STRATEGIJA

UPRAVLJANJA VODAMA NA TERITORIJI

REPUBLIKE SRBIJE DO 2034. GODINE

("Sl. glasnik RS", br. 3/2017)

I UVODNI DEO

Analize i istraživanja za izradu Strategije upravljanja vodama na teritoriji Republike Srbije do
2034. godine (u daljem tekstu: Strategija) urađene su na osnovu Zakona o vodama
("Službeni glasnik RS", br. 30/10 i 93/12) i podzakonskih akata. Strategija predstavlja planski
dokument kojim se utvrđuju dugoročni pravci upravljanja vodama na teritoriji Republike
Srbije. Strateški i planski dokument prema prethodnom Zakonu o vodama ("Službeni glasnik
RS", broj 46/91) bila je Uredba o utvrđivanju Vodoprivredne osnove Republike Srbije
("Službeni glasnik RS", broj 11/02 - u daljem tekstu: Vodoprivredna osnova Republike
Srbije), koja je, prema članu 9. tog zakona, predstavljala "dugoročni plan za održavanje i
razvoj vodnog režima na teritoriji Republike Srbije na jednom ili više vodnih područja ili delu
vodnog područja". Prema tome, donošenjem Strategije obezbeđuje se kontinuitet u
dugoročnom planiranju funkcionisanja sektora voda, na principu održivog razvoja, odnosno,
obavljanje vodne delatnosti u njenim osnovnim oblastima (uređenje i korišćenje voda, zaštita
voda od zagađivanja i uređenje vodotoka i zaštita od štetnog dejstva voda), kao i ostali
neophodni poslovi i aktivnosti za funkcionisanje i razvoj (finansiranje, monitoring i dr.).
Strategijom se obezbeđuje i zadovoljavanje interesa obveznika - korisnika upravljanja
vodama.

S obzirom na karakter i značaj, Strategija i ostala strateška dokumenta i programi na nivou
Republike Srbije (u oblasti prostornog planiranja, održivog razvoja, održivog korišćenja
prirodnih resursa i dobara, zaštite životne sredine, kao i mnogih drugih oblasti) moraju biti
međusobno usaglašeni. U postupku donošenja Strategije obavezna je izrada strateške
procene uticaja na životnu sredinu, u skladu sa propisima kojima se uređuje zaštita životne
sredine (član 37. Zakona o vodama).

Strategija je dokument na osnovu kojeg će se sprovoditi reforme sektora voda, kako bi se
dostigli potrebni standardi u upravljanju vodama, uključujući i organizaciono prilagođavanje i
sistemsko jačanje stručnih i institucionalnih kapaciteta na nacionalnom, regionalnom i
lokalnom nivou. Strateška opredeljenja i ciljevi utvrđeni ovim dokumentom predstavljaju
osnov za izradu Plana upravljanja vodama za sliv reke Dunav na teritoriji Republike Srbije i
planova upravljanja vodama na vodnim područjima, uključujući i aspekt finansiranja.
Istovremeno, okviri postavljeni ovom strategijom moraju se uvažavati pri izradi strategija i
planova prostornog uređenja, zaštite životne sredine i drugih oblasti koje zavise od voda ili
imaju uticaja na vode.

Istraživanja potrebna za izradu Strategije urađena su u skladu sa sadržajem propisanim
članom 30. Zakona o vodama i, pre svega, obuhvataju:

1) ocenu postojećeg stanja upravljanja vodama;

2) ciljeve i smernice za upravljanje vodama;

3) projekciju razvoja upravljanja vodama;

4) mere za ostvarivanje utvrđenih ciljeva upravljanja vodama.

Analizama i projekcijom razvoja obuhvaćen je period do 2034. godine. U ovom periodu se
očekuje značajno unapređenje stanja u sektoru voda u odnosu na postojeće. Ovo
unapređenje će se odvijati u skladu sa društvenim i ekonomskim mogućnostima države, a uz
uvažavanje standarda Evropske Unije (u daljem tekstu: EU) u oblasti voda. Polazeći od
ocene postojećeg stanja, može se zaključiti da period do 2034. godine nije dovoljan za
dostizanje svih standarda koji važe za zemlje članice EU. Najveći stepen usklađenosti
očekuje se u delu vodne delatnosti koji se odnosi na korišćenje vode za ljudsku potrošnju,
dok će za dostizanje propisanih standarda u delu koji se odnosi na zaštitu voda od
zagađivanja biti potreban period duži od posmatranog ovim dokumentom.

Razmatrani period je veoma dug period sa aspekta predviđanja društveno-političkih,
ekonomskih, fiskalnih i ostalih uslova poslovanja i za ovaj period na državnom nivou ne
postoje okvirne projekcije. Međutim, s obzirom na činjenicu da vodni sistemi imaju veoma
dug vek trajanja i da se moraju dugoročno planirati neophodno je razmatrati ovako dug
period. Makroekonomske projekcije koje se odnose na rast bruto društvenog proizvoda i rast
investicija u Republici Srbiji, a koje su osnov za planiranje razvoja, postoje za period od
deset godina. Zato su u ovom dokumentu aktivnosti koje treba realizovati u desetogodišnjem
periodu date na detaljnijem, a za kasniji planski period na opštem nivou.

Istraživanja i analize za izradu Strategije izvršeni su u Institutu za vodoprivredu "Jaroslav
Černi" (u daljem tekstu: IJČ), uz učešće stručnjaka iz drugih institucija, kao i brojnih
pojedinaca. Korišćene su sve relevantne podloge, planska i normativna dokumentacija,
studije, kao i strateška i druga dokumenta od značaja za upravljanje vodama na teritoriji
Republike Srbije, a u nedostatku validnih podloga i dokumenata, vršene su ekspertske
procene. Period obrade nije jedinstven za sve analizirane parametre i u funkciji je njihovog
karaktera. Poslednja godina obuhvaćena analizama je 2012. godina, ali su u Strategiju
uključeni i noviji podaci i saznanja koji su od posebnog značaja za ovaj dokument.

U okviru Strategije AP Kosovo i Metohija

tretirana je samo u delovima koji se odnose na

prirodne karakteristike, odnosno u oblastima za koje su postojali podaci iz ranijeg perioda.

___________

AP Kosovo i Metohija je autonomna pokrajina u sastavu Republike Srbije i na osnovu

Rezolucije Saveta bezbednosti UN 1244 od 10. juna 1999. godine nalazi se pod
privremenom upravom UN.

II OCENA POSTOJEĆEG STANJA UPRAVLJANJA VODAMA

Opšti podaci u ovom poglavlju dati su na bazi Vodoprivredne osnove Republike Srbije, osim
ako to nije posebno napomenuto. Pored toga, prilikom izrade ovog poglavlja korišćeni su
podaci koji se prikupljaju u nadležnim institucijama Republike Srbije: Republičkom
hidrometeorološkom zavodu (u daljem tekstu: RHMZ), Agenciji za zaštitu životne sredine,
Zavodu za zaštitu prirode, Zavodu za zaštitu zdravlja i Republičkom zavodu za statistiku (u
daljem tekstu: RZS).

2.1. Ocena stanja vodnih resursa i vodnog režima u Republici Srbiji

2.1.1. Prirodni činioci

a) Geografski položaj i reljef

Režim padavina je veoma heterogen po prostoru. Visina godišnjih padavina se kreće od oko
500 mm na severu do preko 1.000 mm u planinskim regionima, dok prosečna visina
padavina u Republici Srbiji iznosi oko 730 mm/god. Količinu padavina ispod 800 mm imaju
svi niži delovi, dok se sa povećanjem nadmorske visine povećavaju i godišnje sume
padavina, sa vertikalnim gradijentom od 25 mm/100 m do 40 mm/100 m.

Prostorni raspored suma padavina prikazan je na Slici 2. Primećuje se generalna tendencija
smanjenja visine padavina od zapada ka istoku. Najmanje godišnje količine padavina su
registrovane u podslivovima reka Južne i Velike Morave, kao i na teritoriji AP Vojvodine.

Gotovo na celoj teritoriji Republike Srbije najviše kiše padne u periodu maj-juli, a najmanje u
periodu januar-mart. Generalno se može konstatovati da je mesec sa najvećom količinom
padavina jun, a sa najmanjom februar i mart.

Pored prosečnih mesečnih i godišnjih vrednosti suma padavina, značajne su i ekstremne
dnevne i godišnje količine padavina, koje su registrovane na sledećim stanicama:

1) apsolutno maksimalne dnevne količine: Rakov Dol 220 mm, Negotin 211,1 mm, Vršac
189,7 mm, Lazarevac 173,6 mm, Vajska 162,4 mm i Jabukovac 162,3 mm;

2) maksimalne godišnje sume padavina: Krnjača 1.884,7 mm, Pleš 1.641,5 mm, Brežđe
1.585,1 mm, Lukovo 1.569,5 mm i Poćuta 1.506,5 mm.

Slika 2. Prosečne višegodišnje sume padavina (Izvor: podaci RHMZ-a)

v) Površinske vode

Hidrografska mreža i podela voda

Slivovi i podslivovi

Sa teritorije Republike Srbije vode gravitiraju ka tri mora: Crnom moru (reke dunavskog
sliva), Jadranskom moru (Drim i Plavska reka) i Egejskom moru (Lepenac, Pčinja i
Dragovištica).

Slivu Crnog mora, odnosno slivu Dunava pripada najveći deo teritorije Republike Srbije (oko
92% sa, odnosno oko 98% bez teritorije AP Kosova i Metohije). Reka Dunav, sa površinom
sliva od oko 801.463 km

i srednjim protokom kod ušća u Crno more od oko 6.500 m

/s, po

veličini je 24. reka na svetu, a druga u Evropi. Izvire u Nemačkoj, a uliva se u Crno more u
pograničnoj oblasti Rumunije i Ukrajine. Na teritoriju Republike Srbije dotiče iz Mađarske, a
sa nje izlazi posle ušća Timoka, na tromeđi sa Rumunijom i Bugarskom. Na teritoriji
Republike Srbije u Dunav se uliva nekoliko vrlo značajnih pritoka: Tisa, Sava i Velika
Morava, kao i više malih.

Južnu granicu Crnomorskog sliva čini razvođe prema slivu Egejskog mora, od kojeg se na
teritoriji Republike Srbije nalaze delovi sliva Vardara (Pčinja, Lepenac) i Strume
(Dragovištica), kao i Jadranskog mora - sliv Drima (Beli Drim, Plavska reka).

Najveća leva pritoka Dunava je Tisa (površina sliva oko 157.186 km

, u Republici Srbiji oko

10.856 km

), koja je ujedno i najveća pritoka Dunava po ukupnoj površini sliva. Na teritoriju

Republike Srbije ulazi iz Mađarske, kod banatskog sela Đale, a uliva se u Dunav kod
Slankamena. Veće leve pritoke Dunava su i Tamiš, kanal DTD i Nera. Najveća pritoka Tise u
AP Vojvodini je Begej.

Sava je najveća desna pritoka Dunava (po dužini i vodnosti), koja se u Dunav uliva kod
Beograda. Površina njenog slivnog područja iznosi oko 97.713 km

(u Republici Srbiji oko

15.147 km

). Duž toka kroz Republiku Srbiju Sava prima značajne pritoke: Drinu, Bosut i

Kolubaru.

Najveća pritoka Save je Drina, ukupne površine sliva oko 20.320 km

, koja na dužini od

220 km predstavlja granicu između Bosne i Hercegovine i Republike Srbije. U Savu se uliva
kod sela Crna Bara u Republici Srbiji.

Lim je najveća desna pritoka Drine. Na teritoriju Republike Srbije ulazi iz Crne Gore kod
Bijelog Polja, a napušta je kod Priboja, odlazeći u Bosnu i Hercegovinu, na čijoj se teritorije
uliva u Drinu.

Najnizvodnija značajnija pritoka Save je Kolubara, koja nastaje spajanjem Obnice i Jablanice
uzvodno od Valjeva, a uliva se u Savu kod Obrenovca.

Druga po veličini desna pritoka Dunava u Republici Srbiji je Velika Morava (oko 38.207 km

čiji je najveći deo sliva na teritoriji Republike Srbije, a delovi i na teritoriji Crne Gore i
Bugarske. Nizvodno od sastava Južne Morave (površina sliva oko 15.696 km

) i Zapadne

Morave (površina sliva oko 15.754 km

) kod Stalaća, Velika Morava prima pritoke: Lugomir,

Lepenicu, Jasenicu, Resavu i Jezavu.

Režim površinskih voda na teritoriji Republike Srbije predstavljen je osnovnim pokazateljima
režima voda - prosečnim, malim i velikim vodama, na bazi osmatranja i merenja RHMZ na
profilima vodomernih stanica u periodu 1946-2006. godine. Izbor perioda za analizu
hidroloških podataka izvršen je na bazi cikličnosti

raspoloživih serija srednjih godišnjih

proticaja na zvaničnim vodomernim stanicama u Republici Srbiji. Analizom cikličnosti
utvrđeno je da period 1946-2006. godine obuhvata jedan (kod većih reka), odnosno dva (kod
manjih reka) puna perioda makro cikličnosti, pa se može smatrati statistički merodavnim
periodom za obradu hidroloških podataka kojima se definiše režim površinskih voda.

_________

Cikličnost podrazumeva zakonitost smenjivanja vlažnih i sušnih godina, pri čemu jedan

ciklus obuhvata jedan vlažan i jedan sušni period.

Prosečni proticaji

U Tabeli 1. prikazani su srednji mesečni i srednji višegodišnji proticaji za ključne profile
vodomernih stanica. Na osnovu prosečnih višegodišnjih vrednosti srednjih godišnjih proticaja
za period 1946-2006. godine urađena je karta izolinija modula oticaja i prikazana je na Slici
3.

Tabela 1. Prosečni srednji mesečni i godišnji proticaji (period 1946-2006. godine), u m

Reka

Stanica

Jan. Feb. Mar. Apr. Maj Jun Jul Avg. Sep. Okt. Nov. Dec. God.

Dunav

Bezdan

194

211

243

289

283

287

277

235

185

161

167

183

226

Dunav V. Gradište

525

548

649

793

723

624

536

430

365

361

427

509

541

Tisa

Senta /Novi

Bečej

722 834 118

147

118

879 709 522 428 438 559 697 802

Sava

S. Mitrovica

181

184

210

246

200

141

938 650 709 102

155

189

153

Drina Kozluk/Radalj 381 395 469 620 567 350 199 137 145 241 390 472 364

Lim

Priboj

92,8 97,2 116,

167,

159,

90,4 51,0 37,1 40,9 61,1 95,8 113,

93,6

Kolubar

Draževac

24,5

37,5

43,7 34,8

28,4

21,8

14,0

9,50 7,82 10,2

14,0

21,3

22,3

Velika

Morava

Ljubičevski

Most

248,

342,

413,

428,

335,

242,

149,

96,1 86,4 108,

147,

208,

233,

Zapadn

Morava

Jasika

110,

149,

182,

181,

146,

103,

67,3

45,6

44,0

54,4

77,5

101,

105,

Južna

Morava

Mojsinje

104,

145,

178,

180,

135,

94,4

48,7

29,8

28,2

38,2

54,6

82,9

93,5

Ibar

Ribarići/

Batrage

7,94 10,5

15,2

20,6

17,2

9,17 5,42 3,37

3,86 5,55 8,03

10,9

9,83

Nišava

Niš

28,9

40,2

51,3

55,8

43,8

32,1

17,3

11,0

10,4

13,0

17,2

25,1

28,8

Veliki

Timok

Tamnič

25,3

41,4

60,4

62,2

39,8

23,9

10,2

6,11 5,91 8,62 14,9

23,6

26,9

Pčinja

Barbace

3,54 4,43 6,17 7,00 5,39 3,78 2,30 1,45 1,46 1,97 2,58 3,34 3,62

(Izvor: podaci RHMZ-a)

Male i velike vode

Računske vrednosti godišnjih minimalnih proticaja 95% verovatnoće pojave (na bazi
podataka za period 1946-2006. godine) prikazane su u Tabeli 2. za 58 reprezentativnih
profila na rekama u Republici Srbiji. Male vode računate su na osnovu osmotrenih nizova,
koji u sebi sadrže uticaj antropogenog faktora - zahvatanja voda za različita korišćenja,
odvođenja voda u druge slivove za različite potrebe, itd. Kod pojedinih manjih vodotoka, ovaj
uticaj može biti značajan.

Računske velike vode stogodišnjeg povratnog perioda, određene na bazi podataka za period
1946-2006. godine, takođe su prikazane u Tabeli 2, za iste rečne profile.

Tabela 2. Minimalni godišnji proticaji 95% verovatnoće pojave, prosečni višegodišnji i
maksimalni godišnji proticaji 1% verovatnoće

Redni

broj

Reka

Hidrološka stanica

(km

)

95%

/s)

sr god

/s)

Drina

Bajina Bašta

14.797

53,50 331,00 6.594

Lim

Brodarevo

2.762

10,70

71,90 1.047

Lim

Prijepolje

3.160

12,00

77,50 1.167

Dunav

Bezdan

210.250 952,00 2.268,0 8.356

Dunav

Bogojevo

251.593 1.257,00 2.777,0 9.275

Dunav

Smederevo

525.820 1.976,00 5.264,0 15.323

Tisa

Senta

141.715 135,00 802,00 4.222

Sava

Sremska Mitrovica

87966 273,00 1.535,0 6.706

Ibar

Raška

6.268

5,41

40,73 1.171

10.

Ibar

Ušće

6.883

7,72

46,58 1.260

11.

Ibar

Lopatnica Lakat

7.818

10,50

56,72 1.368

12.

Studenica

Ušće

540

1,74

7,11

229

13.

Lopatnica

Bogutovac

155

0,16

1,94

128

14.

Južna Morava Mojsinje

15.390

11,30

93,52 2.131

15.

Južna Morava Korvingrad

9.396

4,72

56,11 1.903

16.

Južna Morava Grdelica

3.782

1,78

24,68

687

17.

Južna Morava Vladičin Han

3.242

1,14

18,82

657

18.

Lužnica

Svođe

318

0,34

2,75

298

19.

Vlasina

Svođe

350

0,78

3,75

331

20.

Vlasina

Vlasotince

879

1,40

7,84

680

21.

Južna Morava Vranjski Priboj

2.775

0,60

12,89

709

22.

Gradac

Degurić

159

0,35

2,77

189

23.

Jablanica

Sedlare

140

0,06

1,52

220

24.

Obnica

Belo Polje

185

0,04

1,75

210

25.

Kolubara

Valjevo

340

0,18

3,57

295

26.

Ribnica

Paštrić/Mionica

104

0,05

1,23

473

27.

Ljig

Bogovađa

679

0,12

4,43

270

28.

Kolubara

Beli Brod

1.896

1,28

15,78

621

29.

Visočica

Visočka Ržana

139

0,36

5,44

244

30.

Nišava

Niš

3.870

3,98

28,89

946

31.

Kutinska

Radikina Bara

205

0,09

1,29

150

32.

Visočica

Brajićevci

227

0,00

1,62

169

33.

Trgoviški
Timok

Gornja Kamenica / Štrbac / Donja
Kamenica

331

0,21

3,23

218

34.

Beli Timok

Knjaževac

1.242

0,51

7,93

383

35.

Beli Timok

Vratarnica

1.771

0,58

9,74

406

36.

Crni Timok

Zaječar/Gamzigrad

1.199

0,56

10,75

402

37.

Toplica

Pepeljevac

986

0,55

7,10

478

38.

Toplica

Doljevac

2.083

0,81

10,34

721

39.

Kosanica

Visoka

370

0,06

2,14

302

40.

Toplica

Prokuplje

1.774

0,67

9,65

663

41.

Velika Morava Varvarin

31.548

29,20 206,50 3.040

42.

Velika Morava Bagrdan

33.446

31,50 217,90 3.079

43.

Velika Morava Ljubičevski Most

37.320

34,80 233,90 2.738

44.

Lugomir

Jagodina/Majur

427

0,05

1,78

440

45.

Resava

Manastir Manasija

388

0,36

3,66

356

46.

Jasenica

Donja Šatornja

83,60

0,04

0,62

181

47.

Zapadna
Morava

Gugaljski most/ Kratovska Stena

2.688

3,70

31,77

820

48.

Zapadna
Morava

Kraljevo/Miločaj

4.658

4,58

43,00 1.234

49.

Zapadna
Morava

Jasika

14.721

16,40 105,30 1.844

50.

Đetinja

Stapari

332

0,44

3,48

320

51.

Moravica

Ivanjica

475

0,66

6,65

311

52.

Moravica

Arilje

831

1,38

10,52

436

53.

Veliki Rzav

Arilje

564

0,92

7,91

306

54.

Skrapež

Požega

630

0,40

4,97

556

55.

Rasina

Brus

213

0,23

2,40

169

56.

Rasina

Bivolje

958

0,71

7,62

430

57.

Zapadna
Morava

Trstenik

13.902

15,40 103,50 1.784

58.

Dičina

Brđani

208

0,10

1,55

238

Izvor: podaci RHMZ-a

Unutargodišnji režim proticaja

Režim proticaja na rekama na teritoriji Republike Srbije je prostorno i vremenski veoma
heterogen.

Na većem delu teritorije Republike Srbije u zimskom periodu sneg se naizmenično akumuliše
i topi, a u uslovima povišenih temperatura se javljaju kišne padavine, naročito u nižim
krajevima. U prolećnom periodu oticaj vode se javlja zbog kiša i topljenja snega
akumulisanog u planinskim regionima. Pomenuti procesi determinišu oticaj vode u toku
godine, tako da reke na ovom prostoru većinom pripadaju kišno-snežnom režimu (Morava,
Kolubara, Timok).

Dunav je na ulazu u našu zemlju najvodniji u periodu april-jun, a najsušniji u periodu oktobar-
novembar. Na izlazu iz naše zemlje Dunav je najvodniji u periodu april-maj, a najsušniji u
periodu septembar-oktobar, što je posledica unutargodišnjeg karaktera glavnih pritoka koje
se ulivaju u Dunav na teritoriji Republike Srbije. Ako se posmatraju sezone, Dunav je na
izlasku iz Republike Srbije najbogatiji vodom u proleće, a najsiromašniji tokom jeseni.

Sava ima uglavnom snežno-kišni režim sa obilnim vodama u proleće, usled topljenja snega i
prolećnih kiša, sa izraženim minimumom u avgustu i septembru i jako neujednačenim (po
vremenu pojave i veličini) jesenjim maksimumom. Slična situacija je i sa Drinom.

Tisa je najbogatija vodom u aprilu, a najsiromašnija u periodu septembar-oktobar.

području Bačka i Banat, Vlasinsko jezero na vodnom području Morava, Srebrno jezero kod
Velikog Gradišta na vodnom području Donji Dunav i Savsko jezero u Beogradu.

Granice vodnih tela na vodotocima i vodna tela na jezerima prikazani su na Karti 3 - Vodna
tela površinskih voda.

g) Podzemne vode

Akumulacije podzemnih voda formiraju se i egzistiraju zavisno od geološke građe terena.
Pritom je kvantitet i kvalitet ovih voda veoma heterogen i zavisi od tipa sredine u okviru koje
je resurs formiran, kao i od režima površinskih voda i klimatskih uslova. Uticaj korišćenja
podzemnih voda na njihov kvantitativni status zavisi od akvifera i veličine prihranjivanja.
Može biti značajan (veoma sporo prihranjivanje i nadeksploatacija) do praktično zanemarljiv
(eksploatacije podzemnih voda u sredinama koje imaju direktan kontakt sa površinskim
vodama).

