4
Poslovna statistika
__________________________________________________________________________________
1. POJAM, RAZVOJ I ZNAČAJ STATISTIKE
1.1.
POJAM, NASTANAK I RAZVOJ STATISTIKE
Danas se smatra de je reč "statistika" prvi upotrebio nemački profesor Herman Konring (Hermann
Conring) 1660. godine1 u svojim predavanjima o uređenju i politici raznih država u svetu.
Prvi koji je koristio reč statistika (nemački Statistik) na univerzitetskom nivou2 u pisanoj formi bio je
nemački profesor univerziteta u Getingenu, Gotfrid Ahenval (Gottfried Achenwall) 1749. godine.
On je smatrao da naziv statistika dolazi od italijanske reči statista što znači državnik, i da je zadatak
statistike u sistematizaciji podataka o stanovništvu i privredi u cilju vođenja državne politike.
Statistika se prvobitno odnosila samo numeričke podatke o stanju posmatrane pojave.
Osnovni zadatak statističkih akcija svodio se u početku na prikupljanje podataka o brojnom stanju
stanovnika, vojnika, poreskih obveznika, imovine, jer su vladari oduvek želeli da znaju kolika je
njihova finansijska i vojna moć.
_____________________________________
1 V. Džon u članku The Term "Statistics", Journal of the Statistical Society of London, Vol. 46, No.
4. (Dec., 1883), str. 658. navodi da je Konring prvi put koristio reč statistika 20. novembra 1660.
2 Budući da veliki broj knjiga i enciklopedija navodi da je Ahenval tvorac reči statistika, navedimo da
se termin statistika u pisanoj formi pojavio prvi put u satiričnom delu Helenusa Politanusa
Microscopium Statisticum 1672., a kasnije u radu Kaspar Turmana (Caspar Thurmann), Bibliotheca
Statistica, 1701. godine.
Prva prebrojavanja stočnog fonda u istoriji sprovedena su u Vavilonu oko 3800. godine pre nove ere,
dok se prvi popisi stanovništva vrše u Egiptu 2500. godine pre nove ere sa ciljem procenjivanja radne
5
Poslovna statistika
__________________________________________________________________________________
snage neophodne za građenje piramida. Najorganizovaniji popisi u starom veku vršeni su u Rimskoj
republici.
Prvi takav popis izvršen je 550. godine pre nove ere, za vreme vladavine rimskog kralja Servija
Tulija. Ovim popisima obuhvatani su samo slobodni građani rimske republike, i vršeni su svake pete
godine na Marsovom polju (lat. Campus Martius) u Rimu. Stanovnici su bili u obavezi3 da cenzoru
(popisivaču) daju podatke o svom imenu, polu, starosti, prebivalištu i imovnom stanju za sebe i
članove svoje porodice. Taj popis su Rimljani nazvali cenzus, kako se i danas u mnogim zemljama
nazivaju potpuna statistička snimanja – cenzusi.
U srednjem veku ekonomska snaga države se prevashodno zasnivala na poljoprivredi, zbog čega su
vršeni uglavnom popisi zemljišta i stoke. Najznačajniji popis u srednjem veku je izvršen od strane
engleskog kralja Vilijama I Osvajača, nakon osvajanja Engleske. Popis je izvršen 1085. godine sa
ciljem da se registruje sva imovina zbog prikupljanja poreza. Rezultati popisa su objavljeni u "Knjizi
prebrojavanja" (eng. Domesday book)4.
Začeci statistike kao naučne discipline nastali su skoro istovremeno u Nemačkoj i Engleskoj u XVII
veku, kada se javljaju i dve statističke koncepcije. Po jednoj, koju je zastupala nemačka Univerzitetska
statistika inspirisana radovima Hermana Konringa i njegovih sledbenika, od kojih su najpoznatiji
Martin Šmajcel (Martin Schmeitzel) i Ahenval, zadatak statistike je sistematizacija podataka o
stanovništvu i privredi u cilju vođenja državne politike, bez pretenzija na otkrivanje zakonitosti.
Zadatak statistike zasnivao se uglavnom na opisu, deskripciji, pa je kasnije ovaj pravac nazvan još i
deskriptivna škola ili državopis.
