću, dobra i zla,

uzdržavanja i strasti, a ujedno kao stalna misao se ističe da li biti na strani pravičnosti ili zloupotrebe između
tijela i duše, smirenosti i neodoljive težnje za akcijom, između raskoši i siromaštva. Zato ovo djeluje kao metafora
koja je već data u nazivu pjesme Crni bivo u srcu.

Pri svemu ovome kao osnovna karakteristika jezika ističe se njegova izvanredna gipkost, ali i uočavanje

da je podjednako podoban da izrazi konkretne predmete i apstraktne sadržaje. Između ostalog ovaj jezik je
iskorišćen i za sasvim suprotne težnje; uzlete u spiritualno, opise prirode, istorijske i kosmičke vizije ,a izraz se pri
tom kreće ka retorici, ritmici i poetski ukrašenom govoru , što je ustvari jedan od elemenata baroka.

U ovakvom jeziku je ostvareno nešto što se može nazvati strukturalnim paralelizmom.Strukturalni

paralelizam   ustvari   predstavlja   spoj   između   manirističkih   postupaka   koji   su   došli   sa   zapada   i   vizantijskih
uticaja.Identičan   princip   koji   je   ostvaren   u   oblasti   strukture   ostvaren   je   i   u   tematskoj   oblasti.   A   tematski
paralelizam zapravo znači da se pjesnički iste teme ostvaruju istovremeno i u tradicionalnom obliku i u modernoj
baroknoj versifikaciji. Sve ovo daje izvjesno pravo M. Paviću da kada je riječ o Venclovićevoj poeziji upotrijebi
pojam baroknog medijavelizma.
Kao važna stilska crta ističe se i to da uz srednjevjekovnu tradiciju u njegovom djelu se osjeća uticaj teorije
crkvenog govorništva baroka. A ovo ustvari podrazumjeva težnju ka čulnoj konkretizaciji apstraktnog, gomilanje
riječi istog ili sličnog značenja i pojavu objedinjujućih kontrasta u kojima se spaja nespojivo.

Ispoljen u svom novom obliku barok se u poeziji na srpskom jeziku javio i u pjesmama Zaharija Orfelina.

Prerađen na osnovama svog početnog tona ovaj oblik baroka se više približava rokokou. Oblički nov taj barok

Gavril Stefanović Venclović - Crni bivo u srcu

              Odlike baroka u srpskoj književnosti sigurno su u svom pravom obliku izražene u prozi i poeziji Gavrila
Stefanovića Venclovića. Te odlike podrazumjevaju isključivo upotrebu baroknog stila što znači pretjeranost u
izrazu, gomilanje riječi, upotreba velikog broja izražajnih sredstava ali i  produbljivanje simboličkog značenja. Iz
navedenih   osobina   se   uviđa   da   je   sve   ovo   vodilo   ka   većoj   istančanosti   ukusa,   prefinjenosti   i   prodorom
subjektivnog umjetničkog izraza koji je u osnovi ostvarivao vezu sa hrišćanskim misticizmom.

Ipak pojava baroka u oblicima stvaralaštva ovog pisca je posebno bitna u elementu dvojnosti njegovog

jezika, a to će biti izraženo u narativnim tekstovima, besjedama ali i u pjesmama. Naravno da se sve to može
uočiti i u knjizi koja objedinjuje njegovo stvaralaštvo, a kojoj je naslov

Crni bivo u srcu

obezbijedio naš književni

istoričar Milorad Pavić. U svim tim situacijama upotreba narodnog jezika je paralelna sa srpskoslovenskim
jezikom. Ista je možda više došla pod uticajem prosvjetiteljstva nego baroka, ali sami jezik pobjeđuje narodnu
gipkost, plastičnost u svom izrazu tako da su njegove mogućnosti velike. No iako nije stvarao nova djela stil u
postojećim koja su prevedena i kompilovana čini ih veoma posebnim.