S obzirom na povezanost sa površinskim vodama, podzemne vode predstavljaju deo
ukupnih vodnih resursa i tako se moraju tretirati u okviru razmatranja vodnog bilansa.

Geološka građa

Geološku građu teritorije Republike Srbije odlikuje izrazita kompleksnost, kako po pitanju
litofacijalnih, tako i po pitanju tektonskih karakteristika. U građi terena učestvuju magmatske,
sedimentne i metamorfne stene, stvarane u periodu od prekambrijuma pa sve do savremenih
holocenskih deponata. Složenost geološke građe i strukturnog sklopa se odražava i na
složenost hidrogeoloških karakteristika teritorije Republike Srbije. Na ovako složenom
području moguće je izdvojiti nekoliko hidrogeoloških celina, koje se odlikuju karakterističnim
geološkim sastavom i specifičnim hidrogeološkim karakteristikama. U tom smislu, izdvojene
su sledeće hidrogeološke jedinice (Slika 5):

1) područje Bačke i Banata;

2) područje Srema, Mačve i Posavo-Tamnave;

3) područje jugozapadne Srbije;

4) područje zapadne Srbije;

5) područje središnje Srbije;

6) područje istočne Srbije.

u rasponu od 15 do 50 m. U policikličnim rečno-jezerskim peskovito-šljunkovitim naslagama
starijeg kvartara (osnovni vodonosni kompleks), debljine 15 do 50 m, formirane su 2-3
subarteske - arteske izdani, razdvojene proslojcima polupropusnih alevrita.

Na području Mačve osnovna sredina je predstavljena peskovito-šljunkovitim naslagama
mlađeg i starijeg kvartara koje su praktično na celom terenu direktno povezane, odnosno, u
okviru ovih naslaga egzistira jedinstvena izdan. Najveća debljina ovih naslaga je duž toka
Drine od Badovinaca i Prnjavora do Crne Bare i Ravnja i iznosi od 50 do 75 m, dok je u
ostalom delu Mačve između 20 i 40 m.

Na području Posavo-Tamnave vodonosne sredine su neujednačene debljine i prostiranja, a
najznačajnije rasprostranjenje imaju na delu Podgoričke ade i nizvodno od Ostružnice, do
ušća Save u Dunav. Vodonosne sredine pliocenske starosti imaju kontinualno
rasprostranjenje na području Srema, Mačve i Posavo-Tamnave. Vodonosne sredine pliocena
predstavljene su sa 2-3 sloja sitnozrnog do srednjezrnog peska (podređeno šljunka),
međusobno razdvojenih slojevima polupropusnih do nepropusnih alevrita i glina. U okviru
ovih naslaga formirane su subarteske do arteske akumulacije podzemnih voda, koje se
koriste za javno vodosnabdevanje.

Na području jugozapadne Srbije najznačajnije aluvijalne vodonosne sredine vezane su za
peskovito-šljunkovite naslage Belog Drima i njegovih pritoka Pećke i Dečanske Bistrice.
Aluvion Belog Drima se odlikuje nejednakom debljinom i promenljivim filtracionim odlikama,
aluvion Pećke Bistrice ima veliku debljinu i nešto manju propusnost, dok su aluvijalne
naslage Dečanske Bistrice najskromnijih karakteristika sa aspekta izdašnosti. Neogeni
sedimenti su zastupljeni u okviru Sjeničko-Štavaljskog basena i Metohijske kotline i
generalno ih odlikuje niska provodnost i niska izdašnost.

Na području Zapadne Srbije kvartane aluvijalne naslage su zastupljene u nanosima Drine
(sektor Bajina Bašta-Loznica), Kolubare, Zapadne Morave (između Čačka i Trstenika). Od
navedenih aluvijalnih naslaga od najvećeg značaja su sedimenti Drine u zoni Lozničkog
polja. Aluvijalne naslage Kolubare, Zapadne Morave i Ibra su manje debljine i slabijih
filtracionih karakteristika, odnosno izdašnosti. Neogene naslage su deponovane u nekoliko
basena (Valjevski, Čačansko-Kraljevački, Kosovski, Podujevski i Drenički), ali su veoma
skromnih filtracionih karakteristika i male izdašnosti.

Na području središnje Srbije najznačajnije kvartarne vodonosne sredine vezane su za
aluvijalne nanose Dunava, Velike Morave, dela Zapadne Morave i Južne Morave.
Akumulacija podzemnih voda, formirana u okviru aluvijalnih sedimenata Velike Morave,
predstavlja osnovni resurs za snabdevanje vodom na ovom području. Debljina peskovito-
šljunkovitih sedimenata Velike Morave se kreće u rasponu od 4-8 m u području Stalaća, pa
do oko 60 m u području Godominskog rita. Dunavski aluvion na sektoru Kostolac - Veliko
Gradište ima debljinu u proseku oko 15-30 m, dok južnomoravski ima debljinu 5-10 m,
lokalno i 40 m. Najznačajnije akumulacije podzemnih voda u okviru neogenih naslaga
vezane su za peskovite sedimente u Leskovačkom i Jagodinačko-Paraćinskom neogenom
basenu, gde se koriste za potrebe javnog vodosnabdevanja.

U istočnoj Srbiji najznačajnije kvartarne naslage predstavljene su aluvijalnim nanosima
Nišave i aluvijalnim sedimentima u okviru Knjaževačko-Minićevskog basena. Generalno, ove
naslage se odlikuju relativno dobrom propusnošću ali malom debljinom, tako da se ne mogu
zahvatati značajnije količine podzemnih voda. Neogene naslage se javljaju u okviru nekoliko
neogenih basena (Knjaževačko-Minićevski, Zaječarska kotlina, Negotinska nizija i Svrljiški
basen), koje generalno karakteriše slaba propusnost i mala izdašnost.

Stene sa karstnim tipom poroznosti

Najznačajniji karstni vodonosnici zastupljeni su na području jugozapadne, zapadne i istočne
Srbije.

Na području jugozapadne Srbije predstavljeni su karbonatnim naslagama srednjeg i gornjeg
trijasa, čija je karakteristika velika debljina i znatno rasprostranjenje, koje je u južnom delu
područja gotovo kontinualno od Pešterske visoravni do Metohijske kotline, i intenzivna
karstifikacija do znatnih dubina.

Na području zapadne Srbije značajnije krečnjačke mase se javljaju južno od Valjeva i
predstavljene su tzv. "lelićkim" karstom, izgrađenim od srednje i gornje trijaskih krečnjaka u
okviru kojih je formirana akumulacija podzemnih voda. Ova izdan se prazni preko vrela
Paklje i Petnice i Gradačkih vrela.

Glavna hidrogeološka karakteristika područja istočne Srbije je svakako značajno prisustvo
masa ispucalih i karstifikovanih krečnjaka gornjojurske i donjokredne starosti, čija se debljina
kreće u rasponu od 50 - 500 m. U okviru ovih stenskih masa formirane su značajne
akumulacije podzemnih voda (registrovano preko 70 sa minimalnim protokom od 10 l/s i 16
sa protokom preko 100 l/s), koje se prazne preko brojnih karstnih vrela čija izdašnost jako
varira u toku godine. Najznačajnija karstna vrela na ovom području su Ljuberađa, vrelo
Mlave, Krupanjsko vrelo, Radovansko vrelo, Beljavinska vrela, Krupac, Belopalanačko vrelo i
druga.

Stene sa pukotinskim tipom poroznosti

Stene sa pukotinskim tipom poroznosti imaju značajno rasprostranjenje, naročito na području
zapadne i jugoistočne Srbije, ali, zbog izuzetno skromnih filtracionih karakteristika, nisu od
većeg značaja za javno vodosnabdevanje, osim lokalno (izdašnost ispod 1 l/s, retko do i
preko 3 l/s).

Vodna tela podzemnih voda

Vodna tela podzemnih voda predstavljaju osnovne jedinice za upravljanje resursom
podzemnih voda, praćenje statusa i primenu mera za dostizanje dobrog statusa podzemnih
voda. U Republici Srbiji ukupno su izdvojena 153 vodna tela podzemnih voda, od kojih 152
pripadaju Dunavskom (Crnomorskom) slivu, a jedno Egejskom slivu. Veličina pojedinačnih
izdvojenih vodnih tela se kreće u rasponu od 35 km

do 2.643 km

. Grafički prikaz izdvojenih

vodnih tela podzemnih voda dat je na Karti 4 - Vodna tela podzemnih voda

Broj izdvojenih vodnih tela po vodnim područjima dat je na Slici 7.

1) za potrebe balneologije;

2) za flaširanje;

3) za energetske potrebe;

4) za dobijanje korisnih komponenti.

Korišćenje vode za potrebe balneologije

Banje u hidrogeološkom, geotermalnom, odnosno, hidrogeotermalnom smislu predstavljaju
lokalitete u kojima se vrši eksploatacija pojava termalnih i termomineralnih voda i njihovo
korišćenje u cilju lečenja ili oporavka, ali i očuvanja zdravog organizma za balneološke svrhe.
Detaljniji prikaz dat je u poglavlju Uređenje i korišćenje voda - Sport, rekreacija i turizam.

Korišćenje mineralnih voda za flaširanje

Među brojnim registrovanim pojavama mineralnih voda samo mali deo se koristi u
industrijskoj proizvodnji za flaširanje. Za flaširanje se pored čisto mineralnih voda (ugljokisele
mineralne vode) koriste i malomineralizovane podzemne vode kao stone vode.

Potrošnja mineralne vode u Republici Srbiji iznosi oko 70 litara po stanovniku godišnje, dok
je u Evropi taj prosek oko 150 litara po stanovniku godišnje. U odnosu na zahvaćenu količinu
podzemnih voda za javno vodosnabdevanje i industriju (oko 500 miliona m

godišnje),

eksploatacija mineralnih voda za flaširanje predstavlja neznatni deo ukupnih rezervi ovog
obnovljivog mineralnog resursa i iznosi, prema podacima Agencije za zaštitu životne sredine,
manje od 0,1% ukupno zahvaćenih količina na godišnjem nivou.

Uz strogo poštovanje zakonskih normi u istraživanju, iskorišćavanju, a naročito zaštiti
mineralnih voda, ovaj prirodni resurs mogao bi postati strateški resurs za izvoz na svetsko
tržište.

Korišćenje termomineralnih voda za energetske potrebe

Najveći geotermalni potencijal imaju podzemne vode u Mačvi, određenim delovima AP
Vojvodine, po obodu Kopaonika i okolini mnogobrojnih banja Republike Srbije.

U pogledu energetskog potencijala, termomineralne vode mogu naći primenu u sledećim
privrednim granama:

1) u poljoprivredi za zagrevanje staklenika;

2) u industriji za zagrevanje određenih elemenata u tehnološkom procesu proizvodnje, pranje
toplom vodom i sl.;

3) u komunalnoj energetici za toplifikaciju urbanih sredina;

4) u elektroenergetici za dobijanje električne energije (geotermalne elektrane) i dr.

d) Ostali prirodni činioci

Zemljište

Karakteristike zemljišta uslovljene su većim brojem prirodnih faktora, kao što su fizičko-
hemijske osobine, geološka podloga, hidrogeološki i hidrografski uslovi, orografija, klima,
vegetacija, prisustvo makro i mikroorganizama. Formiranje zemljišta, uključujući i njegovo
obnavljanje, izuzetno je spor proces, pa se zemljište može smatrati delimično obnovljivim
resursom.

Struktura zemljišnog pokrivača

Opšta podela zemljišta u Republici Srbiji zasnovana je na karakteru njegovog prirodnog
vlaženja, odnosno, na vodno-fizičkim svojstvima zemljišta, što predstavlja ne samo
odgovarajući, već i namenski pristup u regulisanju vodnog režima sa aspekta primene hidro i
agromeliorativnih mera, kao i procene pogodnosti zemljišta za navodnjavanje.

Zemljište na teritoriji Republike Srbije može se klasifikovati u tri velike grupe (navedene
površine ne obuhvataju teritoriju AP Kosovo i Metohija):

1) automorfna zemljišta - 6.222.350 ha (80%);

2) hidromorfna zemljišta - 1.445.555 ha (19%);

3) halomorfna zemljišta - 79.360 ha (1%).

Automorfna zemljišta - karakteriše vlaženje isključivo padavinama, gde je perkolacija vode
kroz presek zemljišta slobodna, bez dugog zadržavanja suvišne vode. Međutim, u sastavu
ovog zemljišta ima podjedinica (naročito na vodnom području Morava, zatim Sava, a
delimično i Bačka i Banat) koje su, usled degradacije, poprimile izvesna negativna svojstva
koja treba hidro i agro meliorativnim merama ublažiti i/ili otkloniti.

Hidromorfna zemljišta - karakteriše povremeno ili trajno prevlaživanje pod uticajem
površinskih i podzemnih voda u pojedinačnom i/ili kombinovanom delovanju, a dopunsko
vlaženje uzrokovano je poplavnim vodama. Ova su zemljišta locirana na nižim kotama
terena, u depresijama lesnih, jezerskih i rečnih terasa, naročito u dolinama velikih reka
(Dunav, Tisa, Sava, Morava i njihove pritoke).

Halomorfna zemljišta - slatine su zemljišta koja su obrazovana pod dominantnim uticajem
lako rastvorljivih soli. Pored tipičnih predstavnika slatina, štetnim procesima salinizacije i
alkalizacije izloženi su u različitom stepenu i neki drugi tipovi, pretežno teška zemljišta
hidromorfnog, pa i automorfnog karaktera. Ova grupa zemljišta je relativno malo zastupljena,
ali je veoma značajna za vodna područja Bačka i Banat, Donji Dunav i Srem i za
odvodnjavanje i za navodnjavanje.

U Tabeli 3. i na Slici 8. prikazana je zastupljenost sva tri tipa zemljišta po vodnim područjima,
bez AP Kosova i Metohije.

Tabela 3. Podela i prostorna zastupljenost tipova zemljišta u Republici Srbiji

Vodno područje

Zemljište (ha)

Automorfna

Hidromorfna

Halomorfna

Ukupno

Banat i Bačka

1.228.016

468150

77.383

1.773.549

Beograd

203.656

121.028

324.684

Donji Dunav

964.049

106.546

1.070.595

Morava

2.853.942

327.660

3.181.602

Pogodnost zemljišta za navodnjavanje

Kako od karakteristika zemljišta zavisi efekat navodnjavanja, sa aspekta pogodnosti za
navodnjavanje mogu se izdvojiti sledeće podgrupe-klase:

1) I klasa - duboka zemljišta pogodna za navodnjavanje bez ograničenja, uz sistematsku
periodičnu kontrolu kvantiteta i kvaliteta irigacione vode i režima podzemne vode "prve"
izdani;

2) II klasa - duboka i srednje duboka zemljišta pogodna za navodnjavanje uz određenu
opreznost, zbog degradacionih procesa pod čijim uticajima su bila u prošlosti;

3) IIa klasa - srednje duboka zemljišta pogodna za navodnjavanje uz određenu
opreznost/uslovno pogodna (dolinska zemljišta sa prisutnom promenljivošću u morfološkom,
fizičkom, vodno-fizičkom i hemijskom pogledu);

4) III klasa - zemljišta uslovno pogodna za navodnjavanje, koje karakteriše glinovit mehanički
sastav, znaci hidromorfizma, zabarenost, salinitet i alkalnost;

5) IIIa klasa - duboka zemljišta (pretežno hidromorfna), što zahteva prethodno odgovarajuće
odvodnjavanje i dubinsko rastresanje nepovoljnih slojeva;

6) IIIb klasa - srednje duboka zemljišta, što zahteva odgovarajuće odvodnjavanje, primenu
manjih količina fizičkih i hemijskih sredstava za popravku zemljišta i druge mere kompleksnih
melioracija;

7) IIIv klasa - duboka, srednje duboka do plitka zemljišta (pretežno hidromorfna i
halomorfna), što zahteva odgovarajuće odvodnjavanje i primenu značajnih količina fizičkih i
hemijskih sredstava za popravku zemljišta.

Zemljište I i II klase dominantno je na severnom delu, a zemljište IIa klase pretežno je
zastupljeno u centralnom i južnom delu Republike Srbije.

Zemljište IIIa i IIIb klase ravnomerno je zastupljeno na celoj teritoriji Republike, dok IIIv klasa
pokriva duže delove Podrinjsko-kolubarskog područja i celokupnu teritoriju gornjeg područja
Morave.

U Tabeli 4. prikazane su površine pogodne za navodnjavanje, po vodnim područjima.

Tabela 4. Zastupljenost površina sa aspekta pogodnosti za navodnjavanje, u ha

Klasa zemljišta

Vodna područja

Ukupno

Bačka i Banat Srem Beograd

Sava

Morava Donji Dunav

444.749

98.633 14.414

1.470

23.000

51.224

633.490

706.622

105.560 36.249

7.553

2.636

23.471

883.091

IIa

14.685

1.176

32.690

48.352

221.160

63.990

382.053

IIIa

241.488

42.101 78.600

18.109

278.784

129.181

788.263

IIIb

285.080

92.405 105.841 43.600

413.220

90.618

1.030.764

IIIv

79.122

21.718 38.463 269.692 179.600

150.245

738.840

Nepogodna

1.803

14.463 18.427 631.003 2.063.202

561.866

3.290.764

UKUPNO

1.773.549

377.056 324.684 1.019.779 3.181.602 1.070.595 7.747.265

Izvor podataka: IJČ

Prema Tabeli 4, bez ograničenja ili uz određenu opreznost može se navodnjavati oko 1,9
miliona ha, od čega oko 70% na teritoriji AP Vojvodine. Uslovno pogodna zemljišta za
navodnjavanje, uz značajna prethodna ulaganja, zahvataju još oko 2,6 miliona ha, što
zajedno sa prethodnim klasama čini skoro 4,5 miliona ha.

Drenažne karakteristike zemljišta

Razvrstavanje zemljišta sa aspekta drenažnih karakteristika je izvršeno u pet drenažnih
klasa (u šestoj su zemljišta van klase), pri čemu I drenažnu klasu karakteriše vrlo velika
ugroženost suvišnim vodama i vrlo slaba drenažna sposobnost, II drenažnu klasu velika
ugroženost i slaba drenažna sposobnost, dok je kod III drenažne klase ugroženost umerena,
a drenažna sposobnost nedovoljna. Na zemljištima I do III drenažne klase odvodnjavanje
predstavlja potrebnu aktivnost, za poboljšanje karakteristika zemljišta za poljoprivrednu
proizvodnju. Na zemljištima IV drenažne klase poljoprivredna proizvodnja se odvija bez većih
poteškoća, ukoliko se ne vrši navodnjavanje, dok je u suprotnom i na ovim površinama
potrebna izgradnja sistema za odvodnjavanje.

Zastupljenost drenažnih klasa po vodnim područjima data je u Tabeli 5.

Tabela 5. Prikaz drenažnih klasa po vodnim područjima, u ha

Drenažna klasa

Vodna područja

Bačka i Banat Srem Beograd

Sava

Morava Donji Dunav Ukupno

339.383

42.851 51.056 277.333

94.172

29.700

834.495

205.280

47.232 31.133

6.313

334.016

112.270

736.244

III

78.802

39.950 102.875 71.528

432.684

220.149

945.988

Ukup. I do III

623.465

130.033 185.064 355.174 860.872

362.119

2.516.727

672.975

148.310 103.835 26.159

213.000

125.242

1.289.521

475.306

88.277 18.464

1.420

5.400

22.303

611.170

Van klase

1.803

10.436 17.321 637.026 2.102.330

560.931

3.329.847

UKUPNO

1.773.549 377.056 324.684 1.019.779 3.181.602 1.070.595 7.747.265

Izvor podataka: IJČ

Korišćenje zemljišta

Pored prirodnih uslova i procesa, na karakteristike zemljišta i njegovu degradaciju značajno
utiču stalni pritisci ljudskih aktivnosti, uključujući: razvoj naselja, infrastrukturnih sistema,
ekstrakcija i korišćenje resursa, poljoprivreda, šumarstvo, korišćenje hemikalija, itd. Brojne
namene zemljišta zavise od vode, i to: navodnjavanje, hidroelektrane, urbani razvoj, itd. Sa
druge strane, način korišćenja zemljišta može uticati na kvalitet voda i vodne tokove, tako da
se pri planiranju promene namene zemljišta mora uzeti u obzir uticaj na vodne resurse.

Osnovna struktura pokrivenosti zemljišta prema "Corine Land Cover 2006" (u daljem tekstu:
CORINE 2006) prikazana je u Tabeli 6, pri čemu je zastupljenost pojedinih kategorija
sledeća:

1) poljoprivredno zemljište 57%;

Intenzitet i površinska rasprostranjenost pojedinih vidova erozije prati se i proučava na našim
prostorima već decenijama, ali ne i kontinuirano. Prema klasifikaciji erozionih procesa (u
Republici Srbiji je do sada korišćena metoda "potencijala erozije") erozija je grupisana u pet
kategorija intenziteta - od vrlo slabe do ekscesivne. Zastupljenost pojedinih kategorija erozije
za pojedine slivove prikazana je na Slici 9, dok je karta erozije na teritoriji Republike Srbije
prikazana na Slici 10. Karta je preuzeta iz Vodoprivredne osnove Republike Srbije i u nju su
unete izmene samo na površinama na kojima je posle 1993. godine bilo antierozionih
radova. Međutim, novelacija karte za celu teritoriju Republike Srbije nije izvršena.

Karta erozije je važan dokument, jer jasno identifikuje površine koje, sa aspekta ugroženosti
od erozije, predstavljaju eroziona i potencijalno eroziona područja, za koja se definišu
ograničenja i uslovi korišćenja, propisuju preventivne mere i prioritetno izvode potrebni
protiverozioni radovi, iz čega proističe značaj posedovanja ažurne karte.

Slika 9. Procentualna zastupljenost erozije, po kategorijama (Izvor: Vodoprivredna osnova

Republike Srbije)

Iz karte erozije se može videti da su na severnom, ravničarskom području Republike Srbije
najzastupljenije vrlo slaba i slaba erozija (srednja znatno manje), dok su u centralnom i
južnom delu Republike Srbije erozioni procesi znatno većeg intenziteta, sa izraženim
područjima jake i ekscesivne erozije. Na ovom prostoru vrlo slaba erozija se javlja samo u
ravničarskim zonama, u rečnim dolinama.

Slika 10. Karta erozije Republike Srbije

(Izvor: dopunjena karta iz Vodoprivredne osnove Republike Srbije)

Mineralne sirovine

Raznovrsni geološki, tektonski i metalogenetski procesi doveli su do obrazovanja velikog
broja ležišta metaličnih, nemetalničkih i energetskih mineralnih sirovina

. Njihova

eksploatacija je u manjoj ili većoj meri u koliziji sa sektorom voda.

Ležišta vatrostalnih i keramičkih glina u šumadijskoj zoni su brojna (Rudovci, Krušik, Vrbica,
Pločnik, Slatina i dr.), kaolinske gline se eksploatišu kod Aranđelovca i Rudovaca, dok
bentonitskih glina ima na više lokaliteta (Vrdnik, Vlasotince i dr.). Opekarske gline se koriste
na mnogim lokalitetima, naročito na teritoriji AP Vojvodine, gde predstavljaju sirovinsku bazu
za veće ili manje ciglane.

Eksploatacija nemetala je veoma razvijena (naročito korišćenje građevinskog materijala) i
može se reći da, uz pravilnu eksploataciju i realizaciju odgovarajućih zaštitnih mera, nema
posebnih negativnih efekata na kvalitet voda.