Dok je u Nemačkoj i u ostalim zemljama kontinentalne Evrope razvoj statistike bio pod snažnim
uticajem univerzitetske škole, u Engleskoj se razvila drugačija koncepcija statistike, nazvana Politička
aritmetika. Njeni autori i pobornici su se fokusirali na matematičku obradu statističkih podataka i
otkrivanje zakonitosti u ponašanju posmatranih pojava, čime su postavili temelje razvoju savremene
statistike. Pripadnici ove škole Džon Graunt (John Graunt), Vilijam Peti (William Petty), Edmond
Halej (Edmond Halley) i drugi,
____________________________________
1 Oni rimski građani koji ne bi došli na cenzus bili su najoštrije kažnjavani. Poznato je da im je
Servije Tulije pretio zatvorom ili smrću, dok su kasnije za vreme Republike mogli biti prodati kao
robovi. 4 Zbog sveobuhvatnosti sprovedenog popisa, ali i rigoroznosti sankcija prema svim licima
koja su davala netačne podatke, ova knjiga je kasnije nazvana "Doomsday book", tj. "Knjiga
sudnjeg dana", zbog verovanja da će sudnjeg dana Hrist izvršiti sličan popis: " I evo ću doći skoro,
i plata moja sa mnom, da dam svakome po delima njegovim", Otkrivenje Jovanovo – Apokalipsa,
22:12.
kao i njihovi sledbenici, postigli su značajne rezultate u istraživanju demografskih, socioloških i
ekonomskih pojava. Oni se mogu smatrati pravim začetnicima moderne statistike.
7
Poslovna statistika
__________________________________________________________________________________
1.2 PREDMET I ZNAČAJ IZUČAVANJA STATISTIKE
U statističkoj literaturi, enciklopedijama i na Internetu postoji izuzetno veliki broj različitih definicija
statistike. Veliki broj autora je definiše kao deo primenjene matematike koji se bavi sakupljanjem i
sumiranjem podataka, kao i donošenjem zaključaka. Kada je reč o statistici za menadžere i poslovnoj
statistici preovlađuju definicije statistike kao nauke donošenja validnih odluka u prisustvu
neizvesnosti. Takođe, znatan broj autora statistiku definiše kao nauku o podacima, ili čak vodič kroz
neizvesnost.
U poslednjih desetak godina pojavljuju se, međutim, autori koji imaju drugačije odgovore na pitanje:
šta je statistika. Najpre je Dejvid Mor (David Moore) 1998. godine, tadašnji predsednik Američke
Statističke Asocijacije, istupio sa idejom da "iako je statistika matematička nauka, ona nije deo
matematike, niti bi trebalo da se predaje studentima na takav način"5. Statistika ima svoj poseban,
statistički – induktivni, način razmišljanja, koji se veoma razlikuje od deduktivnog u matematici.
Samo šest godina kasnije, pedeset eminentnih statističara iz celog sveta raspravljajući o izazovima i
šansama pred kojima se nalazi statistika u 21. veku, izdalo je zajedničko saopštenje u kojem, između
ostalog, stoji da "
statistika nije više (ako je ikada bila) područje matematike, već veliki korisnik
matematike, kao i drugih računarskih metoda
"6. Ovi autori su, takođe, posebno istakli
multidisciplinarnu prirodu statistike, a kao zajednički cilj profesije statističara naveli su ekstrakciju
informacija iz najrazličitijih podataka. U njihovom saopštenju statistika se definiše kao nauka o
podacima.
Danas se i na Internet sajtovima statističkih departmana u svetu mogu naći mišljenja koja podržavaju
Dejvida Mora. Tako, na primer, na sajtu statističkog departmana Univerziteta u Vašingtonu na web
stranici "Naše viđenje statistike" istaknuto je: "matematika omogućuje teorijsku analizu statističkih
procedura, ali sama statistika nije deo matematike"7.
______________________________________________
5 David Moore i George McCabe, Introduction to the practice of statistics, W. H. Freeman and
Company, New York, 1998, str. XVII. 6 Jon Kettenring i dr. (ed.), Statistics: Challenges and
Opportunities for the Twenty-First Century, National Science Foundation report, 2004.
7
http://www.stat.washington.edu/www/graduate/view/index.shtml
Na ovom mestu moramo spomenuti začetnika statistike u Srbiji, Savu Obradovića (profesora na
Ekonomskom fakultetu u Beogradu), koji je četrdeset godina pre Mora vizionarski napisao: "Ne