Upućeno čitaocima koji su pripadali različitim slojevima društva i koji su imali različit nivo znanja, kao i

nejednake mogućnosti i potrebe imamo pored pojave dva jezika i dvije različite vrste stila i tematsko dvojstvo u
njegovim spisima. Zapravo ovo znači da je slika publike utisnuta u ovim naznačenim oblastima, a to se upravo
može uvidjeti kada se Gavril Stefanović Venclović obraća kleru, pa tada u u potrebi imamo srpskoslovenski jezik i
uzvišen stil u kojem su prisutni svi djelovi barokne ilustracije i ornamentike. Uz pomoć ovog jezika i stila koji je
dobio izražaj baš na ovaj način stvoreni su liturgijski tekstovi, kanoni, molitve, tropari, kondaci ahatisti i tekstovi
za praktične crkvene potrebe. Uloga koju je Gavril Stefanović Venclović imao ovdje je svedena na ulogu
prepisivača, a znatno ređe na ulogu redaktora, priređivača i prevodioca. Kada je upotrijebio narodni jezik ovaj
naš pisac je stvorio originalna djela koja su uslovljena od čitalaca. U pitanju su zbornici besjeda, narativni
tekstovi, drame i pjesme.

Uloga besjeda u njegovom stvaralaštvu je velika, jer u tim besjedama on je nastupao kao propovjednik, a

to je značilo da je mogao i stilom i jezikom da se prilagodi svojoj publici, pri tom se uopšte ne odričući baroka. A
stil koji je pokazao u besjedama upravo je zasnovan na izvjesnim odlikama ovog pravca, a ovako upotrijebljen
Pavić ga naziva barokni enciklopedizam, što ustvari znači da je uz pomoć baroka svoje slušaoce uvodio u sve
oblasti znanja. Zbog toga se u besjedama koje su nastale na ovaj način uviđaju djelovi koji se kreću od anegdote,
legendi ili izreka koje potiču iz Svetog pisma, a koje su pri tom obrađene sopstvenim stilom, opisa iz istorije,
moralnih propovjedi, dramskih tekstova, ali i estetskih ogleda o slikarstvu, muzici i književnosti.

Barokni enciklopedizam se upravo zasniva na koncepciji besjedništva. Pri tom su u besjedama prisutni

elementi barokne uznemirenosti, stilske razuđenosti ali i najneobičnijih spojeva. Besjede su zasnovane na
određenoj kombinaciji moralno-religijskog sistema i uloge koju treba da ima prosvjećivanje i školovanje. Iz ovog
se vidi uključenost samog pisca u pravac prosvećenosti. Besjede se prije svega oslanjaju na sopstvena shvatanja
pisca. Uprošćenim jezikom i stilom preuzetim iz originala kroz njih su približene mnoge teme koje su bile
namijenjene prosvećivanju svoje publike, pa tako on govori o neophodnosti učenja, o neznanju i primitivizmu i
uopšte o ugroženosti jednog naroda zbog svega toga. U svojim idejama o prosvećivanju on je unio i elemente
vjerskog obilježja, ali ibavio se i temom odnosa prema religiji, sveštenstvu, plemstvu, porodičnim i socijalnim
položajem žene, narodnim umotvorinama, sujevjerjem, odnosom prema jeziku i pravopisu. U svim slučajevima
njegovi stavovi su pbez predrasuda i on postupa na principu razuma, nezaobilazeći ništa i kritikujući sve što je
zaslužilo da bude kritikovano.

Usled svega ovoga moralo je doći i do prilagođavanja i stila i jezika potrebama slušaoca, pa se zato u

besjedama uspostavlja osjećaj prisnosti u interakciji sa slušaocem. U ovom odnosu nekada se javlja i humor.
Prisnost se vidi na samom početku besjeda, a pored nje nailazi se i na elemente narodne tradicije, kao i na
nasleđe usmene književnosti i folklora. Ustvari sve je podređeno slušaocu, pa se zato ispoljava interesovanje za
narodne zagonetke, poslovice, poskočice, a nekada će se otići toliko daleko da se opiše narodni običaj ili
vjerovanje.

Ugled besjednika je išao ispred njega, jer pored navedenih elemenata koji su imali ulogu u ostvarivanju

kontakta sa slušaocima Gavril Stefanović Venclović je u besjedama unosio i ostale vidove književnih rodova
(legende, žitija, istorijski oblik proze, poeziju, anegdotu, poslovicu ili dramu). Njegove besjede se u mnogim
stvarima odnose na besjede nekih drugih pisaca, a upravo na tome zasnovani su prevodi besjednika pravoslavne
crkve, gdje je posebno vidljivo oslanjanje na besjede Jovana Zlatoustog, jer je veliki broj besjeda rađen po uzoru

na njega. Ipak i u tim besjedama prisutni su uticaji barokne omilitike koja ej dolazila iz Ukrajine ili Rusije. Potreba
za ovakvim besjedama nastala je usled suprostavljanja pravoslavne crkve unijaćenju Srba.