Energetske sirovine razmatrane su u Strategiji razvoja energetike Republike Srbije do 2025.
godine sa projekcijama do 2030. godine ("Službeni glasnik RS", broj 101/15). Rezerve
kvalitetnih energenata, kao što su nafta i gas, simbolične su i čine manje od 1% u ukupnim
bilansnim rezervama Republike Srbije, dok preostalih 99% energetskih rezervi čine razne
vrste uglja, u kojima dominira lignit (sa učešćem od preko 95% u ukupnim bilansnim
rezervama). Ovo se posebno odnosi na lignit koji se eksploatiše u rudnicima sa površinskom
eksploatacijom. Eksploatabilne rezerve lignita (8.880 miliona tona), po rentabilnosti se dele
na klasu bilansnih rezervi rentebilnih za eksploataciju (7.464 miliona tona) i klasu
vanbilansnih rezervi koje u ovom trenutku nisu rentabilne za eksploataciju (1.416 miliona
tona). Geografski posmatrano, u Kolubarskom basenu nalazi se 14%, u Kostolačkom 3,3%,
dok Sjenički i Kovinski basen sadrže 2,7% ovih rezervi. Daleko najveći deo rezervi lignita
(preko 76%) nalazi se u Kosovsko-Metohijskom basenu. Najznačajnije rezerve lignita koje se
danas eksploatišu u okviru Elektroprivrede Srbije nalaze se u Kolubarskom i Kostolačkom
bazenu.

Disproporcije između geoloških i eksploatacionih rezervi uglja, nafte i prirodnog gasa,
prikazane su u Tabeli 7.

Tabela 7. Geološke rezerve fosilnih goriva u Republici Srbiji (Mten*)

Energetski resurs

Bilansne i vanbilansne rezerve

Ukupne geološke rezerve

Kameni ugalj

2,77

4,02

Mrki ugalj

37,7

45,17

Mrkolignitski ugalj

134,25

193

Lignit

1.583 (780**)

3.698

Nafta

10,14

Prirodni gas

3,37

Uljni šrkiljci

398***

*milioni tona ekvivalentne nafte
** Bez AP Kosovo i Metohija
*** Kerogen - organski deo uljnih škriljaca

Izvor: Strategiji razvoja energetike Republike Srbije do 2025. godine sa projekcijama do

2030. godine

Pri površinskoj eksploataciji lignita dolazi do značajnih uticaja na režim podzemnih voda, što
može da ugrozi lokalna izvorišta u blizini otvorenih kopova. Zato je obaveza investitora ovih
radova da obezbede adekvatno rešenje snabdevanja vodom svih potrošača na ugroženim
prostorima.

Osnovne karakteristike stanja resursa i rezervi nafte i prirodnog gasa u Republici Srbiji su
mali obim konvencionalnih resursa i bilansnih rezervi, relativno visok stepen istraženosti i
ograničenost istražnog područja. Kod većine ležišta nafte i prirodnog gasa ostvaren je
relativno visok koeficijent iskorišćenja, što je uzrokovalo pad proizvodnje. Primenom novih
tehnologija i intervencija na bušotinama, pad proizvodnje je privremeno zaustavljen.
Proizvodnja sirove nafte i prirodnog gasa se ostvaruje samo iz Panonskog basena. Preostale
bilansne rezerve sirove nafte u Republici Srbiji na kraju 2010. godine iznosile su oko 10,14
miliona tona, odnosno 4,23 milijarde m

prirodnog gasa. Ove rezerve su niskog

eksploatabilnog kvaliteta, što zahteva primenu novih tehnologija razrade i proizvodnje.

Rizik od zagađenja zemljišta, a time i podzemnih voda, postoji na istražnim i eksploatacionim
naftnim bušotinama, duž trase naftovoda i na skladištima nafte. Neophodno je preduzeti
mere, kao što su likvidacija neaktivnih bušotina, sanacija kontaminiranih lokacija, vraćanje
zemljišta prvobitnoj nameni, izgradnja nepropusnih tankvana ispod rezervoara nafte i
derivata nafte.

Rezerve uljnih škriljaca u Republici Srbiji utvrđene su u sledećim basenima: Aleksinački,
Vranjski, Senonski tektonski rov, Valjevsko-mionički, Zapadno-moravski, Kruševački,
Babušnički, Kosanički, Niški i Levački. Osim Aleksinačkog, ostali baseni nisu dovoljno
istraženi, a ukupne procenjene rezerve u pobrojanim basenima su oko 4,8 milijardi tona
škriljca, odnosno oko 400 miliona tona kerogena.

Slika 11. Mineralne sirovine (Izvor: Prostorni plan Republike Srbije)

Biodiverzitet

Opšta karakteristika biološke raznovrsnosti u Republici Srbiji je veliki genetički, specijski i
ekosistemski diverzitet, ali su biološki resursi, kako potencijalni, tako i oni koji se u većoj ili
manjoj meri koriste, relativno ograničenih kapaciteta, odnosno, biološka raznovrsnost je po
kvalitetu bogata, a po kvantitetu siromašna.

Balkansko poluostrvo predstavlja jedno od 25 svetskih centara biodiverziteta. Iako teritorija
Republike Srbije zauzima samo 1,9% evropskog kontinenta, na njenom prostoru je
zastupljena većina ekosistema Evrope:

1) 39% vaskularne flore Evrope;

2) 51% faune riba Evrope;

3) 49% faune gmizavaca i vodozemaca Evrope;

4) 74% faune ptica Evrope;

5) 67% faune sisara Evrope.

U Republici Srbiji je zvanično registrovano oko 44.200 taksona (vrsta i podvrsta). Sa
konstatovanih 3.662 taksona vaskularnih biljaka u rangu vrste i podvrste (39% ukupne
evropske flore), Republika Srbija se svrstava u grupu zemalja sa najvećim florističkim
diverzitetom u Evropi. Na teritoriji Republike Srbije registrovano je i opisano 625 vrsta gljiva
(Macromiceta) i 586 vrsta lišajeva, pri čemu se procenjuje da je broj vrsta gljiva mnogo veći.
Od 178 vrsta koje se nalaze na evropskoj Crvenoj listi, u Republici Srbiji su zastupljene 42
vrste, odnosno 23,6%. Do sada je registrovano između 98 i 110 vrsta riba i kolousta. Ukupno
13 vrsta je predloženo za Crvenu listu kičmenjaka Republike Srbije, a registrovano je i 19
taksona od međunarodnog značaja. Teritoriju Republike Srbije nastanjuju 21 vrsta
vodozemaca i 25 vrsta gmizavaca i oko 20 podvrsta. Broj vrsta ptica svih kategorija
(gnezdarice, vrste koje zimuju u Republici Srbiji, one koje se registruju pri seobi, potencijalno
prisutne) kreće se oko 360, a međunarodno značajnih je 343. Do sada su registrovane 94
vrste sisara, odnosno 50,51% ukupne teriofaune Evrope. Od tog broja, 68 vrsta se nalazi na
Preliminarnoj Crvenoj listi kičmenjaka Republike Srbije, a 16 na evropskoj Crvenoj listi.

Zaštita retkih i ugroženih vrsta, kao i njihovih staništa, predstavlja način za zaustavljanje
stope opadanja biološke raznovrsnosti u Republici Srbiji. Pravno je regulisana Zakonom o
zaštiti prirode ("Službeni glasnik RS", broj 14/16) i podzakonskim aktima koja uređuju ovu
oblast.

Pored nacionalnog zakonodavstva, pri sprovođenju mera zaštite i očuvanja biodiverziteta
primenjuju se i međunarodne konvencije, koje je potpisala i naša zemlja, i to:

1) Konvencija o biodiverzitetu - Zakon o potvrđivanju Konvencije o biološkoj raznovrsnosti
("Službeni list SRJ - Međunarodni ugovori", broj 11/01);

2) Ramsarska konvencija - Uredba o ratifikaciji Konvencije o močvarama koje su od
međunarodnog značaja, posebno kao prebivalište ptica močvarica ("Službeni list SFRJ -
Međunarodni ugovori", broj 9/77);

3) CITES konvencija - Zakon o potvrđivanju Konvencije o međunarodnom prometu ugroženih
vrsta divlje flore i faune ("Službeni list SRJ - Međunarodni ugovori", broj 11/01);

4) Bernska konvencija - Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i
faune i prirodnih staništa ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 102/07);

5) Bonska konvencija - Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju migratornih vrsta divljih
životinja ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 102/07).

Osnovni problemi za očuvanje i zaštitu biodiverziteta su: nepridržavanje propisanih režima i
mera zaštite biljnog i životinjskog sveta, predela i geološkog nasleđa, prvenstveno zbog
neracionalnog korišćenja prirodnih resursa, slaba pokrivenost planskom i urbanističkom
dokumentacijom i izražena protivpravna izgradnja objekata u zaštićenim područjima,
nedovoljna ulaganja države u očuvanje i održivi razvoj najreprezentativnijih područja i
ključnih vrsta biodiverziteta Republike Srbije, drastično menjanje uslova staništa,
fragmentacija i/ili uništavanje prirodnih ekosistema usled različitih oblika antropogenog
uticaja, promena namene šumskog i poljoprivrednog zemljišta, ilegalno i/ili nestručno
sakupljanje pojedinih komercijalnih vrsta (pečurke, lekovito bilje, itd.), nedovoljno
sprovođenje propisa od strane nadležnih inspekcijskih službi, nedovoljna podrška za držanje
ekonomski neisplativih primitivnih rasa, vrsta, sorti i sojeva domaćih životinja i gajenih biljaka
u ambijentu stalne modernizacije rasnog i sortnog sastava, što dovodi do smanjenja
raznovrsnosti genetičkog materijala u poljoprivredi pod pritiskom tržišta.

Strategijom biološke raznovrsnosti Republike Srbije za period od 2011. do 2018. godine
("Službeni glasnik RS", broj 13/11), u kojoj su usvojeni međunarodni principi za ovu oblast,
utvrđeni su nacionalni ciljevi za očuvanje biološke raznovrsnosti u Republici Srbiji.

Alohtone vrste čije unošenje i/ili širenje predstavlja pretnju autohtonom biodiverzitetu
nazivamo invazivnim. One su jedan od najznačajnijih uzroka smanjenja globalnog
biodiverziteta, odmah posle uništavanja staništa. Zbog toga je od značaja da se definišu
vektori unosa i pogodna recipijentska područja.

Vodeni ekosistemi u Republici Srbiji, a naročito oni koji se nalaze u severnom delu zemlje,
pod visokim su uticajem bioloških invazija. Sama reka Dunav je deo južnog invazionog
koridora Evrope, što oblast čini izuzetno bitnom za praćenje, definisanje programa suzbijanja
i suzbijanje akvatičnih invazija. Visok nivo bioloških invazija u vodenim ekosistemima već je
potvrđen - invazivne vrste zabeležene su među vodenim biljkama, beskičmenjacima i
kičmenjacima.

Mogu se izdvojiti sledeći vektori introdukcije alohtonih vrsta u vodene ekosisteme u Republici
Srbiji: spontano širenje usled klimatskih promena, mikroklimatskih promena i promena
karakteristika staništa, neadekvatno poribljavanje, neadekvatna biomanipulacija, zoohorija,
brodski saobraćaj, saobraćaj manjih plovnih objekata, akvaristika i transport sa gajenim
biljkama.

Zaštita prirode

U statusu zaštićenih područja na teritoriji Republike Srbije proglašeno je 460 prirodnih
dobara, pet nacionalnih parkova, 17 parkova prirode, 20 predela izuzetnih odlika, 68
rezervata prirode - strogih i specijalnih, 309 spomenika prirode (botaničko-dendroloških,
geomorfoloških, geoloških i hidroloških) i tri zaštićena staništa, sa osnovnim ciljem da se
očuvaju, unaprede i održivo koriste obeležja i vrednosti biljnog i životinjskog sveta,
geonasleđa i pejsaža tih prostora, kao i 38 područja sa integralnim kulturno-istorijskim i
prirodnim vrednostima, odnosno prirodni prostori/ambijenti nepokretnih kulturnih dobara. U

Slika 12. Zaštićena područja (Izvor: dokumentaciona baza IJČ)

2.1.2. Društveni i ekonomski činioci

a) Demografski pokazatelji

Stanovništvo

Prema rezultatima popisa iz 2011. godine koje je objavio RZS, u Republici Srbiji živi
7.186.862 stanovnika

(Slika 13), ili 92 stanovnika na km

. Republika Srbija se ubraja u

srednje naseljene evropske zemlje.

__________

Podaci u ovom poglavlju ne obuhvataju teritoriju AP Kosovo i Metohija, jer nije obuhvaćena

popisom iz 2011.

Slika 13. Broj stanovnika po regionima u 2002. i 2011. godini (Izvor: RZS)

Tokom poslednje decenije za Republiku Srbiju je bila karakteristična populaciona regresija,
odnosno smanjenje ukupnog broja stanovnika, pad nataliteta, porast nivoa mortaliteta,
koncentracija stanovništva u urbanim sredinama i pražnjenje ruralnih područja, kao i izrazito
demografsko starenje stanovništva. Posmatrajući međupopisnu dinamiku, broj stanovnika
Republike Srbije se u periodu 1991-2002. godine smanjio za 78.836, odnosno 7.166
stanovnika godišnje ili po prosečnoj godišnjoj stopi od -1,0‰. Depopulacija je nastavljena i
posle 2002. još intenzivnijom dinamikom. Na osnovu pomenutih rezultata popisa iz 2011.
godine, broj stanovnika u Republici Srbiji je manji za 311.139 (odnosno za 4%) u odnosu na
2002. godinu. Osnovni razlozi smanjenja broja stanovnika su, pored negativnog prirodnog
priraštaja i iseljavanja u inostranstvo i bojkot popisa u tri opštine na jugu Republike Srbije.
Izraziti depopulacioni trend karakterističan je, pre svega, za nerazvijene i prigranične opštine
i vodi ka potpunom demografskom pražnjenju tih područja.

Broj stanovnika po vodnim područjima prikazan je na Slici 14.

>100.000

1.375.710

1.399.318

101,8

19,5

Republika

Srbija

4.707

7.498.001

4.710

7.186.862

95,8

100,0

>2.000

499

5.485.616

449

5.351.713

97,6

74,5

Izvor: RZS

b) Ekonomski činioci

Bruto domaći proizvod

Bruto domaći proizvod (BDP)

, koji predstavlja najvažniji makroekonomski agregat jedne

nacionalne ekonomije i indikator njene produktivnosti i efikasnosti u proizvodnji proizvoda i
usluga neophodnih za različite vidove potrošnje, najbolji je pokazatelj krupnih promena u
ekonomiji Republike Srbije u proteklim godinama (Tabela 9). Naime, nakon visokih stopa
privrednog rasta u periodu 2001-2008. godine (prosečna stopa rasta 4,95%) došlo je, već u
drugoj polovini 2008. godine, do preloma ekonomskih trendova u Republici Srbiji, kao
posledica prelivanja negativnih efekata globalne finansijske i ekonomske krize na privredu i
finansije Republike Srbije. Kriza je dovela do usporavanja, a zatim i opadanja privredne
aktivnosti i spoljnotrgovinske razmene, što je bilo uslovljeno padom inostrane i domaće
tražnje i smanjenjem kapitalnih priliva iz inostranstva, zbog opreznosti investitora i
pogoršanja uslova na svetskim finansijskim tržištima.

_________

Zbir dodatih vrednosti po delatnostima i ukupnih poreza na proizvode, umanjen za iznos

subvencija na proizvode i za iznos usluga finansijskog posredovanja, na nivou ukupne
ekonomije.

Tabela 9. Pokazatelji kretanja BDP-a u periodu 2008-2012. godina

R. br.

Naziv indikatora

Iznos

Jed.

2008. 2009. 2010. 2011. 2012.

Bruto domaći proizvod BDP

mlrd RSD 2.661 2.720 2.882 3.209 3.349

Bruto domaći proizvod BDP

mil. €

32.668 28.957 27.968 31.472 29.601

BDP po stanovniku godišnje

€/god

4.445 3.955 3.836 4.351 4.112

BDP realni rast

3,8

-3.5

1,0

1,6

-1,5

Kretanje industrijske proizvodnje

1,1

-12,1

0,0

2,5

-2,2

Izvor: Narodna banka Srbije i RZS

Recesioni talas je najviše pogodio industrijsku proizvodnju u Republici Srbiji, tako da je
kompletan rast industrije u periodu 2001-2008. godine bio poništen u kriznoj 2009. godini,
kada je zabeležen pad od -12,1% (Slika 15). Broj zaposlenih u ovoj delatnosti je pritom
prepolovljen.

Slika 15. Stope kretanja BDP-a i industrijske proizvodnje u periodu 2008-2012. godine (Izvor:

Narodna banka Srbije i RZS)

U većini sektora privrede i posle 2009. godine je nastavljen pad aktivnosti (najveći u
građevinarstvu), osim u sektoru poljoprivrede i sektoru usluga.

Sektor usluga ima najveće

učešće u strukturi bruto domaćeg proizvoda u 2012. godini (Slika 16).

_________

Uključene usluge trgovine na veliko i malo, saobraćaja i skladištenja, turističke, finansijske,

usluge osiguranja, državne uprave i socijalne i zdravstvene zaštite, banke, itd.).

Slika 16. Učešće pojedinih delatnosti u strukturi BDP-a (Izvor: RZS)

U 2012. godini praćen je doprinos pojedinih regiona u stvaranju BDP-a (Regionalni BDP).
Regionalizacija BDP-a bazirana je na principu distribucije dodate vrednosti ekonomskih
subjekata prema mestu rada, tj. lokalnim jedinicama gde se dodata vrednost realno stvara, a
ne prema sedištu ekonomskog subjekta

__________

Princip regionalnih računa je od posebnog značaja, naročito kada se ima u vidu da veliki

ekonomski sistemi, koji predstavljaju okosnicu srpske ekonomije (uključujući i javna

Sektori koji proizvode razmenljiva dobra (poljoprivreda, prerađivačka industrija) imali su rast
ispod proseka, dok su vodeći sektori usluga (trgovina, informisanje i komunikacije i
finansijske delatnosti) zabeležili natprosečne stope rasta. Za pomenuti period karakteristično
je smanjenje učešća prerađivačke industrije i razmenljivih dobara u stvaranju BDP-a, dok je
sektor usluga postao glavni generator privrednog rasta. Nerazvijenost sektora razmenljivih
dobara uticala je i na brži rast uvoza od izvoza, pa je karakteristika posmatranog perioda i
visoka uvozna zavisnost i nisko učešće izvoza u BDP (oko 25%). Investicije nisu obezbedile
rast izvoza razmenljivih dobara koji bi doprineo smanjivanju inostranog duga. Tekuća
investiciona aktivnost, u odnosu na razvojne potrebe i pored donekle poboljšanog
makroekonomskog ambijenta i dalje je na niskom nivou. Vrednost stranih direktnih neto
investicija i investicioni racio su u stalnom padu. Istovremeno, javni dug Republike Srbije je
veoma visok i pokazuje trend rasta. Na kraju 2012. godine ukupan spoljni dug države, prema
podacima Narodne banke Srbije, iznosio je 25,7 milijardi € (Slika 18).

Slika 18. Kretanje spoljnog duga Republike Srbije u periodu 2002-2012. godine (Izvor:

Narodna banka Srbije i RZS)

Ove promene su se odražavale i na sektor voda. U poslednjih desetak godina ulaganja u
sektor voda su značajno smanjena, kako u održavanje postojećih infrastrukturnih objekata,
tako i u izgradnju novih kapaciteta. U Tabeli 11. prikazani su podaci o ukupnim investicijama
u Republici Srbiji i investicijama u delatnost snabdevanja vodom i sakupljanja, odvođenja i
prečišćavanja otpadnih voda (kanalisanje naselja), iz kojih se može videti da je učešće
investicija u ovoj delatnosti u ukupnim investicijama veoma nisko i pokazuje trend smanjenja.
Za investicione aktivnosti u sve oblasti sektora voda u prethodne tri godine prosečno je na
godišnjem nivou izdvajano 120-150 milijardi €, što je znatno niže od potreba. Održavanje
objekata i sistema u javnoj svojini bilo je nedovoljno i bez poštovanja odgovarajućih
standarda, što se odrazilo na stanje u sektoru voda.

Tabela 11. Ukupne investicije i investicije u snabdevanje vodom i kanalisanje naselja

Investicije

Ukupno u 000 RSD

Ukupno u 000 €

2010.

2011.

2012.

2010.

2011.

2012.

Ukupno u Republici
Srbiji

425.400.001 493.100.031 608.508.303 4.128.370 4.836.685 4.358.703

Beogradski region

210.458.922 236.662.136 220.957.429 2.042.436 2.321.355 1.953.129

AP Vojvodina

100.024.608 124.208.129 150.389.309 970,707 1.218.324 1.329.350

Region Šumadije i
Zapadne Srbije

63.607.782 70.519.047 157.225.029 617,293 691.702 1.389.773

Region Južne i
Istočne Srbije

42.280.261 52.759.235 67.503.873 410,316 517.501 596.693

Neraspoređeno

9.028.428

8.951.484 12.432.663

87,618

87.803

109.897

Delatnost:
snabdevanje vodom i
kanalisanje naselja

13.144.166 12.062.500 12.387.606 127.560 118.318 109.499

Beogradski region

2.456.819

5.259.278

4.200.907

23,843

51.587

37.133

AP Vojvodina

2.339.545

3.781.136

4.280.080

22,705

37.088

37.833

Region Šumadije i
Zapadne Srbije

4.258.793

1.887.473

1.567.806

41,330

18.514

13.858

Region Južne i
Istočne Srbije

735.503

1.105.109

2.338.369

7,138

10.840

20.670

Neraspoređeno

3.353.506

29.504

444

32,545

289

% učešća delatnosti
u ukupnim
investicijama

3,09

2,45

2,04

Beogradski region

1,17

2,22

2,79

AP Vojvodina

2,34

3,04

2,85

Region Šumadije i
Zapadne Srbije

6,70

2,68

1,00

Region Južne i
Istočne Srbije

1,74

2,09

3,46

Izvor: RZS: Opštine i regioni u Republici Srbiji

Društveno i ekonomsko stanje u prethodnom periodu karakteriše:

1) smanjenje ukupnog broja stanovnika, koncentracija stanovništva u urbanim sredinama i
izrazito demografsko starenje stanovništva;

2) nizak nivo BDP-a i prosečan trend pada posle 2008. godine, tako da je u 2012. godini za
30% niži

u odnosu na 1989. godinu (poslednja godina pred tranziciju);

3) pad industrijske proizvodnje, koji je brži od pada BDP-a, tako da sektor usluga postaje
glavni generator privrednog rasta;

4) nizak nivo investicione aktivnosti, naročito u odnosu na razvojne potrebe i stalni pad
investicionog racia;

5) veoma visok javni dug Republike Srbije, koji i dalje pokazuje trend rasta.

_________

Investicije u delatnost snabdevanja vodom i kanalisanje naselja učestvuju u ukupnim

investicijama sektora voda sa 85% do 90%. Ostalo su investicije u zaštitu od štetnog dejstva
voda i u hidromelioracije.

Narodna banka Srbije: prosečan kurs u dinarima: 2010. godine 1 € =103,0431; 2011. 1€

pretežno koncentrisano u manjem broju naselja (nešto više od trećine ukupnog broja naselja)
veće gustine naseljenosti.

Napominje se da se oko 70% stanovništva Republike Srbije snabdeva vodom iz resursa
podzemnih voda.

_________

Podaci preuzeti iz Vodoprivredne osnove Republike Srbije.

Tabela 12. Priključenost stanovništva na sisteme javnog vodosnabdevanja 2012. godine, po
okruzima

Redni

broj

Okrug

Broj stanovnika (BS), broj korisnika (BK) i

koeficijent priključenosti (KP)

1. Severnobački

186.906

164.674

0,88

2. Srednjebanatski

187.667

173.200

0,92

3. Severnobanatski

147.770

134.673

0,91

4. Južnobanatski

293.730

250.719

0,85

5. Zapadnobački

188.087

171.806

0,91

6. Južnobački

615.371

577.460

0,94

7. Sremski

312.278

279.935

0,90

Ukupno AP Vojvodina (∑1÷7)

1.931.809

1.752.267

0,91

8. Grad Beograd

1.659.440

1.518.877

0,92

9. Mačvanski

298.931

196.767

0,66

10. Kolubarski

174.513

131.641

0,75

11. Podunavski

199.395

137.417

0,69

12. Braničevski

183.625

123.992

0,68

13. Šumadijski

293.308

258.800

0,888

14. Pomoravski

214.536

140.266

0,65

15. Borski

124.992

86.958

0,70

16. Zaječarski

119.967

103.282

0,86

17. Zlatiborski

286.549

193.642

0,68

18. Moravički

212.603

170.797

0,80

19. Raški

309.258

238.304

0,77

20. Rasinski

241.999

180.937

0,75

21. Nišavski

376.319

183.098

0,49

22. Toplički

91.754

53.335

0,58

23. Pirotski

92.479

72.795

0,79

24. Jablanički

216.304

155.850

0,72

25. Pčinjski

159.081

135.701

0,85

Ukupno centralna Srbija (∑ 9÷25)

3.595.613

2.563.582

0,71

UKUPNO Republika Srbija bez AP
Kosovo i Metohija

7.186.862

5.834.726

0,81

Izvor: RZS

Tabela 13. Priključenost stanovništva na sisteme javnog vodosnabdevanja 2012. godine, po
vodnim područjima

Redni

broj

Vodna područja

Broj stanovnika, broj korisnika i koeficijent

priključenosti

1. Bačka i Banat

1.595.055

1.458.279

0,91

2. Beograd

1.659.440

1.518.877

0,92

3. Donji Dunav

448.307

318.360

0,71

4. Morava

2.540.618

1.839.755

0,72

5. Sava

606.688

405.467

0,67

6. Srem

336.754

293.988

0,87

UKUPNO Republika Srbija bez AP
Kosovo i Metohija

7.186.862

5.834.726

0,81

Izvor: RZS

Zahvaćene količine, tip izvorišta vode za piće i specifična potrošnja vode

Početkom XXI veka u Republici Srbiji bez AP Kosovo i Metohija prosečno godišnje
zahvatanje za sisteme javnog vodosnabdevanja iznosilo je oko 23 m

/s vode (oko 730

miliona m

/god). Količina se postepeno smanjivala, zbog nepovoljnih demografskih kretanja,

povećane racionalnosti sistema u nekim većim gradovima, kao i zbog manje privredne
aktivnosti, tako da je 2012. godine za ove namene zahvaćeno oko 21,6 m

/s, odnosno oko

680 miliona m

/god. U tabelama 14. i 15. prikazane su za 2012. godinu zahvaćene količine

vode po okruzima i vodnim područjima i tipovi izvorišta.

Mnogo zastupljenije izvorište snabdevanja vodom za piće stanovništva su podzemne vode,
kako za opštinske centre, tako i za manja naselja. Iz 157 izvorišta različitih tipova izdani za
javno snabdevanje vodom opštinskih centara zahvata se ukupno 15-17m

/s. Najviše vode

zahvata se iz aluvijalnih (više od 40%), zatim iz karstnih (nešto više od 20%) izvorišta, dok su
pukotinske izdani najmanje korišćeno izvorište podzemnih voda (Slika 19) i Karta aktivnih
izvorišta za javno vodosnabdevanje.

Tabela 14. Zahvaćene količine vode i izvorišta javnog vodosnabdevanja, po okruzima

Okrug

Zahvaćena voda

2012. godine

Tip izvorišta vode za piće u %

l/s

/god

Površinske

vode

Podzemne

vode

1. Severnobački

332

10,48

100

2. Srednjebanatski

426

13,43

100

3. Severnobanatski

302

9,52

100

4. Južnobanatski

758

23,92

100

5. Zapadnobački

381

12,02

100

6. Južnobački

1.612

50,83

100

7. Sremski

807

25,44

100

Ukupno AP Vojvodina (Σ1÷7)

4.618

145,63

100

8. Grad Beograd

7.146

225,35

Slika 19. Zastupljenost tipova izdani u snabdevanju vodom opštinskih centara (Izvor: RZS i

IJČ)

Podaci RZS (o zahvaćenoj vodi i korisnicima javnog vodosnabdevanja) pokazuju da je
heterogenost vrednosti specifične potrošnje značajna unutar Republike Srbije, kao i unutar
pojedinih okruga, što proističe iz činjenice da nemaju svi centri isti nivo privrednog razvoja,
kao i stanje komunalne infrastrukture (sistemi nekompletni, mreža nedovoljno održavana što
za posledicu ima velike gubitke i sl.). Ako se posmatraju veće prostorne celine, može se reći
da AP Vojvodina ima najmanju prosečnu potrošnju (oko 230 l/kor/dan), u centralnoj Srbiji ova
vrednost iznosi oko 330l/kor/dan i nešto je veća od prosečne za Republiku Srbiju (oko 320
l/kor/dan), dok grad Beograd ima najveću specifičnu potrošnju (oko 400 l/kor/dan).

Tretman vode za piće kod regionalnih i lokalnih vodovodnih sistema

Vode na izvorištima regionalnih vodovodnih sistema većinom se tretiraju složenijim
tehnološkim postupcima. Izuzetak predstavlja izvorište Sveta Petka, za snabdevanje vodom
Paraćina i Ćuprije, kao i nekoliko manjih sistema, na kojima se vrši samo hlorisanje vode. U
Tabeli 16. dat je, po okruzima, kompletan prikaz regionalnih vodoprivrednih sistema (u
daljem tekstu: RVS) i lokalnih sistema, sa naznakom da li u okviru njih postoji tretman vode
za piće

Generalno, rad postrojenja za pripremu vode za piće može se oceniti kao zadovoljavajući,
mada se povremeno javljaju problemi u funkcionisanju nekih postrojenja.

___________

Oznaka "Ne" stoji kod teritorijalnih jedinica za čije vodovodne sisteme, osim dezinfekcije,

nema drugih tretmana vode i za njih se ne daje kapacitet, dok je kod postrojenja sa
složenijim tretmanom vode naveden kapacitet.

Tabela 16. Ukupan kapacitet postrojenja za tretman vode za piće, po okruzima

Okrug

Regionalni (međuopštinski)

sistemi

Lokalni (opštinski i

seoski) sistemi

Opštine koje imaju

postrojenja

Kapacitet

l/s

RVS

Postoji

tretman

Kapacitet

l/s

Postoji

tretman

1. Severnobački

400

Subotica, Bačka

Topola

2. Srednjebanatski

3. Severnobanatski

4. Južnobanatski

875

Kovin, Opovo,

Pančevo

5. Zapadnobački

375

Apatin, Sombor,

Odžaci

6. Južnobački

1.500

Novog

Sada

460

B. Palanka, Bečej,

Beočin, Vrbas, Novi

Sad, Titel

7. Sremski

250

Ruma-Irig

500

Reg: Ruma, Irig;

Lok: Sremska

Mitrovica

Ukupno AP
Vojvodina

1.750

2.610

8. Grad Beograd

11.000

BVK

1.025

Reg: BVK

Lok: Obrenovac,

Lazarevac

9. Mačvanski

207

Krupanj, Šabac

10. Kolubarski

858

Valjevo, Lajkovac,

Ljig

11. Podunavski

490

Smederevo,

Smederevska

Palanka

12. Braničevski

Petrovac

13. Šumadijski

1.450

Kragujevca

510

Reg: Batočina,

Kragujevac; Lok:

Aranđelovac,

Topola

14. Pomoravski

250

Jagodina

15. Borski

160

Majdanpek

16. Zaječarski

675

Zaječar, Sokobanja

17. Zlatiborski

1.200

Rzav

1.220

Reg: Rzav;

Lok: Priboj,

Prijepolje, Užice,

Čajetina

18. Moravički

120

Gornji Milanovac,

Ivanjica

19. Raški

610

Vrnjačka Banja,

Novi Pazar, Raška

20. Rasinski

650

Rasina

Reg:

Aleksandrovac,

Kruševac;

Lok: Aleksandrovac

21. Nišavski

300

Bovan

600

Reg: Aleksinac;

Lok: Niš

22. Toplički

150

Blace, Prokuplje

23. Pirotski

24. Jablanički

200

Vlasotince, Lebane,

Pomoravski

Borski

Zaječarski

Zlatiborski

Moravički

Raški

Rasinski

Nišavski

Toplički

Pirotski

Pčinjski

Jablanički

Centralna Srbija 106 106 104 68

Grad
Beograd

Republika Srbija
bez
AP Kosovo i
Metohija

156 156

154

* manje od 5% mikrobiološki i manje od 20% fizičko-hemijski neispravnih uzoraka
** 59.900 uzoraka vode za piće ispitano na fizičko-hemijsku ispravnost - neispravno 13,9%

Izvor: Institut za javno zdravlje Srbije "Dr Milan Jovanović Batut"

Fizičko-hemijska i mikrobiološka neispravnost vode za piće nije zabeležena na oko 50%
kontrolisanih centralnih vodovodnih sistema, pri čemu je ispravnih sistema najviše bilo na
području centralne Srbije (65-70%). Povremena neispravnost zabeležena je na nekim
uzorcima u sistemima u AP Vojvodini i Beogradu.

Na prostoru AP Vojvodine fizičko-hemijska neispravnost uzoraka vezana je prevashodno za
prirodne karakteristike podzemne vode, dok su za centralnu Srbiju odstupanja često vezana
za sadržaj nitrata.

Ocena stanja

Stanje vodosnabdevanja se razlikuje po područjima, kako u pogledu izgrađenosti
infrastrukture i stepena obuhvaćenosti stanovništva, tako i u pogledu pouzdanosti
vodosnabdevanja (po vremenu, količini i kvalitetu). Ovo je uslovljeno različitom gustinom
naseljenosti, stepenom privredne aktivnosti i raspoloživim kapacitetima izvorišta, gubicima u
mreži i drugim faktorima.

Procenat priključenosti stanovništva na javne sisteme vodosnabdevanja rastao je kroz vreme
i u Republici Srbiji bez AP Kosovo i Metohija 2002. godine bio je oko 76%, a danas je veći od
80%. Prisutan je dalji trend povećanja priključenosti, značajnim delom kao posledica
migracije iz sela u grad. Najveći procenat priključenosti (preko 90%) je u AP Vojvodini i
Beogradu, što govori u prilog dobroj izgrađenosti vodovodne infrastrukture na ovim, ali i na
drugim prostorima. Međutim, činjenica je da u centralnoj Srbiji postoje i neka veća naselja
koja nemaju sisteme javnog vodosnabdevanja.

Stanje izgrađene infrastrukture razlikuje se po sistemima i u najvećoj meri zavisi od starosti i
održavanja objekata. Neodgovarajuće održavanje često ima za posledicu velike gubitke u
mreži, koji kod pojedinih sistema iznose i više od 30%, a može doći i do ugrožavanje
kvaliteta vode.

Po pitanju kvaliteta vode postoje tri grupe problema:

1) neodgovarajući kvalitet vode za piće - prisutan je u velikom delu AP Vojvodine (posebno u
Bačkoj i Banatu), Pomoravlja, delovima Šumadije i brojnim manjim opštinama;

2) nadeksploatacija podzemne vode - prisutna prvenstveno u AP Vojvodini;

3) nedovoljna zaštićenost izvorišta (prisutna na mnogim izvorištima u zemlji).

Problem neodgovarajućeg kvaliteta vode je prisutniji u manjim sredinama, dok je u većim
gradovima u vodovodnim sistemima kvalitet uglavnom unutar granica maksimalne
dozvoljene koncentracije (u daljem tekstu: MDK). Trendovi u pogoršanju kvaliteta vode,
generalno, nisu uočeni. Problem neadekvatne zaštićenosti izvorišta javlja se nezavisno od
veličine sistema.

Značajan problem u ovom segmentu predstavlja i neadekvatna cena vode, koja je na nekim
područjima manja od troškova rada sistema, a stepen naplate je, osim kod većih sistema,
nedovoljan.

Problem predstavljaju nelegalno bušeni bunari pretežno u ruralnim i suburbanim prostorima,
koji su izgrađivani najčešće za potrebe individualnog snabdevanja domaćinstava vodom za
piće.

Pored navedenog, mora se ukazati na različitu organizovanost komunalnih službi na nivou
lokalne samouprave, jer je čest slučaj da se u njihovoj nadležnosti nalaze, pored javnog
snabdevanja stanovništva i drugih korisnika vodom za piće, i druge komunalne delatnosti. To
u izvesnoj meri utiče na efikasnost njihovog rada. Nedostatak odgovarajućeg kadra takođe je
problem u adekvatnom obavljanju vodosnabdevanja u okviru pojedinih vodovodnih sistema.

Snabdevanje vodom industrije

U drugoj polovini XX veka došlo je do intenzivne industrijalizacije u čitavoj Jugoslaviji (pa i u
Republici Srbiji), odnosno, do značajnog porasta udela industrije u ukupnom društvenom
proizvodu. Usporavanje rasta ove privredne grane započelo je osamdesetih godina prošlog

__________

Osnovni vodonosni kompleks - peskovito-šljunkovite naslage eopleistocenskih i starije

pleistocenskih sedimenata.

Procenjuje se da je i na ostalim vodnim područjima ukupno zahvatanje podzemnih voda za
potrebe privrednih subjekata (pivare, industrija, proizvodnja hrane i dr.) ne prelazi napred
navedenu vrednost.

U termoelektranama voda se koristi za hlađenje (recirkulacijom i protočno) i za prenos
toplotne energije, a površinska voda je osnovno izvorište za tehnološku vodu termoelektrana
(Tabela 20).

Tabela 20. Potrošnja vode za rad termoelektrana i termoelektrana - toplana

Termoelektrana

Snaga na

pragu

ukupno

(MW)

Sistem za

hlađenje

Količina korišćene

vode

(103 m

/god)

Izvor rashladne vode

reka/akumulacija

površinske podzemne

Ogranak Termoelektrane "Nikola Tesla"

TE Nikola Tesla
A

1.482

1.005.034

879

Sava

TE Nikola Tesla
B

1.160

1.055.858

479

Sava

TE Kolubara A

238

5.840

Kolubara

TE Morava

100

88.145

Vel. Morava

Ogranak Termoelektrane Kostolac

TE Kostolac A

281

355.560

Dunav

TE Kostolac B

579

560.479

1.104

Dunav

Ogranak Panonske elektrane

TE-TO Novi Sad

208

18.701

Dunav

TE-TO Zrenjanin

100

905

Begej

Sremska
Mitrovica

675

Sava

sistem hlađenja: p - protočni; r - recirkulacioni

Izvor: modifikovana tabela iz Vodoprivredne osnove Republike Srbije

Ocena stanja

Stagnacija i pad industrijske proizvodnje (i drugih privrednih aktivnosti) odrazili su se i na
korišćenje vodnih resursa. Ovo ilustruje podatak da je zahvaćena količina vode za potrebe
industrije 2012. godine bila za trećinu manja nego 2008. godine. Povoljna okolnost je da se
za ove namene koristi više od 80% vode iz sopstvenih vodozahvata, sa većom
zastupljenošću površinskih voda.

Takođe treba ukazati na činjenicu da podaci koje publikuje RZS nisu uvek kompletni, s
obzirom na to da pojedini lokalni vodozahvati nisu registrovani, dok neki privredni subjekti ne
ispunjavaju zakonom propisanu obavezu sistematskog registrovanja zahvaćenih količina
vode u toku eksploatacije i dostavljanja podataka o merenjima nadležnim institucijama.

Takođe, nema ni efikasne kontrole zahvatanja vode od strane nadležnih institucija, što bi
trebalo u narednom periodu ispraviti.

Navodnjavanje

Navodnjavanje kao meliorativna mera bila je poznata još u srednjem veku i to prvenstveno u
južnim krajevima Republike Srbije. To su bili individualni sistemi sa tradicionalnim načinima
navodnjavanja, prvenstveno povrtlarskih kultura i nešto manje voćarskih i ratarskih useva.
Prvi veći sistemi za navodnjavanje izgrađeni su tridesetih godina dvadesetog veka, a
značajniji razvoj navodnjavanja nastao je u drugoj polovini XX veka, naročito posle izgradnje
HS DTD. Ekonomski problemi u novijem periodu uslovili su stagnaciju u gotovo svim
oblastima privrede, uključujući i poljoprivredu, pa samim tim i u oblasti navodnjavanja.

Postojeći sistemi za navodnjavanje

Na teritoriji Republike Srbije (bez AP Kosova i Metohije) površine pogodne za navodnjavanje
bez ograničenja i pogodne za navodnjavanje uz oprez zahvataju površinu od oko 1,9 miliona
ha. S druge strane, hidrosistemi za navodnjavanje u javnoj svojini izgrađeni su na površini od
oko 105.500 ha

, što je manje od 6% od zemljišta koje ima povoljne karakteristike za

navodnjavanje. Međutim, zbog neadekvatnog održavanja i nebrige vlasnika i korisnika, u
funkciji su sistemi na znatno manjem prostoru. Procenjuje se da je navodnjavanjem
obuhvaćeno manje od 40% ovih površina (Tabela 21). Najveći sistemi su na području AP
Vojvodine (pre svega, u Bačkoj i Banatu - oko 75%), što je uslovljeno kvalitetnim
poljoprivrednim zemljištem i značajnim količinama tranzitnih voda (Dunav, Tisa i Sava) na
ovom prostoru.

Prema podacima distributera opreme za navodnjavanje, pored navedenih površina,
navodnjava se još 45.000 ha (Tabela 21), individualnim sistemima u privatnom vlasništvu i
uz dominantnu primenu tifona i sistema kap po kap, ali o njima ne postoji potpuna evidencija
u RZS.

_________

Izvor: javna vodoprivredna preduzeća i IJČ, referentna godina 2012. godina.

Tabela 21. Navodnjavane površine u javnoj i privatnoj svojini

Redni

broj

Naziv vodnog

područja

Površina (ha)

Ukupno u

funkciji

sistemi u javnoj

svojini*

sistemi u privatnom vlasništvu**

tehn.

zaokruženi

tehn.

nezaokruženi

Bačka i Banat

29.028

10.136

6.055

45.219

Srem

1.134

1.853

1.112

4.099

Beograd

1.912

2.435

1.095

5.442

Sava

5.000

5.076

2.538

12.614

Morava

3.840

6.000

2.400

12.240

Donji Dunav

nema podataka

4.500

1.800

6.300

UKUPNO

40.914

30.000

15.000

85.914

* podaci javnih vodoprivrednih preduzeća ** podaci distributera opreme

Izvor: JVP i IJČ, referentna godina 2012. Godina

broj

područja

Sistemi u javnoj

svojini

Sistemi u privatnom vlasništvu

Ukupno zahvaćene

količine

tehnički

zaokruženi

tehnički

nezaokruženi

Bačka i Banat

52.250.400

18.244.800

5.449.500

75.944.700

Srem

2.041.200

3.335.400

1.000.620

6.377.220

Beograd

3.441.600

4.383.000

985.500

8.810.100

Sava

9.000.000

9.136.800

2.284.200

20.421.000

Morava

6.912.000

10.800.000

2.160.000

19.872.000

Donji Dunav

nema podataka

8.100.000

1.620.000

9.720.000

UKUPNO

73.645.200

54.000.000

13.499.820

141.145.020

Izvor: JVP i IJČ

Procena je da se za navodnjavanje koristi pretežno (oko 90%) površinska voda i to direktnim
zahvatanjem iz rečnih tokova, regionalnih hidrosistema, akumulacija i kanalske mreže.
Izvorišta podzemnih voda za navodnjavanje su najčešće bunari u okviru "prve" izdani

__________

Prve izdani su akumulacije podzemnih voda, formirane u vodonosnim sredinama mlađeg

kvartara.

Ocena stanja

Polazeći od činjenice da se samo pod oranicama nalazi skoro dva miliona ha, može se
zaključiti da su sistemima za navodnjavanje zahvaćene izuzetno male površine (u privatnom
i javnom sektoru oko 7% od površina pod oranicama). Međutim, ni izgrađeni sistemi se ne
koriste dovoljno, zbog neadekvatnog održavanja, neispunjenosti projektom utvrđenih
performansi i sl. Takođe, izostanak mera arondacije, ukrupnjavanja poseda, komasacije, ali i
nedovoljna uključenost korisnika sistema u procese koji se odnose na ekonomiju
poljoprivrede, uticali su na ekonomičnost primene navodnjavanja u okviru postojećih sistema
i na razvoj novih sistema.

Takođe treba naglasiti da ni RZS, kao republička institucija nadležna za prikupljanje i analizu
podataka u svim relevantnim oblastima, uključujući i ovu oblast, neraspolaže kompletnim
podacima o navodnjavanim površinama i količinama vode koje se koriste. Tako se, primera
radi, u zvaničnoj evidenciji RZS još uvek ne nalaze svi moderni sistemi za navodnjavanje
koje su poslednjih godina izgradili krupni privatni zemljoposednici u voćarskoj i povrtlarskoj
proizvodnji, kao i brojni sistemi manjih privatnih proizvođača.

Hidroenergetika

Paralelno sa pojavom hidroelektrana u mnogim državama razvijenog sveta, početkom
dvadesetog veka, prve hidroelektrane javljaju se i kod nas. Električna energija proizvedena u
ovim hidroelektranama služila je uglavnom za osvetljavanje naselja i za potrebe lokalne
industrije. Ove hidroelektrane bile su manjih snaga i podizane su neposredno uz potrošače,
jer se elektroenergija nije mogla lako prenositi na veća rastojanja. U drugoj polovini XX veka
nastupilo je intenzivnije korišćenje hidropotencijala i izgradnja većih hidroelektrana.

Prema energetskom bilansu Republike Srbije za 2015. godinu, ukupna snaga velikih
hidroelektrana na pragu postrojenja iznosila je 2.940 MW, a snaga malih hidroelektrana 52,5
MW, što ukupno čini oko 30% ukupno instalisanih elektroenergetskih proizvodnih kapaciteta

Republike Srbije. Prema istom izvoru, planirana proizvodnja hidroelektrana je određena na
9.236 GWh/god, dok u strukturi proizvodnje električne energije iz hidroelektrana, protočne
učestvuju sa 88%, akumulacijske sa 6,5%, reverzibilne sa 4% i male hidroelektrane sa 1,5%.

Prema podacima iz Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2025. godine sa
projekcijama do 2030. godine, ukupan bruto hidroenergetski potencijal na teritoriji Republike
Srbije iznosi oko 25.000 GWh/god, a tehnički iskoristiv oko 19.500 GWh/god, od čega se oko
17.700 GWh/god može iskoristiti na objektima većim od 10 MW. Ukupni potencijal
hidroelektrana snage do 10 MW se procenjuje na oko 1.800 GWh/god.

Pregled postojećih hidroelektrana uključenih u distribucionu mrežu elektroenergetskog
sistema, sa osnovnim pokazateljima, dat je u Tabeli 24.

Tabela 24. Pregled većih hidroelektrana, sa osnovnim karakteristikama

Br.