Važan element u njegovim besjedama je motiv igre mrtvaca koji je gotovo postao preokupacija, a u

neposrednoj   je   vezi   sa   prizorima   koji   su   oblici   barokne   omilitike.   Pored   toga   najbitniji   element   koji   je
upotrebljavao je alegorija. Ona je najviše prisutna u odnosu pisca prema Bogu, jer je ona uslovljena na šom
potrebom za saznanjem onih stvari koje nam moraju ostati nedostižne. U odnosu prema Bogu prisutan je i
izvjesni racionalizam, jer Bog je nedostižan, a pitanje kojem se ovaj pisac tada okreće je šta zapravo čovjek sa
svojim ograničenim opsegom čula može da dozna o onom ko ga je stvorio. I na to pitanje u svojim besjedama on
ostaje bez odgovora sve što mu preostaje je da božanstvu priđe preko nečeg manje nedostižnog.

Prema sadržini i obliku proza Gavrila Stefanovića Venclovića se dijeli na nekoliko pripovjedačkih ciklusa, a

zajedničke vrijednosti su lijep, gibak i jezik koji je bogat i senzualan sa nekim elementima zastarelog izraza. Oblik
ove proze je pri tome začinjen lijepim tekstovima koji više imaju dekorativnu i alegorijsku funkciju, nego što su u
vezi sa fabulom u takvoj vrsti digresije najviše su uspjeli dvostruki pejzaži koji se sastoje u prikazivanju paralelen
slike spoljašnjeg svijeta i unutrašnje paralele sa dušom. No postoiji i oblik digresije koje imaju ulogu da odmore
slušaoca i daju mogućnost piscu da počne novu temu. One su stilski najbolji djelovi u okviru teksta.

U poezije stilskog pravca baroka u srpskoj književnosti ostvarena su sasvim nova dostignuća na planu

stiha i versifikacije. Međutim tu postoji i još mnoštvo novina za koje prije svega treba zahvaliti jednom pjesniku,
čije ime je umnogome postalo sinonim sa ovim pravcem u našoj književnosti. Naravno, da je u pitanju Gavril
Stefanović Venclović, koji je svojim ostvarenjima ispisao stranice književne istorije.

Pjesničko stvaranje ovog pjesnika obuhvata pet različitih oblasti, a zajedničko im je što su svi ti tekstovi

stvarani za usmeno kazivanje, pa usled toga podrazum,jevaju jedan naročit ritmizovan i podignut ton kazivanja u
čijoj je suštini muzika. Sve pjesme su pisane različitim stihovima koji se kreću od deseteračkog narodnog stiha sa i
bez rime, do prave barokne poezije u vezanom stihu tj. pjesama sa versifikacijom karakterističnom za barok i
upotrebom poljskog trinaesterca, dvanaesterca ili osmerca sa rimom. Pored manirističkih poetskih tekstova
vizantijske provijencije najobimniji i najbolji dio njegove poetske zaostavštine su poetski tekstovi pisani u
nevezanom slogu, koji su nastavak stare srpske poezije. Upravo ova raznovrsnost odraz je svega onoga što se
tada događalo u srpskoj poeziji.

Bez obzira što je teoretski protiv usmene profane poezije svi tragovi upotrebe deseterca ukazuju na to

da je intonacija njegovih pjesama sa ovim stihom imala porijeklo baš u toj oblasti. Uticaji manirizma kod ovog
pjesnika nijesu došli iz španske ili italijanske predbarokne poezije već šreko vizantijske književnosti odnosno od
aleksandrijskih pjesnika koji su bili začetnici tog stila. Sve ovo naravno pokazuje u pjesmamam sa akrostihovima,
mezostihovima ili u pjesmamam u kojima su stihovi raspoređeni u obliku figura. Za ovakvo nešto uticaji su
dolazili ne samo iz antičke književnosti, već i iz ruskog pjesništva iste epohe kojoj je pripadao Venclović. U
ruskom pjesništvu je pod uticajem ukrajinske stihovane književnosti njegovana poezija prezasićena riječima –
ukrasima, alegorijama, gomilanjem velikog borja nategnutih vještačkih poređenja i  paralalizama. Izrazita je
upotreba akrostiha, mezostiha, grafičkih stihova, ali izmišljale su se i riječi koje su se mogle čitati isto sa obje
strane a da se smisao ne promijeni. Isto tako karakteristične su bile pjesme odjeci, gdje je psjesnik postavljao
pitanje na kojem mu je odjek davao odgovor. Naravno sve ovo je imalo uticaja na Venclovića, isto kao što je
uticaj imao i stil domaćih pjesnika koji su u svojim pjesmama upotrebljavali zagonetke. U tim pjesmama pjesniku
nije bio cilj da se odgonetne zagonetka, već je biuo usredsređen na postavljanje efektne zamke koja je često bila
sama sebi cilj.