Hidroelektrana

Vodotok

Godina

izgradnje

/s)

(MW)

Tip

1. Ovčar Banja

Zapadna Morava

1954/57

40,0

5,8

2. Međuvršje

Zapadna Morava

1957

40,0

7,0

3. Zvornik

Drina

1955/58

165,0

52,0

4. Vlasinske elektrane (Vrla I-

IV)

Vlasina, Vrla i Božička
reka

1954/58

18,3
18,5
18,0
18,4

50,1
23,7
29,0
24,8

5. Uvac

Uvac

1979

43,0

36,0

6. Kokin Brod

Uvac

1962

37,4

22,5

7. Bistrica

Uvac

1960

36,0

104,0 a

8. Bajina Bašta

Drina

1966/68

600,0 365,2 p

9. Potpeć

Lim

1967/70

165,0

51,0

10. Đerdap 1

Dunav

1970/72

4.800,0 1.164,0 p

11. Đerdap 2

Dunav

1985/87

4.200,0 270,0 p

12. Pirot

Visočica

1990

45,0

80,0

13. RHE Bajina Bašta

1982

129,2

614

14. Gazivode

Ibar

1981

42,6

35,0

p - protočna, a - akumulaciona, r - reverzibilna

Izvor: Vodoprivredna osnova Republike Srbije

Najveće hidroelektrane izgrađene su na rekama sa velikim hidropotencijalom (pre svega, na
Dunavu i Drini), kao i nekim manjim, ali i hidroenergetski povoljnim vodotocima (Vlasina,
Uvac, Visočica i dr.). Na do sada izgrađenim hidroelektranama proizvodi se prosečno oko
10.500 GWh/god (dvadesetogodišnji prosek).

Ratifikacijom Ugovora o osnivanju Energetske zajednice (Zakon o ratifikaciji Ugovora o
osnivanju energetske zajednice između Evropske zajednice i Republike Albanije, Republike
Bugarske, Bosne i Hercegovine, Republike Hrvatske, Bivše jugoslovenske republike
Makedonije, Republike Crne Gore, Rumunije, Republike Srbije i Privremene misije
Ujedinjenih Nacija na Kosovu u skladu sa Rezolucijom 1244 Saveta Bezbednosti Ujedinjenih
Nacija, "Službeni glasnik RS", broj 62/06), Republika Srbija je preuzela i obaveze iz Direktive

sektoru Dunava između granice sa Mađarskom (km 1433) i Novog Sada (km 1255), koji ima
prirodni hidrološko-hidraulički režim, još postoje "uska grla". Sektor nizvodno od Novog Sada,
do Beograda (km 1166), predstavlja zonu isklinjavanja uspora od brane Đerdap 1 (km 943),
tako da i na njemu još uvek ima nekoliko deonica nepovoljnih za plovidbu. Tekućom
realizacijom projekta "Hidrotehnički i bagerski radovi" na 6 kritičnih deonica otkloniće se
kritične deonice za plovidbu na nacinalnom sektoru Dunava od Beograda do Bačke Palanke,
čime će se znatno povećati bezbednost plovidbe. Nizvodno od Beograda do brane HE
"Đerdap 2" (km 863) Dunav je pod usporom i obezbeđuje odlične uslove za plovidbu.

Reka Tisa od ušća u Dunav do granice sa Mađarskom (km 164) ima status međudržavnog
vodnog puta, u skladu sa međudržavnim sporazumom o plovidbi, koji je zaključen između
Jugoslavije i Mađarske 1955. godine. Ali se novim Sporazumom između Vlade Republike
Srbije i Vlade Mađarske o plovidbi rekom Tisom iz 2016. godine stavlja van snage prethodni
sporazum, odnosno stvaraju uslovi za otvaranje plovidbe za plovila svih zastava. Novim
sporazumom se stvaraju mogućnosti povećanog prometa robe i putnika na reci Tisi čime će
ona postati konkurentna sa drugim međunarodnim vodnim putevima, a Republika Srbija
povećava svoje potencijale vodnog saobraćaja.

Reka Sava ima status međunarodnog vodnog puta, u skladu sa Okvirnim sporazumom o
slivu reke Save (Kranjska Gora, 2002. godina) i Protokolom o režimu plovidbe uz taj
Sporazum (Zakon o ratifikaciji Okvirnog sporazuma o slivu reke Save, Protokola o režimu
plovidbe uz Okvirni sporazum o slivu reke Save i sporazuma o izmenama Okvirnog
sporazuma o slivu reke Save i Protokola o režimu plovidbe uz Okvirni sporazum o slivu reke
Save, "Službeni list SCG - Međunarodni ugovori", broj 12/04). Trenutno stanje vodnog puta
na Savi je nepovoljno, tako da se plovidba odvija uglavnom na teritoriji Republike Srbije (do
Sremske Rače) i to sa velikim prekidima. Planiranim projektom "Hidrotehnički i bagerski
radovi na kritičnim sektorima reke Save" uspostaviće neophodni gabariti vodnog puta za
nesmetanu i bezbednu plovidbu.

Kanalska mreža HS DTD je projektovana za višenamensko korišćenje, pri čemu su najvažniji
kontrola režima površinskih i podzemnih voda i plovidba. Kanali i kanalisani vodotoci
uključeni u HS DTD imaju ukupnu dužinu 930 km, od čega je za plovidbu osposobljeno oko
600 km, ali samo 320 km za brodove od 1.000 t nosivosti. Uslovi za plovidbu su generalno
dobri, ali postoji problem lošeg održavanja kanala (problem zasipanja nanosom i vegetacija).

Ocena stanja

Vodni saobraćaj ima određenih prednosti nad ostalim vidovima saobraćaja (ekonomičnost,
manje zagađivanje životne sredine), ali i nedostatke (male brzine, determinisani pravci,
zavisnost od hidrometeoroloških uslova i dr.). Kvalitetna i efikasna rena flota i odgovarajuća
lučka infrastruktura i suprastruktura, uz povezanost sa ostalim saobraćajnim infrastrukturnim
objektima, neophodni su za veće učešće ovog vida saobraćaja u ukupnom transportu roba i
ljudi.

Republika Srbija ima povoljne ekonomske potencijale i geografske karakteristike za razvoj
teretnog i putničkog vodnog saobraćaja, kao i rekreativne plovidbe. Međutim, stanje rečne
infrastrukture nije zadovoljavajuće, jer je posle 1990. godine došlo do velikog zastoja u
njenom održavanju.

Unutrašnji vodni putevi u Republici Srbiji imaju neujednačeno stanje plovnosti. Problemi sa
različitim stanjem plovnosti, uslovima i bezbednošću plovidbe na pojedinim vodotocima
negativno utiču na ekonomičnost poslovanja rečnog brodarstva i saobraćaja, pa se najčešće
transport ljudi i robe vrši kopnom.

Vodni saobraćaj u celini je u nadležnosti Ministarstva građevinarstva, saobraćaja i
infrastrukture, a održavanje i razvoj međunarodnih i međudržavnih vodnih puteva je
povereno Direkciji za vodne puteve koji je organ u sastavu Ministarstva. Nadležnost u
planiranju razvoja i održavanju vodnih puteva su različite u slučaju međunarodnih i
međudržavnih vodnih puteva i regulisane su Zakonom o plovidbi i lukama na unutrašnjim
vodama ("Službeni glasnik RS", br. 73/10, 121/12 i 18/15).

Sektor voda i unutrašnji vodni saobraćaj su u funkcionalnoj zavisnosti u dva aspekta:

1) neometan i bezbedan unutrašnji vodni saobraćaj zahteva obezbeđenje potrebnih tehničkih
karakteristika (gabarita plovnog puta, određenih u odnosu na niski plovni nivo), odnosno
minimalnih dimenzija koje treba da ima plovni put da bi se na njemu bezbedno i ekonomično
odvijao vodni saobraćaj i u nepovoljnim hidrološkim uslovima. Potrebne tehničke
karakteristike u skladu sa kategorijom plovnog puta se obezbeđuju izvođenjem
hidrotehničkih radova u rečnom koritu;

2) infrastrukturni (lučki kapaciteti) i plovila su "potencijalni zagađivači".

Iz prethodnog proističe neophodnost saradnje između sektora voda i institucija nadležnih za
rečni saobraćaj, u svim fazama planiranja i eksploatacije vodnih puteva.

Ribarstvo i ribogojstvo

Ribarstvo je privredna delatnost i obuhvata ribogojstvo i privredni ribolov na otvorenim
vodama. Rekreativni i sportski ribolov nisu privredne aktivnosti već su definisane Zakonom o
zaštiti i održivom korišćenju ribljeg fonda ("Službeni glasnik RS", broj 128/14).

Ribolovne vode Republike Srbije Rešenjem o određivanju ribarskih područja ("Službeni
glasnik RS", br. 49/10 i 60/12) podeljene su na šest ribarskih područja i to: Srbija - AP
Vojvodina, Srbija - zapad, Srbija - jugozapad, Srbija - jug, Srbija - istok i Srbija - centar.
Ribarska područja su dodeljena na upravljanje različitim institucijama. Organizacija
prikupljanja podataka o ribarstvu u Republici Srbiji često se menjala od 1948. do 2011.
godine. Broj izveštajnih jedinica je opadao sa 77 na 35 1961. godine, odnosno na 7 1996.
godine, dok su 2003. godine RZS podatke dostavljale samo tri izveštajne jedinice.

U Republici Srbiji je zabeleženo između 98 i 110 vrsta kolousta i riba, dok procenjen broj
vrsta koji živi u kopnenim vodama prevazilazi 90

Ribarstvo na otvorenim vodama uobičajeno se deli na privredni i rekreativni ribolov. Najveći
pritisak na riblji resurs i vodene ekosisteme predstavlja ilegalni ribolov. Određene probleme
mogu prouzrokovati i rekreativni i sportski ribolov. Teško je sa sigurnošću reći koliki je
pritisak na resurs različitih vidova ribarenja, jer statistički podaci, zbog neadekvatnog
monitoringa ovog resursa i izostanka odgovarajuće kontrole ulova, nisu u potpunosti
pouzdani.

____________

Prema izveštaju Agencije za zaštitu životne sredine Republike Srbije za 2010. godinu,

kopnene vode Republike Srbije naseljava 110 vrsta i podvrsta paklara i košljoriba.

Postojeći sistemi

Na teritoriji Republike Srbije gajenje riba dominantno je u toplovodnim (šaranskim) i
hladnovodnim (pastrmskim) ribnjacima. Pored ovih, postoji i manji broj kaveznih sistema (što

turizam. Razvoj banjskog i rekreativnog turizma bio je najintenzivniji u drugoj polovini XX
veka, a 1960. godine banje su zakonom dobile status prirodnih lečilišta. To je uticalo na
razvoj smeštajnih kapaciteta, najpre privatnih, a kasnije i modernih hotelskih kapaciteta.
Izgrađena su brojna moderna lečilišta i centri za rehabilitaciju.

Banjski turizam

Banjski turizam predstavlja najrazvijeniji vid turizma u Republici Srbiji, sa veoma dugom i
bogatom istorijom (od doba Rimljana, preko Vizantije i otomanskog carstva, do savremenog
doba).

Bogatstvo termomineralnih voda (samo u središnjoj Srbiji 155.000 m

/dan) omogućilo je

formiranje četrdesetak specifičnih urbanih lečilišno-turističkih centara. Značajan deo ovih
banja dobro je opremljen za sve vrste balneoterapije (kupatila, hidroterapija, zatvoreni i
otvoreni bazeni, uređena izvorišta). Pored poznatijih balneološko-rehabilitacionih centara, u
Republici Srbiji se razvija još oko tridesetak manjih, lokalnog značaja i sa nižim stepenom
opremljenosti.

Banje su diferencirane na banjske centre perspektivno međunarodnog značaja, na banje
nacionalnog i banje regionalnog značaja (Prostorni plan Republike Srbije). Diferenciranje je
izvršeno po kriterijumima afirmisanosti (ostvaren promet, valorizovani prirodni uslovi, resursi i
vrednosti, kao i stvoreni uslovi i strukture) i kriterijumima perspektivnosti/potencijala u odnosu
na izdvojene turističke destinacije, tranzitne pravce i gradske centre (saobraćajni položaj,
dodatna/specifična valorizacija prirodnih faktora i obuhvaćenost izdvojenim turističkim
destinacijama, čije konstituente, pored ostalih faktora, čine i same banje).

Banjski centri, sada nacionalnog, a perspektivno međunarodnog značaja su: Vrnjačka banja,
Niška banja, Sokobanja, Mataruška banja, Bukovička banja, Banja Koviljača i Vranjska
banja. Među banjama nacionalnog značaja, po perspektivi razvoja se ističu Prolom banja,
Gornja Trepča, Ribarska banja, Kanjiža i Junaković, ali se još ne mogu sve uvrstiti u
međunarodne, prvenstveno zbog udaljenosti od izdvojenih turističkih destinacija.

Neka banjska i klimatska-planinska mesta razvijala su se bez odgovarajuće plansko-
projektne dokumentacije, tako da nema odgovarajuće infrastrukture (pre svega, komunalne).
Zbog sezonskog karaktera korišćenja turističkih kapaciteta, u punoj sezoni se udeo turista u
odnosu na populaciju stanovništva značajno povećava, što može da dovede do
preopterećenja komunalne infrastrukture

Osim banja bogatih lekovitim vodama, postoje i vazdušne banje koje su, zahvaljujući
povoljnim klimatskim uslovima i geografskom položaju, proglašene za klimatska lečilišta.

Raspoloživi podaci o snabdevanju vodom za piće pokazuju da se banje snabdevaju znatno
većom količinom vode iz vodovodnih sistema nego planinska mesta, jer su banje često
povezane sa većim urbanim centrima. Stepen priključenosti na kanalizaciju je takođe
značajno veći u banjama nego u planinskim mestima, sa izuzetkom Zlatibora i Kopaonika
koji su pokriveni adekvatnim kanalizacionim sistemom.

__________

Prema podacima RZS u 12 najznačajnijih banja 2009. godine bilo je 355.953 turista, sa

2.264.638 noćenja u kapacitetu od 36.469 ležajeva, dok je u 11 najpopularnijih planinsko-
klimatskih destinacija u 2009. godini (Zlatibor, Kopaonik, Tara, Divčibare, Ivanjica, Zlatar,
Rudnik, Avala, Majdanpek, Rtanj, Brus) bilo 388.616 turista, sa 1.672.686 noćenja i sa
21.817 ležajeva.

Ostali vidovi rekreacije i turizma

Jedan od važnih vidova rekreacije je kupanje. U Republici Srbiji je registrovano 57 javnih
kupališta i objekata namenjenih rekreaciji na rekama, jezerima i vodnim akumulacijama, koja
su pod upravom nadležnih organa, ali postoji i neidentifikovan broj kupališta koja su izvan
sistema kontrole. Na javnim kupalištima obavezno je uspostaviti monitoring, upravljati
kvalitetom vode i informisati javnost o kvalitetu vode za kupanje. Međutim, još uvek nije
obezbeđeno ispunjenje ovih zahteva na svim punktovima.

Među najpoznatija kupališta na rekama i jezerima u Republici Srbiji ubrajaju se: Ada
Ciganlija u Beogradu, plaža Lido u Zemunu, plaža Štrand u Novom Sadu, Jugovo kod
Smedereva, plaža u Užicu, Belocrkvanska jezera, Palićko jezero, Srebrno jezero kod Velikog
Gradišta, Borsko jezero i jezero Perućac.

Republika Srbija je bogata rekama na kojima su zastupljeni brojni sportovi na vodi: jedrenje,
kajakaštvo, veslanje, skijanje na vodi i drugo. Na Drini, Uvcu, Limu i Ibru može se uživati i u
raftingu. Na pojedinim rekama održavaju se regate, dok se na Dunavu organizuju
međunarodna turistička krstarenja Koridorom 7.

Pored toga, u turističko-rekreativne svrhe koriste se, pod određenim uslovima, brojna
zaštićena područja prirode, uključujući pet nacionalnih parkova, 16 parkova prirode, 16
predela izuzetnih odlika i drugih zaštićenih područja.

Glavne turističke destinacije u Republici Srbiji (gradovi, banje, planine, reke i jezera, kulturna
i prirodna dobra) prikazane su na Slici 20.

Slika 20. Glavne turističke destinacije u Republici Srbiji (Izvor: dokumentaciona baza IJČ)

Ocena stanja

Banjska lečilišta u blizini većih naselja imaju u najvećoj meri rešen problem snabdevanja
vodom za piće iz javnih vodovoda, što najčešće nije slučaj sa klimatsko-planinskim mestima.
Sezonski karakter korišćenja ovih kapaciteta (osim u slučaju pojedinih banja sa perspektivno
međunarodnim karakterom) postavlja specifične zahteve, pre svega komunalnoj delatnosti u
oblasti snabdevanja vodom i prikupljanja i prečišćavanja otpadnih voda, kako bi se
obezbedile potrebne količine vode i zaštitila životna sredina.

U slučaju korišćenja površinskih voda za ostale vidove rekreacije, zaštita kvaliteta voda je
segment koji zahteva najveću pažnju (objekti na vodnom zemljištu, plovni objekti). Takođe, u
cilju zaštite ljudskog zdravlja i poboljšanja kvaliteta životne sredine treba ukinuti divlja
kupališta, a na javnim uspostaviti sistem monitoringa i upravljati kvalitetom voda.

b) Zaštita voda od zagađivanja

Osnovnu regulativu za sprovođenje zaštite voda od zagađivanja predstavljaju Zakon o
vodama i Zakon o zaštiti životne sredine ("Službeni glasnik RS", br. 135/04, 36/09, 36/09 - dr.
zakon, 72/09 - dr. zakon, 43/11 - US i 14/16), kojima je propisana izrada odgovarajućih
planova za zaštitu voda od zagađivanja.

U prethodnom periodu u Republici Srbiji nije bio uspostavljen adekvatan odnos prema zaštiti
voda od zagađivanja, iako je koncept zaštite u zakonskoj regulativi bio dobro osmišljen.
Zaštita voda od zagađivanja se zasnivala na takozvanim "imisionim" kriterijumima, odnosno
propisanim vrednostima parametara kvaliteta voda u vodotocima. Vrednosti ovih parametara,
odnosno klase voda, bile su utvrđene odgovarajućim podzakonskim aktom, po kome su vode
bile svrstane u četiri klase (i dve potklase u okviru druge klase), prevashodno sa aspekta
mogućnosti njihovog korišćenja za različite namene. Vode sa vrednostima parametara većim
od graničnih nalazile su se van klase. Takođe su, u okviru odgovarajućeg podzakonskog
akta, svi vodotoci na teritoriji Republike Srbije razvrstani u kategorije, odnosno, definisane su
zahtevane klase kvaliteta voda na određenim potezima vodotoka.

Za razliku od prethodne regulative u oblasti zaštite voda od zagađivanja, gde je mogućnost
korišćenja voda bila osnovni kriterijum, donošenjem Zakona o vodama u skladu sa
direktivama EU, akcenat u ovoj oblasti stavlja se na aspekt zaštite životne sredine, odnosno,
ostvarivanje ciljeva životne sredine. Usvojen je kombinovani pristup, koji obuhvata kontrolu
zagađivanja na mestu nastanka, putem uspostavljanja emisionih graničnih vrednosti i
standarda kvaliteta životne sredine. Uveden je i princip "zagađivač plaća", koji treba da
omogući, pored bolje zaštite kvaliteta voda, i veći stepen finansiranja sektora voda.

Činjenica je da je postojeće stanje u oblasti zaštite voda od zagađivanja prvenstveno
posledica nedostatka sredstava, pre svega za izgradnju i održavanje postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda, kako naselja, tako i industrijskih i drugih potrošača, a ne
odsustva adekvatne regulative.

Pritisci i uticaji na vodne resurse iz različitih izvora zagađivanja

Izvori zagađivanja voda se generalno mogu svrstati u dve kategorije: koncentrisane i rasute.
Koncentrisano zagađenje se karakteriše tačkastim mestom ispuštanja otpadnih voda u
recipijent, dok se rasuti izvori zagađenje generišu prostorno. Stanovništvo priključeno na
kanalizaciju i industrijska postrojenja predstavljaju najznačajnije koncentrisane izvore
zagađenja. U rasute izvore zagađenja spadaju sva površinska i podzemna opterećenja

materijama koje mogu predstavljati "zagađenje" i koje neposredno ili posredno dolaze do
vodotoka, a potiču od: stanovništva koje nije priključeno na kanalizaciju, neadekvatne obrade
zemljišta i ispiranja sa šumskih i zemljanih površina (usled neadekvatnog gazdovanja
šumskim i zemljišnim resursima), stočnog fonda, neuređenih komunalnih deponija i ostalih
ljudskih aktivnosti.

Analiza pritisaka od stanovništva vrši se za naselja razvrstana u pet kategorija, pri čemu se,
u skladu sa direktivama EU, naseljima sa više od 2.000 stanovnika daje veći značaj. Ovakav
pristup opravdan je i u našim uslovima, imajući u vidu prikazana demografska kretanja.

Skoro 75% stanovništva Republike Srbije živi u naseljima većim od 2.000 stanovnika, u
kojima je prosečna priključenost na javne kanalizacione sisteme oko 72%, a na indiuvidualne
(septičke jame) oko 27%. U naseljima manjim od 2.000 stanovnika javni kanalizacioni sistemi
su sporadično zastupljeni, tako da je u ovoj grupi naselja priključenost manja od 5%.

Pritisak od poljoprivrede i korišćenja prostora se deli na dve podkategorije, i to:

1) pritisak od stočnog fonda (koncentrisano i rasuto zagađenje), i

2) pritisak od korišćenja prostora (rasuti izvor zagađivanja, u skladu sa klasifikacijom
korišćenja prostora CORINE 2006).

Koncentrisani izvori zagađenja

Stanje izgrađenosti sistema za prikupljanje i evakuaciju (primarna i sekundarna
kanalizaciona mreža i glavni kanalizacioni kolektori) i prečišćavanje komunalnih otpadnih
voda (postrojenja - u daljem tekstu PPOV) je na niskom nivou u odnosu na evropske
standarde. Ovo se naročito odnosi na stanje izgrađenosti PPOV, pa se većina komunalnih
otpadnih voda bez potrebnog prečišćavanja upušta u recipijente.

Osnovni pokazatelji o priključenosti stanovništva na javne i individualne kanalizacione
sisteme na nivou vodnih područja i glavnih slivova/podslivova prikazani su na slikama 21. i
22. Priključenost na javne kanalizacione sisteme u naseljima većim od 2.000 stanovnika
veća je od 70%, osim na vodnom području Bačka i Banat i vodnom području Srem. U slučaju
slivova/podslivova značajnijih vodotoka, priključenost na javne kanalizacione sisteme u
naseljima većim od 2.000 stanovnika je iznad 70%, izuzev u slivovima Tise i Save. U odnosu
na ukupni broj stanovnika u Republici Srbiji priključenost na javne kanalizacione sisteme
iznosi oko 54%.

Južna Morava

40.766

23.903

10.054

9.325

Zapadna Morava

22.988

13.793

4.598

Velika Morava

242.178

151.114

73.379

39.684

Tisa

124.547

90.130

59.422

61.577

Sava

82.967

44.886

32.582

16.479

Dunav- neposredni
sliv

90.814

61.236

26.547

17.922

UKUPNO

604.260

385.061

206.582

149.584

Izvor: RZS

Postojeća postrojenja koja su u funkciji opslužuju oko 600.000 stanovnika, pri čemu se njihov
ukupni efektivni tretman svodi na oko 385.000 ES. Opšti zaključak je da je manje od 10%
stanovništva obuhvaćeno nekim stepenom prečišćavanja otpadnih voda. Ukupni efekti
tretmana uklanjanja organskog opterećenja manji su od 65%, kod azotnih komponenti manji
su od 35%, dok su slučaju fosfornih komponenti efekti manji od 25%.

Prostorni raspored izgrađenih postrojenja na teritoriji Republike Srbije je neujednačen.
Najveći broj postrojenja se nalazi u okviru vodnog područja Morava (Slika 23).

postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda, kao i živi svet u vodi i priobalju.
Treba istaći da je osamdesetih godina prošlog veka bilo više od stotinu postrojenja za
predtretman industrijskih otpadnih voda, što je uglavnom podrazumevalo neutralizaciju u
metaloprerađivačkoj industriji, kao i nekoliko samostalnih postrojenja za konačan tretman,
najčešće u okviru fabrika celuloze i papira, kao i šećerana. Zbog nepovoljne ekonomske
situacije u zemlji, izvršene privatizacije i restrukturiranja privrede, mnogo pogona je prestalo
da radi ili je promenilo delatnost, tako da su njihova postrojenja za predtretman zapuštena ili
ne odgovaraju stvarnim potrebama.

Evidencija o industrijskom zagađenju voda za velike zagađivače se vodi u okviru
Nacionalnog registra izvora zagađivanja (Agencija za zaštitu životne sredine), a za manje
zagađivače u okviru lokalnog registra na nivou lokalne samouprave. Praksa pokazuje da
najveći deo zagađivača ne dostavlja izveštaje redovno i pravovremeno, a i oni koji to čine,
dostavljaju nepotpune podatke, iz čega proističe nemogućnost pouzdanog kvantifikovanja
pritisaka od industrije. U odsustvu relevantnih podataka, na Slici 24. su prikazane lokacije
upuštanja otpadnih voda iz većih industrijskih kapaciteta.

Posebno treba pomenuti problem prioritetnih i prioritetnih hazardnih supstanci kome se ne
posvećuje zadovoljavajuća pažnja i pored postojanja zakonskih odredaba koje ovu
problematiku regulišu i uspostavljaju obavezu kontrole ove vrste zagađivanja. Tako u AP
Vojvodina za 35% vodnih tela nije postignut dobar status na osnovu sadržaja prioritetnih i
prioritetnih hazardnih supstanci u vodi, a čak za 80% vodnih tela nije postignut dobar status
po osnovu sadržaja prioritetnih i prioritetnih hazardnih supstanci u sedimentu.

133

Gradilišta

1,4

141

Gradsko zelenilo

3,5 0,7

142

Sportski i rekreacijski objekti

0,8

211

Oranice

12 2,4

212

Navodnjavane poljoprivredne površine

12 2,4

221

Vinogradi

1,2

222

Voćnjaci

231

Livade i intenzivni pašnjaci

3,5 0,7

242

Različiti načini poljopriv. korišćenja

23 11,5 2,3

243

Poljoprivredne površine sa značajnim udelom prirodne
vegetacije

11 2,2

311

Listopadna šuma

7,2 3,6 0,72

312

Četinarska šuma

2,5 0,5

313

Mešovita šuma

5,6 2,8 0,56

321

Prirodni travnjaci

2,5 0,5

324

Sukcesija šume (zemljišta u zarastanju)

5,2 2,6 0,52

331

Plaže, dine, pesak

2,5 0,5

332

Ogoljele površine

1,5 0,3

333

Područja sa slabom vegetacijom

0,4

334

Izgorele površine

411

Kopnene močvare

4,6 2,3 0,46

511

Tekuće vode

0,6

512

Stajaće vode

0,6

Tabela 30. Rasuto zagađenje uslovljeno načinom korišćenja prostora, u t /god

Vodno područje

BPK

Ukupni N

Ukupni P

Bačka i Banat

4.510,97

2.819,36

37,59

Beograd

787,57

492,23

6,56

Donji Dunav

1.858,96

1.161,85

15,49

Morava

5.315,84

3.322,40

44,30

Sava

1.803,39

1.127,12

15,03

Srem

472,45

295,28

3,94

UKUPNO

14.749,19

9.218,25

122,91

Izvor: IJČ

Produkcija zagađenja iz stočnog fonda definisana je na osnovu broja uslovnih grla (u daljem
tekstu: UG) i usvojenih koeficijenata opterećenja po UG (Tabela 31), dok je procena ukupnih
pritisaka od stočnog fonda na nivou vodnih područja data u Tabeli 32.

Tabela 31. Koeficijenti generisanja pritisaka od stočnog fonda, u kg/UG*/god

Vrsta zagađenja

BPK

HPK

Ukupni N

Ukupni P

Koef. gener. zagađenja

2,85

5,25

2,3

0,25

* jedno UG ekvivalentno je zagađenju koje generiše junad od 400 kg Izvor: IJČ

Tabela 32. Pritisci na vode od stočnog fonda, u t/god

Vodno područje

Broj UG, 2012. godine

BPK

Ukupni N

Ukupni P

Bačka i Banat

724,87

4.124,54

4.001,31

43,49

Beograd

111,84

636,40

617,38

6,71

Donji Dunav

206,34

1.174,08

1.139,01

12,38

Morava

802,55

4.566,51

4.430,08

48,15

Sava

460,99

2.623,07

2.544,71

27,66

Srem

141,24

803,67

779,66

8,47

UKUPNO

2.447,85

13.928,30

13.512,16

146,87

Izvor: IJČ i RZS

Ukupni pritisci iz rasutih izvora zagađenja prikazani su u Tabeli 33.

Tabela 33. Ukupni pritisci na vode iz rasutih izvora zagađenja, u t /god

Izvori rasutog zagađenja

BPK

Ukupni N

Ukupni P

Stanovništvo sa individualnom kanalizacijom

3.233,7

948,5

48,5

Stočni fond

13.928,3

13.512,2

146,9

Korišćenje prostora

14.749,2

9.218,2

122,9

Izvor: IJČ

Stočni fond produkuje 57% ukupnog opterećenja od azota i oko 46% ukupnog opterećenja
od fosfora, dok stanovništvo koje nije priključeno na javne kanalizacione sisteme učestvuje
sa 4% opterećenja azotom, 15% opterećenja fosforom i 10% organskog zagađenja.

Komunalne deponije predstavljaju takođe vrstu potencijalnog rasutog zagađenja. Na nivou
Republike Srbije formiran je katastar aktivnih javnih deponija, prema kome (podaci iz 2010.
godine) postoje 164 komunalne deponije različitog tipa: sanitarne, uređene, neuređene itd.
Posle 2010. otvorene su dve regionalne deponije - u Jagodini i Užicu. Neke deponije se
često nalaze u blizini vodotoka i jezera (nekad i u samim koritima i na obalama), a prema
podacima Agencije za zaštitu životne sredine, više od 6% deponija se nalazi na udaljenju
manjem od 500 m od postojećih izvorišta za snabdevanje vodom. Na osnovu dosadašnjih
istraživanja, ukupna produkcija komunalnog otpada u Republici Srbiji je procenjena na oko
dva miliona tona godišnje, odnosno prosečno 0,76 kg/dan po stanovniku.

Osim napred navedenih, evidentno je postojanje i divljih deponija, čije učešće u ukupnom
pritisku od čvrstog otpada, prema proceni, iznosi oko 50%. Takođe postoji i problem
deponovanja specifičnih vrsta otpada kao što su: industrijski, metalni, opasan, medicinski,
gume, muljevi (komunalni i industrijski) i dr. U poslednjih nekoliko godina se na nivou države
ulažu značajni napori da se uspostavi sistem upravljanja otpadom, koji obuhvata i reciklažu,
kao način smanjivanja količine otpada.

Od ostalih izvora zagađivanja voda treba pomenuti i rudničke otpadne vode, za koje ne
postoje pouzdani podaci o količinama i kvalitetu pa pritisak nije moguće proceniti, kao i
akcidentne izvore zagađivanja, koji se povremeno pojavljuju i koji predstavljaju iznenadni i
nekontrolisani događaj (udes), pa nisu ni podložni oceni na bazi pritisaka.

radi stvaranja uslova za korišćenje voda. Uticaj izgradnje linijskih objekata za zaštitu od voda
može predstavljati značajan pritisak na ekološki status vodnog tela, posebno na malim
vodotocima, jer se sužava rečni koridor, redukuju prirodna plavna područja i menja režim
plavljenja. U slučaju regulacionih radova javljaju se određene promene hidrološkog režima i
režima nanosa, morfološke promene, gubitak staništa vodenih vrsta, a često se gubi kontakt
reke i priobalja usled oblaganja obala.

Hidromorfološke promene utiču na stanje i kvalitet vodenih ekosistema, pa je, u okviru
praćenja i utvrđivanja statusa voda u procesu upravljanja vodama, obavezno pratiti i ove
promene. Pritom se sa aspekta hidromorfološkog rizika mogu razlikovati tri kategorije vodnih
tela: 1) nema promena ili su neznatne, 2) hidromorfološke promene postoje na većem delu
vodnog tela ali nisu očigledne i značajne, pa treba odgovarajućim monitoringom utvrditi
stepen rizika i 3) postoje očigledne hidromorfološke promene (akumulacije, obostrani nasipi
izgrađeni u neposrednoj blizini rečnog korita, regulisane deonice vodotoka kroz urbane
sredine i sl.), vodno telo je "pod hidromorfološkim rizikom" i preliminarno se identifikuje kao
značajno izmenjeno. U kategoriju "značajno izmenjenog vodnog tela" površinskih voda se
svrstavaju ona vodna tela koja su, kao rezultat ljudskih aktivnosti, izmenjena do te mere da
više ne mogu dostići dobar ekološki status bez značajnih posledica po životnu sredinu i
ljudske aktivnosti na održivom razvoju. Postoji obaveza da vodna tela u ovoj kategoriji
dostignu dobar ekološki potencijal, koji podrazumeva izmenjene hidromorfološke parametre,
ali i primenu mera za poboljšanje stanja.

Kvalitet površinskih voda i status vodnih tela površinskih voda

Stanje kvaliteta

Procena stanja kvaliteta površinskih voda predstavlja polaznu osnovu svih planskih
dokumenata u kojima se definišu mere za postizanje i očuvanje dobrog stanja voda i
omogućava praćenje uticaja ljudskih aktivnosti na promene njihovog kvaliteta.

U Republici Srbiji za sistematska osmatranja i merenja parametara kvaliteta površinskih voda
bio je nekoliko decenija nadležan samo RHMZ. Od 2011. nadležne institucije za sprovođenje
monitoringa voda (kvaliteta i količina) su Agencija za zaštitu životne sredine, organ uprave u
sastavu Ministarstva poljoprivrede i zaštite životne sredine (u daljem tekstu: Ministarstvo) i
RHMZ.

Stanje kvaliteta površinskih voda se sistematski prati na oko 140 stanica koje pokrivaju 103
od oko 500 vodnih tela propisanih zakonom. U periodu 2004-2012. godine, koji je usvojen
kao referentni period za ovu oblast, vršene su izmene liste osmatranih parametara kvaliteta
površinskih voda i pojedinih osmatračkih stanica.

Ocena stanja kvaliteta površinskih voda urađena je sagledavanjem prosečnog stanja
njihovog kvaliteta i opaženih dugoročnih trendova, pre svega po parametrima koji imaju
karakter indikatora unosa zagađenja u površinske vode poreklom od različitih grupa
zagađivača. Na bazi raspoloživih podataka izvršena je klasifikacija za 103 vodna tela koja su
pokrivena mrežom monitoring stanica kvaliteta površinskih voda (Slika 23).

Slika 26. Vodna tela prema Uredbi o graničnim vrednostima zagađujućih materija u
površinskim i podzemnim vodama i sedimentu i rokovima za njihovo dostizanje ("Službeni
glasnik RS", broj 50/12) Izvor: IJČ i Agencija za zaštitu životne sredine

Najveći broj vodnih tela nalazi se u II i III klasi kvaliteta (preko 80% praćenih vodnih tela), dok
manje od 20% vodnih tela pripada IV i V klasi kvaliteta.

Posebno treba navesti da vodna tela na velikim vodotocima, pre svega Dunavu, Tisi, Savi i
Drini, po pravilu zadovoljavaju kriterijume za II klasu kvaliteta, osim po pitanju sadržaja
ortofosfata na izlaznom sektoru Dunava, koji pripada III klasi. Povećani sadržaj ortofosfata
na ovom sektoru Dunava je verovatno posledica primenjene metodologije uzorkovanja

Pogoršano stanje kvaliteta nekih vodnih tela zabeleženo je uglavnom na manjim vodotocima
i kanalima u AP Vojvodini, kao i u blizini većih naselja (Slika 26).

_________

Uzorci na referentnoj stanici za ovo vodno telo zahvataju se uz desnu obalu (državna

granica ide sredinom Dunava), a ne na sredini toka kako je to uobičajeno za ostale
osmatrane profile.

Generalno se može zaključiti da je stanje kvaliteta površinskih voda relativno dobro, s
obzirom na činjenicu da se manje od 10% otpadnih voda prečišćava na adekvatan način.
Posebno je značajno da je kvalitet voda reke Dunav na izlazu iz Republike Srbije znatno bolji
od kvaliteta na ulazu, odnosno, da se celim tokom kroz našu zemlju poboljšava (Slika 25).

Slika 27. Vodna tela prema Pravilniku o parametrima ekološkog i hemijskog statusa

površinskih voda i parametrima hemijskog i kvantitativnog statusa podzemnih voda

("Službeni glasnik RS", broj 74/11) Izvor: IJČ

Slika 28. Opaženi trendovi kvaliteta vode duž toka Dunava u Republici Srbiji Izvor: IJČ

Status vodnih tela površinskih voda

U skladu sa novim pristupom, ocena stanja kvaliteta daje se za vodna tela, kao posebne i
značajne elemente površinskih voda. Ocena se daje na bazi ekološkog i hemijskog statusa,
uzimajući lošiji od njih i to za reke i jezera, kao i ekološkog potencijala i hemijskog statusa, za
veštačka i značajno izmenjena vodna tela. Ekološkim standardima definisane su vrednosti
bioloških (vodeni beskičmenjaci, alge, makrofite, mikroorganizmi) i odabranih fizičko-
hemijskih parametara kvaliteta (kiseonični parametri, aciditet, nutrijenti) u odnosu na
neporemećeno, prirodno stanje (referentni uslov) za svaki tip vodenog ekosistema, dok je
hemijski status

definisan standardima kvaliteta životne sredine u pogledu prioritetnih,

prioritetnih hazardnih i ostalih specifičnih supstanci.

Ekološki status i ekološki potencijal određuju se na osnovu sledećih parametara:

1) bioloških (alge, vodene makrofite, vodeni beskičmenjaci i ribe);

2) fizičko-hemijskih, koji su od značaja za biološke parametre za datu kategoriju površinskih
voda i dati tip vodnog tela površinskih voda;

3) hidromorfoloških, koji su od značaja za biološke parametre za datu kategoriju površinskih
voda i dati tip vodnog tela površinskih voda;

4) mikrobioloških.

Na osnovu parametara ekološkog i hemijskog statusa

izvršena je klasifikacija površinskih

voda na teritoriji Republike Srbije bez AP Kosova i Metohije, za sledeće grupe tipova:

1) velike nizijske reke sa dominacijom finog nanosa (Dunav, Sava, Velika Morava, Tisa,
Tamiš, Begej i Stari Begej) - tip 1;

Slika 29. Raspoloživost podataka o kvalitetu voda Izvor: IJČ

Slika 30. Prikaz ocene ekološkog statusa/potencijala voda Izvor: IJČ

obezbeđenje relevantnih podataka za preispitivanje preliminarne ocene, odnosno,
utvrđivanje statusa vodnih tela.

Kvalitet podzemnih voda i status vodnih tela podzemnih voda

Stanje kvaliteta

Skup fizičko-hemijskih i mikrobioloških karakteristika podzemnih voda definiše kvalitet i
upotrebljivost voda za određenu namenu. Pritom su od posebnog značaja podzemne vode
sa kvalitetom pogodnim za piće, koje se mogu koristiti samo za snabdevanje vodom
stanovništva, sanitarno-higijenske potrebe, napajanje stoke, za potrebe industrije koja
zahteva visokokvalitetnu vodu i potrebe malih potrošača.

Ocena stanja kvaliteta resursa podzemnih voda u Republici Srbiji data je na osnovu
raspoloživih podataka nadležnih ministarstava, rezultata monitoringa, tehničke
dokumentacije i rezultata pojedinačno sprovedenih radova i anketa.

Sistematsko osmatranje i ažuriranje podataka o kvalitetu podzemnih voda su preduslov za
adekvatnu ocenu statusa voda, sagledavanje trendova promene i ocenu efekata preduzetih
mera zaštite. Prostorna i vremenska reprezentnost, kao i obim parametara koji se ispituju, od
neposrednog su uticaja na kvalitet podataka kojima se definiše kvalitet voda.

Sa aspekta strategije upravljanja kvalitetom podzemnih voda poseban značaj imaju karstne,
a potom aluvijalne i "prve" izdani, na koje je antropogeni uticaj najveći. S druge strane, ove
resurse karakteriše značajna prostorna heterogenost, dinamična vodorazmena i promenljivi
hidrohemijski uslovi koji uslovljavaju različitu "osetljivost" podzemnih voda na pojedine
pritiske.

Stanje kvaliteta podzemnih voda može se definisati sa aspekta:

1) parametara koji definišu prirodni kvalitet voda, a dominantno su rezultat interakcije vode i
podloge;

2) parametara koji definišu stanje resursa pod uticajem antropogenih faktora.

Prirodni kvalitet podzemnih voda na području Republike Srbije je dosta neujednačen, što je
posledica različitog minerološko-petrografskog sastava vodonosnih sredina, geneze
podzemnih voda i akvifera, starosti vode, različitog intenziteta vodorazmene i sl. i kreće se
od izuzetnog kvaliteta koji ne zahteva tretman, do voda koje zahtevaju veoma složene
postupke kondicioniranja pre njene upotrebe za javno vodosnabdevanje.

Hemijski sastav podzemnih voda "prve" izdani na području zapadne i južne Bačke se odlikuje
mineralizacijom od 250-500 mg/l u priobalju Save i Dunava, do 400-800 mg/lna području
"Varoške" terase, dok je u nekim delovima Bačke vrednost ovog parametra preko 2.000 mg/l.
Ukupna tvrdoća se kreće u rasponu od 10-30º dH, ponegde i više, povećan je sadržaj
gvožđa i mangana. Na području severoistočne Bačke osnovnu izdan karakteriše
mineralizacija od 240-480 mg/l, dok je u južnom delu ova vrednost od 350-635 mg/l. Tvrdoća
vode je takođe manja u severnom delu (6,5-10º dH), a veća u južnom delu (do 20º dH).
Utrošak KMnO

je ispod 10 mg/l, dok sadržaj gvožđa ide do 3 mg/l.

Na području Banata moguće je sa aspekta kvaliteta osnovne izdani izdvojiti tri područja:
područje severno od Begeja i Plovnog Begeja, područje srednjeg Banata (Zrenjanin-Žitište) i
područje južnog Banata. Na području severno od Begeja i Plovnog Begeja mineralizacija
iznosi od 500-700 mg/l, sadržaj gvožđa 0,2-1 mg/l, amonijaka 0,2-1 mg/l, dok je utrošak

KMnO

od 10-40 mg/l. Na području Zrenjanin - Žitište mineralizacija je preko 1.200 mg/l,

sadržaj gvožđa je od 0,4 do preko 2 mg/l, amonijaka preko 10 mg/l, a utrošak KMnO

je preko

200 mg/l. Na području južnog Banata mineralizacija je od 310-460 mg/l, tvrdoća je povećana
i ide do 18º dH, a sadržaj gvožđa je redovno preko 0,5 mg/l.

Kvalitet "prve" i osnovne izdani na području južnog Srema je praktično isti, s obzirom na
hidrauličku povezanost ovih dveju izdani. Mineralizacija se kreće u rasponu od 600-850 mg/l,
tvrdoća je preko 20º dH, utrošak KMnO

je nizak (od 3-7 mg/l), dok je gvožđe uglavnom

povećano (0,5-3,5 mg/l).

Jedna od bitnih karakteristika podzemnih voda osnovne izdani na području AP Vojvodine je
povišena koncentracija arsena. Povišene koncentracije se javljaju na području centralnog i
severnog Banata (10-50 μg/l i preko 50 μg/l), centralne i severne Bačke (10-50 μg/l, pa i
preko 50 μg/l) i zapadnog Srema (10-50 μg/l). Kvalitet voda dubokih izdani na području
Bačke i Banata nije zadovoljavajući (povećana mineralizacija, gvožđe, organske materije,
mutnoća), dok je na području Srema kvalitet znatno bolji.

Na ostalom delu teritorije Republike Srbije (prostor južno od Save i Dunava) prisutna je
raznolikost u hemizmu podzemnih voda, pa će prikaz biti dat generalno po tipovima
vodonosnih sredina.

Vode u okviru kvartarnih aluvijalnih naslaga su uglavnom natrijumsko-kalcijumskog ili
magnezijumsko-kalcijumskog sulfato-hidrokarbonatnog tipa. Mineralizacija se kreće u
rasponu od 450-750 mg/l, tvrdoća je 12-16 º dH, pH rednost od 7,1 do 7,4. Redovna je
povišena koncentracija gvožđa i mangana.

Vode u okviru neogenih naslaga su uglavnom sulfat-hidrokarbonatnog tipa, sa promenljivom
mineralizacijom koja je u granicama od 500-1.400 mg/l. Sadržaj gvožđa je lokalno povišen.

Vode karstnih izdani su uglavnom kalcijumsko-hidrokarbonatnog tipa, sa mineralizacijom od
200-500 mg/l, tvrdoćom 10-15 mg/l, pH vrednošću od 7,2 do 8.

Nitrati, nitriti i amonijum joni su u dozvoljenim granicama, izuzev na delovima Velike Morave,
gde su registrovane povišene koncentracije nitrata (naselja Požarevac, Lapovo, Velika
Plana, Žabari i Svilajnac).

Kvalitet podzemnih voda u aluvionima velikih reka u centralnoj Srbiji

Generalna karakteristika ovih izdani je relativno niska mineralizacija, uz vrlo promenljiv
sadržaj gvožđa i podređeno mangana po prostoru. Povišene vrednosti elektroprovodljivosti
iznad 1.000mS/cm mogu se smatrati indikatorima antropogenih uticaja i obično se javljaju u
kombinaciji sa povišenim sadržajem nitrata, hlorida i, ne retko, sulfata.

Osnovne karakteristike podzemnih voda aluviona Ibra, Zapadne, Južne i Velike Morave i
Save sistematizovane su i prikazane u Tabeli 34. Ista tabela sadrži i karakteristike
podzemnih voda "prve" izdani na području AP Vojvodine i "prve" i osnovne izdani na
području Mačve.