U nizu ovih postupaka Gavril Stefanović Venclović se opredijelio za jedan čisto muzički efekat – za

insistiranje na određenom zvukovnom kompleksu, na pravljenju riječi, jedne boje ili nekog drugog fenomena.
Nekada su ovo i minijaturne igre riječima, anekada i neuhvatljive igre riječima čisto muzička sredstva u službi
simbola. Vrhunac u ovom manirističkom ciklusu predstavljaju pjesme

Zlatoustome zapis zlatan

i pjesma

Pohvala

krstu

. U određenim okvirima manirističkog ciklusa mogao bi se posmatrati i pregled godišnjih doba koji je

upoređen sa Hristovim životom. Ovaj stil u određenim stvarima prelazi u barokni conceto i metrika stiha je u
potpunosti barokna. Inače u tom periodu u srpskoj poeziji dogodila se preorjentacija srpske poezije na novi
versifikatorski sistem. Srpskoj poeziji su do tada nedostajala dva glavna sredstva poetičke forme, a to su stih i
rima. Ipak u njoj je bilo prisutno ritmičko – metričko nizanje riječi. Proces upotrebe barokne versifikacije tj .
uvođenja slika i stiha u srpskoj poeziji počeo je još u 17. v. U periodu oko 1600 godine kada se na jednoj
apokrifnoj povelji zabilježeni stihovi vezanog sloga. Pjesma nosi naziv

Pisan na pogubienije krala Stipana

i stih u

njoj je dvanaesterac sa dvostrukom rimom, unutrašnjom i spoljnom.

U srpskoj poeziji u periodu baroka javlja se i poljski trinaesterac, a kod nas je stigao iz ukrajinske

književnosti. Pjesnik kao što je Gavril Stefanović Venclović će ovaj stih široko upotrijebljavati, jer prije njega on je

Zaharije Orfelin - Plač Serbiji

Sa Zaharijem Orfelinom se zapravo povezuje početak novije srpske književnosti, a sam on je jedan od

najznačajnijih i najneobičnijih stvaralaca naše književnosti. Stvaralačka energija Zaharija Orfelina je ujedno
povezana sa jačanjem srpskog građanskog društva u Ugarskoj. Za sve ovo uzrok treba ipak potražiti u Evropi u
kojoj je u 18.v. na snazi prosvjetiteljstvo sa svojom didaktičkom funkcijom u umjetnosti, a sa tim sve više
poticanja humanističkih nauka osobito filosofije racionalizma, što se u krajnjem slučaju osjetilo u stvaranju sve
većeg broja visoko obrazovnih institucija.

Sposobnosti Zaharija Orfelina isključivo nijesu u vezi samo sa književnošću, već se njegov kreativni duh

istakao i u likovnoj umjetnosti gdje je ukroz bakroreze i živopise ispisao nove stranice istorije naše umjetnosti.

Stvaranje Zaharija Orfelina u književnosti najznačajnije je u poeziji, ali i u idejnoj prosvetiteljskoj ulozi

koju je književnost imala. U vezi sa ovim drugim najznačajnija ostvarenja su izdavanje udžbenika, katihizisa,
kalendaram časopisa, rasprava, kao i spisa ako se tako može nazvati iz naučne literature. Iako je ovo možda više
uslovljeno njegovim teologijskim znanjem, uopšte ne bi smjeli zapostaviti i ovu stranu njegove književnosti.

Iako nije stvorio previše pjesama, svega desetak zaharije Orfelin je vrlo važan za srpsku poeziju 18. v..