Tabela 34. Osnovne karakteristike podzemnih voda prve izdani (podaci monitoringa RHMZ i
Agencije za zaštitu životne sredine) i odabranih vodovoda

Izdan

Opšti pokazatelji i

indikatori osetljivosti

Indikatori uticaja

Stanje

oksičnosti

Komentar

0,06-1,17 mg/l, na
području
"varoške"terase i do 5
mg/l
mangan povišen i
preko 0,5 mg/ l

mgN/l

veze sa vodotocima i
kanalima, kao i od
načina korišćenja
zemljišta

Aluvion Ibra
("Žičko polje",
"Konarevo",
uzvod. od
Kraljeva)

pH 7,3 - 7,9
TS mg/l (216 - 481)
pros. 328
T -8,3 do 18,6°C dobra
vodorazmena
Gvožđe i mangan su
ispod granice detekcije

335 - 745mS/cm
KMnO

1,26-7,9

mg/l
Nitrati 4 mg/l - 20
mg/l
Hloridi 10-25 mg/l

Uglavnom
oksična

- potencijalna
opasnost od
povremenih
pojavazagađenja
Ibra (sa lokacija uzv.
od Raške)
- fenol i teški metali
- prostor osetljiv na
unos nitrata

Aluvion
Zapadne
Morave
(podaci
monitoringa
RHMZ)

pH 7,1 - 8,3
TS mg/l (200 - 880)
pros. 450
Gvožđe 0,01 -
1,84mg/l i mangan
0,01 do 0,73

430 - 1570
mS/cm
KMnO

8 - 24 mg/l

Nitrati (1 - 93)
sred. 15mg/l
Hloridi 10-25 mg/l
NH

+ispod

0,2mgN/l

Različito po
prostoru

- sadržaj nitrata
promenljiv po
vremenu i prostoru
- koncentracija nitrita
povremeno iznad
MDK
- najlošiji kvalitet
vode u zoni
Kruševca

Aluvion Južne
Morave (4) i
ušća pritoka
Nišave (2 lok),
Veternice (2.) i
Toplice (1 lok)

pH 5,9 - 8,1
TS mg/l (150 - 1320)
pros. 500
Gvožđe 0,01 - 1,6mg/l
i mangan prelazi MDK
srednje 0,5

300 - 1990
mS/cm
KMnO

3 - 16 mg/l

Nitrati (1 - 145)
sred. 28mg/l
Hloridi 10-25 mg/l
NH

+ispod

0,2mgN/l

Različito po
prostoru

- sadržaj nitrata
promenljiv po
vremenu i prostoru
- povremeno
povišena koncentrac.
nitrita (maks. 0,55
mg/l, pros. 0,02 mg/l)

Aluvion Velike
Morave
(najistraženiji
prostor,
opravdano s
obzirom na
značaj, danas i
u budućnosti)

pH 6,6 - 7,8
TS mg/l 300 - 1300
Gvožđe i mangan 0 -
1,5 mg/l
Više koncentracije uz
vodotok V.M. (u zoni
Lapova, Trnovča i sela
Šalinac, koncentracije
gvožđa i mangana su
više od prosečnih)
- koncentrac. Mg >
50mg/l, prirodna
karakteristika

640 - 2000
mS/cm
KMnO

(1 -10)

pros. 6,5 mg/l
Nitrati (1 - 262)
sred. 35mg/l
Hloridi 10-25 mg/l
NH

0,015 - 4,18

mgN/l
sporadično nitrit
iznad MDK

Uglavnom
oksična

- sniženje NPV usled
snižavanja kote dna
Velike Morave
(antropogeni uticaji)
- većina naselja
nizvodno od
Bagrdana bez
komunalne
infrastrukture
- promena kvaliteta
po vremenu bez
zakonitosti
- loš kvalitet vode za
piće brojnih naselja
(bez vodovoda, ali i
sa centraliz. vodov.)

Aluvion Save -
ušće - km 50:
izvorište
Beograd 4m

/s i

Obrenovac

pH 7,2 - 7,9
TS mg/l (250 - 400)
bunari uz reku
T -11 do 18°C
Gvožđe 0,2 do 5 mg/l,

450 - 700 mS/cm
bunari
KMnO

4 - 6 mg/l

uz reku 4 - 10
mg/l u zaleđu

Anoksična,
samo
lokalno
oksična

- u velikoj meri
zaposednut
industrijom, urbanim
centrima i
poljoprivredom

250-300 l/s

u proseku 1,6 i
mangan najčešće 0,2
do 0,5 mg/l

Nitratiobično niski
Hloridi 10-25 mg/l
NH

+do 0,5mgN/l,

iznad je
antropogeni uticaj

- lokalno, kvalitet
vode izmenjen:
elektropr., hloridi, na
jednom lokalitetu i sa
pojavama rastvarača
- registruju se
lokacije se povišenim
arsenom (prirodno).

Mačva - "prva"
izdan

pH 7,1 - 8,3
TS mg/lpros. 400
T -11 do18°C
Gvožđe 0,02 - 1,2
pros. 0,2 mg/li
mangan 0,01 - 1,14
pros. 0,14mg/l

365 - 1520 pros.
770 mS/cm
KMnO

0,4 - 6,4

pros. 3,2 mg/l
Nitrati 0,1 - 98
sred. 15 mg/l
Hloridi 10-25 mg/l
(maks. 60)
NH

+ispod

0,2mgN/l,

Oksična i
anoksična

-sadržaj nitrata
promenljiv po
vremenu i prostoru
(stalno prekoračenje
u Bogatiću)
- vidljiv uticaj i u
Noćaju
- koncentracija nitrita
povremeno iznad
MDK

U aluvionu Velike Morave povišene koncentracije nitrata su veoma česte (Tabela 35), a
sporadično se registruju i pojave nitrita iznad MDK. Ovo se odražava na kvalitet vode koja se
koristi u sistemima javnog vodosnabdevanja, koji je loš u većini naselja koja koriste
individualne plitke bunare, kao i na izvorištima Garevina, Žabari, Livade, Meminac i Ključ. Za
obezbeđenje što boljeg kvaliteta vode ovih izvorišta primenjuju se različite metode (aktivna
hidraulička zaštita, kombinacija sa drugim resursima ili prestanak eksploatacije).

Tabela 35. Prisustvo nitrata u podzemnoj vodi kod sistema koji se oslanjaju na aluvijalnu
izdan Velike Morave

Sadržaj nitrata (mg/l)

Broj analiziranih lokacija

Nema (<20)

30 - 40

Preko 50 (>MDK)

UKUPNO

Kvalitet podzemnih voda na području AP Vojvodine

Na teritoriji AP Vojvodine za javno vodosnabdevanje zahvataju se podzemne vode iz
vodonosne sredine mlađeg kvartara - "prva" izdan, zatim iz osnovnih vodonosnih sredina
eopleistocena i starijeg pleistocena - osnovne izdani i vodonosnih sredina pliocena -
subarteske i arteske izdani u dubljim delovima terena.

Korišćenje "prve" izdani uglavnom je prisutno u području zapadne i južne Bačke, a delimično
i u području južnog Srema (oslanja se na prihranjivanje iz Save i Dunava i iz zaleđa).
Potencijalno područje u kojem postoje svi uslovi za zahvatanje "prve" izdani za regionalno
snabdevanje vodom nalazi se i u južnom Banatu - "kovinska depresija".

Dublje izdani imaju znatno veći značaj za snabdevanje vodom, a njihov kvalitet se prati preko
karakteristika isporučene vode u sistemima javnog vodosnabdevanja.

Iako podaci za "prvu" izdan nisu od primarnog značaja za problematiku snabdevanja vodom
na području AP Vojvodine, Agencija za zaštitu životne sredine vrši sistematski monitoring

pouzdanosti", kao pokazateljem obima informacija o hemijskim i kvantitativnim parametrima
vodnog tela dobijenih monitoringom, namenskim istraživanjima, studijama, analizama,
elaboratima i projektima. U tom smislu "nivo pouzdanosti" se kretao od visokog (gde je
postojao dovoljan obim podataka monitoringa i istraživanja za ocenu statusa), do niskog (gde
nije postojao monitoring i ocena statusa je izvršena na osnovu analize prisutnih pritisaka i
uticaja-analiza rizika).

Ocena kvantitativnog statusa izvršena je na osnovu postojećih podataka osmatranja
eksploatacije i efekata eksploatacije podzemnih voda. Za sva vodna tela izvršena je i analiza
rizika nepostizanja dobrog kvantitativnog i hemijskog statusa, što sa aspekta Strategije
predstavlja značajnu smernicu u kom pravcu treba fokusirati mere za dostizanje dobrog
statusa. Ocena rizika postizanja dobrog kvantitativnog statusa vodnih tela izvršena je na
osnovu procene raspoloživih količina podzemne vode, procene budućih zahvatanja
podzemnih voda za različite potrebe, kao i registrovanih podataka o režimu podzemnih voda
i trendovima promene njihovog nivoa.

U zavisnosti od raspoloživosti podataka o kvalitetu podzemnih voda, ocena hemijskog
statusa za podzemne vode izvršena je na dva načina:

1) za vodna tela za koja postoje podaci o kvalitetu podzemnih voda, ocena statusa izvršena
je korišćenjem podataka Agencije za zaštitu životne sredine, rezultata ispitivanja kvaliteta
vode za piće i rezultata ispitivanja kvaliteta vode u okviru različitih dostupnih studijskih
istraživanja, projekata, elaborata o rezervama i elaborata o zonama sanitarne zaštite
izvorišta;

2) za vodna tela podzemnih voda za koja ne postoji monitoring kvaliteta ili nema dovoljno
podataka o hemijskom sastavu, ocena statusa izvršena je na osnovu procene rizika
ugroženosti kvaliteta podzemnih voda od difuznih i koncentrisanih izvora zagađenja. Procena
rizika za takve slučajeve izvršena je na osnovu kombinacije dva kriterijuma: prirodne
ranjivosti podzemnih voda (iskazane kroz kategorije ranjivosti) i prisutnih izvora difuznih i
koncentrisanih zagađenja (iskazanih preko procentualne pokrivenosti površine terena
različitim tipovima korišćenja).

Podloga za ocenu prirodne ranjivosti podzemnih voda bila je Karta ugroženosti podzemnih
voda Republike Srbije, R 1:500.000 (Projekat: Razvoj monitoringa podzemnih voda u
Republici Srbiji, Rudarsko-geološki fakultet Beograd, IJČ i Geološki institut Srbije, 2008-
2011). Uticaj izvora difuznog zagađenja je analiziran korišćenjem karte-podloge CORINE
2000 (CLC2000). Koristeći pomenute podloge, upotrebom GIS (geoiformacionog sistema)
alata, kao rezultat dobijena je karta hemijskog rizika vodnih tela podzemnih voda od difuznih
izvora zagađenja (Karta rizika zagađenja podzemnih voda iz difuznih izvora).

U tabelama 37. i 38. prikazani su rezultati ocene kvantitativnog i hemijskog statusa
podzemnih voda, kao i nivoi pouzdanosti ocene statusa, imajući u vidu raspoloživost
podataka.

Tabela 37. Rezultati ocene kvantitativnog statusa sa nivoom pouzdanosti ocene

Vodno područje

Dobar status

Slab status

Nivo pouzdanosti

Broj vodnih tela (VT)

% VT Broj VT % VT Visok Srednji Nizak

Bačka i Banat

Beograd

100

Donji Dunav

100

Morava

Sava

Srem

Ukupno

134

120

Tabela 38. Rezultati ocene hemijskog statusa sa nivoom pouzdanosti ocene

Vodno područje

Dobar status

Slab status

Nivo pouzdanosti

Broj vodnih tela (VT)

% VT

Broj VT % VT Visok Srednji Nizak

Bačka i Banat

95,24

4,76

Beograd

88,89

11,11

Donji Dunav

86,67

13,33

Morava

96,30

3,70

Sava

93,94

6,06

Srem

100,00

0,00

Ukupno

142

117

Analizom je ukupno obuhvaćeno 153 vodna tela u šest vodnih područja. Ukupno je ocenjeno
da 18 vodnih tela ima slab kvantitativni status, i to:

1) u osnovnom vodonosnom kompleksu u Bačkoj, Banatu i Sremu deset vodnih tela ima slab
status (uzrok je nadeksploatacija);

2) u plioceskim sedimentima u Sremu dva vodna tela imaju slab status (uzrok je
nadeksploatacija);

3) u aluvionu Velike Morave dva vodna tela imaju slab status (uzrok pad nivoa podzemnih
voda kao posledica hidromorfoloških pritisaka eksploatacijom šljunka);

4) u karbonatnim terenima jedno vodno telo ima slab status (Nepričava, uzrok
nadeksploatacija);

5) u neogenim sedimentima tri vodna tela imaju slab status usled pada nivoa podzemnih
voda kao posledica eksploatacije za potrebe vodosnabdevanja.

Prema rezultatima procene, deset vodnih tela je u slabom hemijskom statusu (oko 6%), dok
se za 143 vodnih tela (oko 94%) smatra da su u dobrom statusu.

Rezultati analize rizika postizanja dobrog hemijskog statusa pokazuju da je broj vodnih tela
koja su u riziku u budućnosti veći (u riziku i verovatno u riziku 34 vodnih tela), ali treba imati u
vidu da je reč o prognozi koja se bazira na prirodnoj ranjivosti izdani i pritiscima od
antropogenih aktivnosti, koji se tokom vremena menjaju. Ono što svakako treba istaći je
nizak nivo pouzdanosti ocene hemijskog statusa, koji proizilazi pre svega iz činjenice
nedovoljnog monitoringa podzemnih voda, tj. nepostojanja podataka. Dalji razvoj kako
hemijskog tako i kvantitativnog monitoringa predstavlja preduslov za pouzdanu ocenu
statusa i kasniju eventualnu primenu mera na njegovom poboljšanju.

v) Uređenje vodotoka i zaštita od štetnog dejstva voda

Bujične poplave su obično lokalne pojave. Nastaju naglo, a često pokreću i klizišta. Iako se
bujičnim poplavama plave manje površine nego u slučaju poplava velikih reka, one
predstavljaju značajnu opasnost i ponekad dovode do ljudskih žrtava. To je posledica
njihovog naglog nastanka, koji ograničava mogućnost najave i vanrednog delovanja, kao i
razornog dejstva velikih brzina toka i pronosa površinskog i drugog materijala.

U Republici Srbiji postoji, takođe, veliki broj manjih vodotoka koje odlikuje bujični karakter
hidrološkog režima, odnosno specifična geneza, brza koncentracija i kratko trajanje velikih
voda. Bujični karakter nije uvek podjednako izražen, već zavisi od rasporeda i intenziteta
padavina u slivu, kao i od stanja erozije na slivu.

Gornji delovi slivova najznačajnijih reka u Republici Srbiji (Dunav, Tisa, Sava) se većim
delom sliva nalaze na teritoriji nekoliko država, što znači da se poplavni talasi pretežno
formiraju van granica Republike Srbije. Najozbiljnija pretnja ravničarskim područjima
Republike Srbije je istovremena pojava velikih voda na ovim rekama, što može dovesti do
katastrofalnih posledica.

Drinu, Tamiš, Timok, Neru, Karaš, Nišavu, Beli Drim, kao i veći broj manjih vodotoka (Zlatica,
Stari Begej, Plovni Begej, Brzava, Moravica, Bosut, Lepenac, Pčinja, Jerma, Dragovištica i
druge) preseca državna granica ili su to granične reke, pa na režim velikih voda na njima
utiču i uslovi izvan teritorije Republike Srbije.

Do sada su za zaštitu od poplava, zavisno od hidrološko-hidrauličkih, psamoloških i
morfoloških karakteristika vodotoka, kao i namene i načina korišćenja vodotoka i priobalja,
primenjivani različiti objekti, radovi i mere. Pritom su dominantnu ulogu imali klasični -
investicioni (građevinski) radovi i mere, kojima se obezbeđuje zaštita od usvojenog
"merodavnog" proticaja (proticaj na koji je dimenzionisan zaštitni sistem). Drugi kompleks
mera - "neinvesticione mere" (administrativne, regulativne i institucionalne mere za
preventivno smanjenje direktnih, indirektnih i potencijalnih šteta od poplava) do sada je bio
malo zastupljen, ali se postepeno sve više uvodi u primenu.

Okosnicu postojećeg sistema zaštite od poplava čine "pasivne mere" (odbrambeni nasipi i
drugi tipovi "linijske" zaštite), dok su "aktivne mere" (povećanje propusne moći korita
vodotoka, zadržavanje dela poplavnog talasa u rezervisanim prostorima
jednonamenskih/višenamenskih akumulacija ili retenzija, usmeravanje dela poplavnog talasa
u rasteretne kanale) manje zastupljene.

Izgrađeni objekti i sistemi zaštite od poplava, sistematizovani po vodnim područjima,
prikazani su u Tabeli 39. i na Slici 32.

Tabela 39. Objekti za zaštitu od poplava na vodama I reda

Vodno

područje

Dužina linijskih objekata (km)

Akumulacije i retenzije

Nasipi

Regulisano

korito sa

nasipima

Regulisano

korito bez

nasipa

Obaloutvrda/

kej

Visoki

teren

Akumulacije

za odbranu

od poplava

Višenamensk

e akumulacije

Banat i
Bačka

915,90

422,47

9,48

Srem

114,27

5,50

Beograd 263,03

202,74

2,26

12,41

3,52

Donji
Dunav

248,81

22,24

15,22

6,64

1,47

Sava

150,60

113,24

27,26

7,60

5,80

Morava

640,70

343,19

62,16

2,91

AP
Kosovo i
Metohija

116,95

18,50

UKUPNO 2450,26 1109,38

134,88

29,56

10,79

Izvor: Operativni plan odbrane od poplava za 2013. godinu

Stanje sistema zaštite od poplava po vodotocima prikazano je u nastavku.

Zaštitu od poplava duž Dunava obezbeđuju levo-obalni nasipi od granice sa Mađarskom (km
1433) do ušća Nere (km 1075), kao i desno-obalni nasipi ili kejski zidovi koji su izvedeni na
pojedinim lokacijama u Sremu i u Beogradu i kontinualno od Smedereva (km 1116) do
Golupca (km 1040).

Od granice sa Mađarskom do Novog Sada (km 1255) levo-obalni nasipi su dužine 182 km.
Nakon razorne poplave 1965. godine, nasipi su rekonstruisani i novi nasipi su izgrađeni kako
bi se osigurala odbrana od 100-godišnje velike vode, sa sigurnosnim nadvišenjem od 1,2 m.
Duž većeg dela nasipi su viši od 5 m, sa krunom širine 5-10 m. Na nasipskoj liniji postoji
veliki broj drugih vodnih objekata (prevodnice, ustave, crpne stanice, itd.).

U zoni akumulacije "Đerdap 1" (nizvodno od Novog Sada) uslovi zaštite od poplava su
značajno promenjeni posle izgradnje brane. Izvršena je rekonstrukcija postojećih i izgradnja
novih nasipa, nekoliko naselja je premešteno na viši teren, dok su druga zaštićena
obaloutvrdama i zaštitnim zidovima. Danas nasipi štite područje od 100-godišnjih velikih
voda, uz nadvišenje od 1,2 do 1,7 m. Ustave na branama HE "Đerdap 1 i 2" su u potpunosti
otvorene tokom prolaska velikih voda, jer akumulacija HE "Đerdap 1" ne može da prihvati
poplavni talas, zbog relativno male zapremine.

Slika 32. Postojeći sistem zaštite od poplava Izvor: IJČ

Odbrana od poplava 2006. godine, tokom koje su najveći problemi bili u gradovima i
naseljima duž Dunava, inicirala je rekonstrukciju zaštitnih objekata u Novom Sadu, Zemunu,
Smederevu, Starom Kostolcu (Požarevac), Velikom Gradištu i Golupcu. Rekonstrukcija je
završena ili je u toku. Zaštita Beograda je u prethodnim planskim dokumentima uvek imala
prvi rang prioriteta na teritoriji Republike Srbije, ali i pored toga, potreban stepen zaštite nije
obezbeđen, a izgradnja u potencijalno plavnim zonama se nastavlja.

Banatski vodotoci Stari i Plovni Begej, Tamiš, Brzava, Rojga, Moravica, Karaš i Nera su
prekogranične reke, čiji se slivovi pretežno nalaze u Karpatima, u Rumuniji. Zaštitu od
poplava obezbeđuje fleksibilan sistem koji se sastoji od glavnih kanala HS DTD i presečenih
vodotoka sa nasipima i omogućuje preraspodelu velikih voda u zavisnosti od nivoa vode u
Dunavu i Tisi.

Na Tamišu se izdvajaju dve celine: "Gornji Tamiš" (od ustave Tomaševac do granice sa
Rumunijom), koji je zaštićen obostranim nasipima i "Donji Tamiš" (od ustave Tomaševac do
ušća u Dunav), koji se nalazi u istoimenom hidrosistemu, sa ustavama Tomaševac, Opovo,
Pančevo i Čenta. Nakon katastrofalnih poplava 2000. i 2005. godine, koje su nastale usled
rušenja nasipa na rumunskoj teritoriji, nasipi na "Gornjem Tamišu" su rekonstruisani i očišćen
je koridor na sektoru od zajedničkog interesa.

Objekti zaštite nisu izgrađeni na Karašu, tako da se javljaju učestale štete od poplava, kao i
na Neri, gde postoje samo lokalni objekti zaštite.

Na Tisi su izgrađeni obostrani nasipi, ukupna dužine 278 km. Nasipi su rekonstruisani nakon
odbrana od poplava 1970. godine i 2006. godine, tako da obezbeđuju zaštitu od 100-
godišnje velike vode, uz 1 m sigurnosnog nadvišenja. Uslovi tečenja velikih voda su
značajno poboljšani regulacionim radovima u koritu (proširivanje i prosecanje meandara) i na
inundacijama (korekcija linije nasipa). Na nekim potezima su inundacije zaštićene letnjim
nasipima od poplava desetogodišnje velike vode.

Na Savi su izgrađeni su obostrani nasipi koji nisu kontinualni, već su na levoj obali na potezu
Kupinovo - Sremska Mitrovica zadržane prirodne plavne zone, za prihvatanje i delimično
transformisanje poplavnog talasa. Nasipi na levoj obali su uglavnom rekonstruisani posle
odbrana od poplava 1974. i 1981. godine i obezbeđuju zaštitu od 100-godišnje velike vode,
uz zaštitno nadvišenje od 1 m. Na ovoj nasipskoj liniji se nalazi veliki broj vodnih objekata
(ustava i crpnih stanica). Kejske zidove u Sremskoj Mitrovici treba nadvisiti, da bi se
obezbedio adekvatan stepen zaštite grada.

Rekonstrukcija odbrambene linije na desnoj obali nije završena, uključujući i potez između
Šapca i ušća Drine, na području Mačve. Vrlo teška odbrana na nekim deonicama ovog
poteza u maju 2014. godine pokazala je da se rekonstrukcija nasipa mora urgentno uraditi.
Pritom treba imati u vidu da bikatastrofalne posledice duž srpskog sektora Save bile još
većih razmera da nije došlo do popuštanja nasipa i izlivanja vode na teritorijama BiH i
Hrvatske, zbog čega je pik poplavnog talasa smanjen. Kako se ovakav, pa i gori scenario
može ponovo javiti, treba preispitati koncept zaštite od poplava na Savi, radi obezbeđenja
danas ugroženih centara šteta (gradovi, naseljena mesta, industrijske zone i infrastruktura).
U slučaju Beograda, može se konstatovati da kejski zidovi i nasipi u centralnoj zoni grada
(koja se planira za dalji urbani razvoj), ne obezbeđuju adekvatan stepen zaštite.

Na Kolubari i njenim pritokama (Tamnava sa Ubom, Turija, Beljanica, Vraničina, Lukavica,
Toplica, Ljig i dr.) izgrađeni su objekti u cilju zaštite naseljenih mesta, industrijskih postrojenja
i poljoprivrednog zemljišta. Sadržaj i položaj branjenog područja uticali su na izbor tipa

objekata (nasipi, regulacije "gradskog" i "poljskog" tipa). Posebno velike razmere poplave
2014. zahtevaju kompletno preispitivanje koncepta zaštite na slivu Kolubare.