Pjesme koje je stvorio su uglavnom duže i stilski pravac baroka je sigurno najvidljiviji baš u njima. Iz pjesme

Pozdrav Mojseju putniku

daju se primijetiti stilske osobenosti baroka. No vrijednošću ipak treba izdvojiti pjesme

koje su sasvim drugačijeg karaktera, a to su

Plač Serbiji

(1761) i

Trenodija

(1762) i deskriptivna pjesma

Melodija k

proljeću

(1765) . U ovim pjesmama nije ostvareno jezičko jedinstvo, jer stvarane su na ruskoslovenskom, ruskom

i srpskom jeziku, pri čemu je Plač Serbiji pjesma sa dvije jezičke verzije (srpska i crkveno – slovneska). Pored
jezika u ovim pjesmama nije ispunjeno ni tematsko jedinstvo. Pjesma koja je nastala na ruskom jeziku Trenodija
je zapravo pjesma u kojoj je iskazana tuga zbog svega lošeg što se dešava sa vlastitim životom lirskog subjekta. Za
razliku od nje pjesma Melodija k proljeću je pjesma ispunjena radošću zbog buđenja i obnove prirode.
Deskripcija sela je data kroz scene sa primjesama pastoralnog, imenima ptica koje daju nagovještaje proljeća,
kao i uživanjem u prirodi. Melodičnosti ove pjesme pored ostalog doprinosi i upotreba narodnog jezika.

Bez obzira što pjesma

Plač Serbiji

ne postoji samo u jednom obliku i varijanti,već se javlja pored

stihovnog oblika koji je nastao na prostom narodnom jeziku i u proznom obliku u kojem se koristi crkveno –
slovenski jezik i sa naslovom

Gorestni plač

ipak nas to ne dovodi do zabune, jer je varijanta u stihu učestalija i

bolja od druge. Pitanje koje Plač Serbije nosi sa sobom je zbog čega se ova varijanta pjesme izdvaja? Iako je
važan momenat u njoj je to što je to prva pjesma u srpskom jeziku u kojoj je izraženo antiaustrijski stav,ipak to
ostaje po strani jer ova pjesma ima nešto važnije.Naime ona svojim stihom, stilom, melodičnošću, ritmom i
upotrebom jezika se izdvaja kao posebna.

Plač Serbiji je pjesma koja koristi monološki oblik, a kao njena središnja tema pojavljuje se jadanje zbog

bijede u kojoj se Srbija našla posle seobe i pitanje zbog čega. U samom naslovu upotrebom alegorije su date
naznake za temu, a isto je primijetno u naslovu i kod prozne verzije (

Gorestni plač slavnija inogda Serbiji, svojih

carej,knjazej, voždov, gradov že i zemelj lišenija, i na čuždih predjeleh v žalostnom podnastvje sjadjaščija)

Uočeno je i od strane kritike da je ova pjesma zapravo prvi dio kolektivnih plačeva u nizu koji se svojom
frekventnošću kreću od jadikovke do pobune.

U već spomenutom monološkom obliku pjesma je izgrađena spolja, a u svojoj unutrašnjoj strukturi

izgrađena je po principu kontrasta. Otklon od ovoga je prva strofa koja služi kao uvod i uz čije stihove se mogu
pretpostaviti   i   tema   i   sadržaj,   (Kako   stade   Serbija,slavna   i   ugodna/sa   množestvom   naroda,bivša
pređeplodna/presilnim carevima i hrabri soldati/sad u ropstvo drugima,morali se dati) .U sledećoj strofi Srbija je
personifikovan i plače, ali taj plač nije običan već takav da se samoj Srbiji trza utroba, jer je sama ostavljena bez
pomoći. Srbija je ostala bez prijatelja, a neki od njih su joj čak postali i vrazi.Sve što joj je ostalo je gorka slava
usled gubitka svojih careva, knezova. U slikama između sadašnjosti i budućnosti kontrasni elemnti upravo grade
pjesmu u kojoj su suprostavljeni  kao oponentni parovi. U sadašnjosti granica nema,razoreni su njeni gradovi, a i
kule   su   pale,   a   njoj   samoj     je   stavljen   jarem.   No   to   nije   najgore,   jer   Srbija   je   ostavljena   bez   svojih
careva,vojvoda,vitezova,voždova. Zato se njen duh razmutio i zato joj se utroba trza. I dok Srbija plače vragovi
likuju (To li ona preslavna Srbija u svetu./Sad sluškinja naša/bist dala s nama pod petu.). A u ovom dijelu pjesme
prisutna je gradacija u prikazivanju ojađene Srbije. Naročito ovome doprinosi i veća frekventnost pojedinih
riječi,kao upotreba imenice vrag u svom množinskom obliku vrazi, koja služi pojačavanju gradacije u stanju i
mukama na kojima se nalazi Srbija. Na isti način gradaciji stanja doprinose i upotreba stihova postavljenih u
obliku pitanja (Gdje su cari moji?Gdje vojvode preslavni?) a nešto kasnije i „Gdje su sada bližnji moji? Gdje je