Bosut se uliva u Savu preko ustave "Bosut", koja je locirana na levo-obalnom savskom
nasipu. Ustava ima funkciju regulacije vodostaja Bosuta, osim u uslovima velikih voda Save,
kada mora biti zatvorena (oko 3/4 sliva Bosuta je niže od nivoa velike vode Save). U tom
periodu, voda Bosuta se prepumpava preko crpne stanice "Bosut". Kako se 2/3 sliva Bosuta
nalazi u Hrvatskoj, pitanja rada ustave i crpne stanice su od međudržavnog značaja.

Zaštitni objekti duž Drine i njenih pritoka izvođeni su prvenstveno u cilju zaštite većih
naseljenih mesta u kojima su locirani i značajni industrijski objekti (Loznica, Bajina Bašta i
Ljubovija na Drini, Priboj i Prijepolje na Limu). Zaštita poljoprivrednih površina nasipom
izvedena je samo na najnizvodnijem sektoru Drine (zaštita Mačve), u dolini Jadra i na nekim
drugim pritokama. Primenjeni su različiti tipovi objekata, zavisno od sadržaja branjenog
područja i karakteristika vodotoka: nasipi, obaloutvrde i kejski zidovi, kao i regulacije
"gradskog" tipa na potezima manjih vodotoka bujičnog tipa kroz naselja ili "poljskog" tipa kroz
poljoprivredna područja, kao što je dolina Jadra. U sistem za zaštitu od poplava su uključene
brane i akumulacije na Drini, Limu i Uvcu. Nakon velikih voda Drine 2010. i 2014. godine
potrebno je preispitati sistem zaštite, u saradnji sa bosanskom stranom koja započinje
izgradnju nasipa u Semberiji. U maju 2014. godine su na slivovima desnih pritoka Drine
zabeleženi ekstremni protoci, tako da je došlo do plavljenja i velikih šteta.

Do sada su u slivu Morave primenjivani različiti objekti, radovi i mere za zaštitu od poplava:

1) izgradnja odbrambenih nasipa, kejskih i zaštitnih zidova, u cilju sprečavanja direktnog
izlivanja velikih voda iz vodotoka. Ukupna dužina nasipa od republičkog značaja u slivu
Južne Morave iznosi 293 km, Zapadne Morave 99 km, a duž Velike Morave i pritoka je 718
km. Sistem nasipa nije kontinualan, tako da postoje deonice i na glavnim tokovima i na
pritokama bez nasipa ili sa nasipom izgrađenim duž jedne obale. Generalno, veća naseljena
mesta su zaštićena od poplava, dok su poljoprivredne površine uglavnom prepuštene
plavljenju. Činjenica je da zaštita poljoprivrednih površina od poplava i fluvijalne erozije nije
imala visok prioritet u koncepciji uređenja vodotoka ni u prošlosti, a nema ni danas;

2) poboljšanje proticajnog kapaciteta rečne deonice (smanjenjem otpora tečenju,
povećanjem proticajnog profila ili skraćenjem rečnog toka). Posebno su značajne regulacije
"gradskog" tipa, koje su izvedene u većim gradovima i naseljima. U slivu Južne Morave
regulisani su potezi vodotoka kroz Niš, Pirot, Vladičin Han, Leskovac, Prokuplje, Vranjsku
Banju, Kuršumliju i druga naselja. U slivu Zapadne Morave su izvedene regulacije u Užicu,
Požegi, Čačku, Kraljevu, Novom Pazaru, Kruševcu, kao i u naseljima kao što su Guča,
Lučani i dr. U neposrednom slivu Velike Morave regulisane su rečne deonice u gradovima i
brojnim naseljima (Paraćin, Jagodina, Kragujevac, Svilajnac, Despotovac, Aranđelovac,
Rekovac i dr.);

3) zadržavanje dela poplavnog talasa u rezervisanim prostorima višenamenskih akumulacija,
kao i akumulacija namenjenih odbrani od poplava;

4) usmeravanje dela poplavnog talasa u rasteretni kanal (Hisarski kanal u Leskovcu).

Štete od poplava u slivu Morave se beleže skoro svake godine, pretežno na poljoprivrednom
zemljištu. Neke od značajnijih poplava su se desile 1999. godine (izlivanje pritoka Zapadne i
Velike Morave, sa velikim štetama nanetim naseljima, industrijskim postrojenjima,
infrastrukturnim objektima i poljoprivredi), 2007. godine i 2010. godine (obe u slivu Južne
Morave). U ovom slivu su 2014. godine zabeležene dve poplave: manja u aprilu (pogodila je
deo sliva Zapadne Morave i Toplicu) i ekstremna u maju, koja je pogodila ceo sliv Zapadne

urađene su za značajna poplavna područja duž Dunava i u slivu Velike Morave, dok će u
narednom periodu ovakve karte biti urađene i za ostala značajna poplavna područja.

Štete od poplava u Republici Srbiji su se i u prošlosti i u novijem periodu dešavale i na
branjenim i na nebranjenim površinama, ali ne postoji sistematizovan pregled podataka za
višegodišnji period, ni po obuhvaćenom prostoru ni po veličini prouzrokovane štete.
Pojedinačne zabeležene vrednosti pokazuju da su štete koje poplave prouzrokuju značajne
(štete od poplave na privatnim objektima, infrastrukturi i poljoprivrednom zemljištu dostigle su
2010. godine u Zaječaru i okolini skoro 4,5 miliona €), kao i da sprovođenje odbrane od
poplava zahteva velika sredstva (uspešna operativna odbrana od poplava na Dunavu, Tisi i
drugim vodotocima koštala je 2006. godine oko 10 miliona €). U maju 2014. godine je iznos
direktnih i indirektnih šteta u 24 opštine pogođene poplavom bio oko 1,5 milijardi €.

Najlošije stanje je u slivovima manjih vodotoka, gde su postojeće mere i objekti (regulacioni i
zaštitni) uglavnom lokalne prirode, ograničeni na veća naselja, značajnije industrijske objekte
ili poljoprivredne komplekse. Česte i velike štete najčešće su posledica neplanske
urbanizacije, sa promenom uslova u priobalju, kao i nezaokruženih odbrambenih sistema i/ili
prevaziđenog stepena zaštite. Na ovim vodotocima se ne mogu, zbog naglog nadolaska i
kratkog trajanja velikih voda, primeniti operativne mere odbrane od poplava, pa se aktivnosti
nadležnih organa najčešće svode na upozorenje, pomoć stanovništvu, evidentiranje šteta i
sanaciju objekata nakon prolaska poplavnog talasa.

Do pogoršanja stanja zaštite od poplava u Republici Srbiji dovode mnogobrojni antropogeni
uzroci, kao što su oštećenja vodnih objekata, krčenje šuma, neplanska urbanizacija,
izgradnja objekata na rekama (posebno mostova malih dimenzija) i drugo. Daljem
pogoršanju mogu doprineti i nepravilno upravljanje vodnim objektima (akumulacijama,
retenzijama, rasteretnim kanalima, ustavama), kao i moguće klimatske promene.

Uređenje vodotoka

Deformacija rečnog korita, prouzrokovana prirodnim ili antropogenim uticajima, predstavlja
značajan problem, s obzirom na štete koje prouzrokuje objektima u koritu vodotoka ili
inundacionom području. Među značajnije antropogene uticaje spada i nekontrolisana
eksploatacija materijala iz korita vodotoka i inundacije.

Radi sprečavanja i zaustavljanja procesa deformacije rečnog korita, obezbeđenja potrebne
propusne moći korita za vodu, rečni nanos i led, ali i radi obezbeđenja potrebnih plovidbenih
gabarita, u Republici Srbiji su izgrađeni brojni regulacioni objekti, prvenstveno na velikim
vodotocima (Dunav, Sava, Tisa, Velika Morava) i uređena korita za malu vodu brojnih
srednjih i manjih vodotoka. Najzastupljenije regulacione objekte predstavljaju obaloutvrde.
Stanje regulacionih objekata često nije zadovoljavajuće, zbog neadekvatnog održavanja.

Eksploatacija materijala iz rečnih korita

Eksploatacija materijala iz rečnog korita vrši se prvenstveno radi očuvanja i poboljšanja
vodnog režima, pri čemu je privredni aspekt od sekundarnog značaja za sektor voda.
Eksploatacija je, dakle, način za obezbeđenje potrebne propusne moći korita, a vrši se u
definisanim granicama i u skladu sa projektovanom dinamikom.

Na većim vodotocima eksploatacija se vrši uglavnom iz rečnog korita, a na manjim i iz
inundacija. Ukoliko se eksploatacija vrši izvan projektnih gabarita i utvrđene dinamike, to
potencijalno može dovesti do neželjene deformacije korita i ugrožavanja njegove stabilnosti.
Za veće vodotoke (Dunav, Sava, Morave i Drina) procenjen je dozvoljeni obim godišnje
eksploatacije, koji daje okvir za izdavanje vodnih saglasnosti. Problem je eksploatacija

nanosa na manjim i srednjim vodotocima (negativan primer je Kolubara), gde problem
predstavlja stihijska eksploatacije materijala u inundacionom području, koja nije praćena
odgovarajućim saniranjem pozajmišta po završenoj eksploataciji, a bitno utiče na prirodnu
sredinu i autohtoni ekosistem i smanjuje poljoprivredne površine.

Erozija i bujice

Produkcija nanosa u rečnim slivovima i njegov transport u vodotocima su dve komponente
globalnog prirodnog procesa. Veliki intenzitet erozionih procesa utiče i na genezu velikih
voda u bujičnom slivu, povećajući maksimalne proticaje.

Problematika erozionih i bujičnih procesa je kompleksna i prevazilazi okvire i nadležnosti
sektora voda. Uređenje slivova nije moguće bez intenzivne međusektorske saradnje, jer je
potrebno da se na optimalan način uskladi korišćenje prostora u domenima šumarstva,
poljoprivrede i vodoprivrede, a u skladu sa principima održivosti i zaštite životne sredine. Sa
aspekta sektora voda od najvećeg interesa je zaštita vodnih objekata od erozionog nanosa,
pre svega akumulacija, dok zaštita privrednih objekata i saobraćajne infrastrukture mora biti
odgovornost subjekata u čijoj su nadležnosti.

Stanje zaštite od erozije i bujica

Sistematski radovi na smanjenju štetnih posledica erozije i bujičnih tokova na području
Republike Srbije vrše se više od sto godina. Počeli su još 1907. godine, uređenjem bujica u
Grdeličkoj klisuri, radi zaštite železničke pruge Beograd-Skoplje-Atina i nastavljeni širom
Republike Srbije, sa manjim ili većim intenzitetom, do danas.

Obimni tehnički radovi za zaštitu od bujica (bujične pregrade i regulacije i sl.) i razni biološki
radovi na kontroli erozionih procesa (pošumljavanja, zatravljivanja i dr.), kao i razne
kombinacije ove dve vrste radova i mera za protiveroziono gazdovanje zemljištem učinili su
da je umanjena produkcija i unos nanosa u recipijente.

Od posebnog značaja je efekat u slučaju akumulacionih prostora, u koje sada dospeva manji
procenat produkovanih količina nanosa, što je u funkciji izvedenog od obima radova i
njihovog održavanja.

U Tabeli 40. prikazan je obim izvedenih radova za karakteristične periode, počev od druge
polovine HH veka, a na Slici 33. prostorna pokrivenost različitom gustinom ovih radova.

Tabela 40. Protiverozioni radovi u Republici Srbiji (period 1955-2010. godine) Izvor: IJČ

Period

Godine

Tehnički

Biološki

Ukupno

Prosečno godišnje

Ukupno

Prosečno godišnje

/god

ha/god

1955-1966.

386.334

32.194

16.008

1.334

1967-1977.

476.505

43.318

16.194

1.472

III

1978-1988.

421.234

38.294

55.011

5.001

1989-1991.

84.557

28.185

10.810

3.603

1992-2000.

7.085

787

9.328

1.037

2001-2006.

11.672

1.945

12.598

2.100

VII

2007-2010.

15.920

3.980

11.480

2.870

UKUPNO

1.403.307

25.059

131.430

2.347

Slika 33. Zastupljenost tehničkih i biotehničkih radova na delu sliva Dunava u Republici Srbiji

Izvor: IJČ

Zaštita od unutrašnjih voda (odvodnjavanje)

Na prostoru Republike Srbije mere odvodnjavanja primenjuju se još od vremena Rimskog
carstva. U XVIII i XIX veku na teritoriji AP Vojvodine izvedeni su značajni radovi na isušivanju
močvarnih površina, najpre izgradnjom sistema za zaštitu od spoljnih voda, a zatim
izgradnjom kanalske mreže za odvodnjavanje, čime su stvorene velike površine pogodne za
poljoprivredu.

Najznačajniji razvoj odvodnjavanja bio je u drugoj polovini dvadesetog veka, kada je
izgradnjom HS DTD-a u AP Vojvodini obezbeđeno prihvatanje suvišnih voda sa preko milion
ha. Značajni radovi na odvodnjavanju izvedeni su i u okviru izgradnje HEPS "Đerdap 1" i
brane na Tisi, za uređenje režima unutrašnjih voda u uslovima uspora. Do 1990. godine
brojni sistemi za odvodnjavanje izgrađeni su i na drugim podslivovima.

U poslednjih 40 godina pristupilo se izgradnji i cevne drenaže, a u istom periodu neki kanali
za odvodnjavanje počeli su da dobijaju dvonamensku funkciju, odnosno da služe za
odvodnjavanje i navodnjavanje.

Izgrađeni sistemi

Od ukupnog zemljišnog fonda Republike Srbije bez AP Kosova i Metohije obradive površine
(različitog kvaliteta) čine oko 4,5 miliona ha. Odvodnjavanjem je obuhvaćeno oko dva miliona
ha, na kojima se nalazi oko 390 sistema za odvodnjavanje, sa preko 24.000 km kanalske
mreže, 210 većih i nekoliko desetina manjih crpnih stanica, ukupnog kapaciteta 543 m

/s i

252 gravitaciona ispusta.

Na najugroženijim zemljištima u aluvijalnim ravnima Tise, Begeja i Tamiša gustina kanalske
mreže je 10-14 m/ha, sa hidromodulom odvodnjavanja između 1,0 i 1,6 l/s po ha. Na
površinama u priobalju Dunava kanalisanost iznosi oko 10,6 m/ha, sa hidromodulom od 0,5
do 1,0 l/s po ha, dok je kanalska mreža na površinama na lesnim terasama sa hidromodulom
0,5 l/s po ha.

Horizontalna cevna drenaža izgrađena je na oko 66.000 ha, najzastupljenija je u Banatu,
nešto manje u Bačkoj, a najmanje na vodnom području Morava.

U Tabeli 41. prikazane su površine pod sistemima za odvodnjavanje, po vodnim područjima.

Tabela 41. Površine pod sistemima za odvodnjavanje

Vodno područje

Površine pod

sistemima

Cevna

drenaža

Kanali

(ha)

(km)

Bačka i Banat

1.390.881

37.226 15.000

Srem

305.551

7.929

5071

Beograd

166.817

7.400

1900

Donji Dunav

30.522

3.678

320

Sava

76.171

1.315

1250

Morava

43.930

4.460

597

UKUPNO Republika Srbija (bez AP Kosovo i
Metohija)

2.013.872

62.008 24.138

Izvor: IJČ

Pored prethodnog, podela je uslovljena i činjenicom da je institucionalna organizovanost i
nadležnost različita za ove dve grupe.

Između navedenih grupa postoji međusobni uticaj, a često su njihov zajednički deo
akumulacije, koje se posebno prikazuju.

Akumulacije

U prvoj polovini dvadesetog veka brane su najpre građene za potrebe energetike (tzv. Velika
brana na Đetinji, 1930. godine), a zatim i za potrebe snabdevanja vodom (Grošnica kod
Kragujevca, 1937. godine). U drugoj polovini XX veka, u fazi ubrzane elektrifikacije zemlje,
izgrađene su visoke brane i formirane prve velike akumulacije, zapremine preko 10 miliona
m

(Vlasinsko jezero, Međuvršje, Zvornik). Sada u Republici Srbiji ima 28 akumulacija

pojedinačnih zapremina većih od deset miliona m

(Tabela 42), sa ukupnim akumulacionim

prostorom od oko šest milijardi m

. Pored ovih velikih, izgrađen je i veći broj akumulacija

manje zapremine, sa različitim funkcijama.

Tabela 42. Izgrađene visoke brane sa akumulacijama većim od deset miliona m

Redni

broj

Akumulacija Vodotok

Godina

izgrad.

Tip

Visina

brane

(m)

Dužina

(m)

Zaprem.

tela brane

(103 m

)

Ukupna

zapr.

akumul.

(10

)

Namena

1. Vlasina

Vlasina

1949.

239

365

176

V,E

2. Međuvršje

Zap.
Morava

1953.

190

3. Zvornik

Drina

1955.

269

316

4. Borsko

Jezero

Brestovač.
r.

1959.

350

345

5. Kokin Brod Uvac

1962.

82 1.227

2.480

273

6. Gračanka

Gračanica

1965.

270

527

7. Bajina Bašta Drina

1966. OG

461

995

340

8. Batlava

Batlava

1966.

302

380

9. Potpeć

Lim

1967.

212

116

10. Đerdap 1

Dunav

1972.

61 1.278

3.000

2.550

11. Gazivode

Ibar

1977.

108

520

5.100

370 E,P,N,V

12. Tisa

Tisa

1978. G/Z

341

823

160

N,P

13. Lisina*

Božička
reka

1978.

244

467

14. Ćelije

Rasina

1978.

220

409

V,P

15. Bovan

Moravica

1978.

151

297

V,P

16. Uvac

Uvac

1979.

110

307

2.500

213

17. Paljuvi Viš

Kladnica

1984.

760

349

18. Vrutci

Đetinja

1984.

241

19. Lazići

Beli Rzav

1984.

131

218

2.000

170

20. Gruža

Gruža

1984.

288

V,P

21. Brestovac

Pusta reka

1985.

330

240

22. Đerdap 2

Dunav

1987. G/Z

899

14.738

868

23. Grlište

Grliška
reka

1988.

101

103

24. Zavoj

Visočica

1989.

262

1.470

170

25. Barje

Veternica

1991.

326

1.300

V,P

26. Prvonek

Banjska

2005.

250

1.300

27. Stuborovni

Jablanica

u gr.

430

2.022

28. Selova

Toplica

u gr.

210

1.830

Osnovna namena brane: V-snabdevanje vodom za piće, I-snabdevanje industrije vodom, E-
energetika, N-navodnjavanje, P-odbrana od poplava
Tip brane: Z-zemljana, K-kameni nabačaj, G-gravitaciona, OG-olakšano-gravitaciona, L-
lučna
* akumulacija koja služi za prebacivanje voda iz sliva Božičke reke u akumulaciju Vlasina

Izvor: IJČ

Ocena stanja

Danas se većina akumulacija, iako su planirane kao višenamenske, koristi jednonamenski,
pri čemu je određeni broj uključen u zaštitu od poplava.

Zbog neodgovarajućeg pristupa uređenju slivnog prostora akumulacija i zaštiti od nanosa,
kod nekih akumulacija je došlo do značajnog zasipanja i gubitka akumulacionog prostora
(Sokolovica, Ovčar Banja, Parmenac, Zvornik, itd.).

Stanje kvaliteta voda u pojedinim akumulacijama koje su namenjene za snabdevanje vodom
stanovništva (Vrutci, Gruža, Ćelije, Bovan, itd.) uglavnom nije u zadovoljavajuće, tako da je
neophodno hitno evidentiranje uzroka pogoršanja stanja i preduzimanje mera u cilju njihovog
otklanjanja.

Za jedan broj akumulacija koje su izgrađene za potrebe energetike ili nekih drugih korisnika,
Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije i planskim dokumentima, predviđeno je njihovo
korišćenje u budućnosti i za snabdevanje stanovništva vodom. S obzirom na aktuelno stanje
sa aspekta potreba za vodom, neophodno je preispitivanje njihovih namena. Slična je
situacija i kod brana sa akumulacijama čija je izgradnja u toku (Selova, Stuborovni).

Regionalni sistemi snabdevanja vodom za piće

Snabdevanje stanovništva vodom za piće iz regionalnih sistema, ako se izuzmu potrebna
velika investiciona ulaganja, ima višestruke prednosti, pri čemu je od posebnog značaja
sigurnost po pitanju obezbeđenosti vode iz različitih izvorišta (ili čak različitih tipova
izvorišta).

U Vodoprivrednoj osnovi Republike Srbije je dato predviđanje da će se snabdevanja vodom
stanovništva u Republici Srbiji odvijati u pravcu širenja javnih vodovodnih sistema, koji bi se
povezivali u sve veće i konzistentnije celine, kompletirajući regionalne sisteme, čijim
povezivanjem bi se na kraju mogao formirati koherentan vodovodni sistem Republike Srbije.

U Vodoprivrednoj osnovi Republike Srbije su date osnovne karakteristike regionalnih
vodovodnih sistema, za koje je bilo predviđeno da uključe i sva lokalna izvorišta (podzemnih i
površinskih voda). Rešenja iz Vodoprivredne osnove Republike Srbije ugrađena su u
Prostorni plan Republike Srbije i od tada služe kao osnova za planiranje u oblasti voda.

Regionalni vodovodni sistem Ruma-Irig. Ovaj regionalni vodovod koristi aluvijalno izvorište
Rume, a pored ove opštine, vodom za piće snabdeva i opštinu Irig. Vodoprivrednom
osnovom Republike Srbije je bilo predviđeno da naselja u Sremu, postanu deo Sremskog
regionalnog sistema, ali do širenja ovog sistema nije došlo.

Regionalni vodovodni sistem Beograda. Ovaj sistem je u Vodoprivrednoj osnovi Republike
Srbije predviđen kao deo Savsko-beogradskog regionalnog sistema. Regionalni vodovodni
sistem glavnog grada (u daljem tekstu: BVK) sada opslužuje stanovništvo i privredu
centralnih gradskih opština i prigradskih opština Barajevo i dela opštine Grocka. Ovaj RVS
se vodom snabdeva iz aluvijalne izdani u priobalju reke Save, kao i direktnim zahvatanjem
rečne vode putem Postrojenja za preradu vode (u daljem tekstu: PPV) "Makiš I i II" i PPV
"Jezero". Manje količine voda se dobijaju i sa PPV "Bele vode" i PPV "Vinča". Poslednjih
godina potrošnja vode je smanjena, tako da je sadašnja prosečna proizvodnja čiste vode u
RVS BVK ispod 7 m

/s. Sistem je osetljiv na akcidentna zagađenja, a u kritičnim delovima

vrlo toplih godina moguće su i redukcije u proizvodnji vode za piće, što se uglavnom oseti u
prigradskim naseljima.

Regionalni vodovodni sistem Kragujevca. U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije
ovaj sistem je bio predviđen kao deo šireg Ibarsko-šumadijskog regionalnog sistema. Ovaj
sistem se danas oslanja na akumulaciju Gruža, na izvorište "Grošnički vodovod", kapaciteta
oko 120 l/s, koje snabdeva vodom naselja u opštinama Kragujevac, Knić i Batočina, i
"Moravski sistem", kapaciteta oko 350 l/s, koji koristi podzemne vode iz aluviona Velike
Morave (izvorište Brzan). Osnovni problem kod ovog sistema predstavlja kvalitet vode, tj.
proces eutrofikacije akumulacije. Osim osnovne namene - snabdevanje vodom za piće -
akumulacija Gruža uspešno vrši zaštitu nizvodnog područja od poplava. Iz akumulacije
Gruža voda se transportuje do Kragujevca, a posredstvom rezervoara "Šumari" i Kraljevu se
mogu obezbediti dodatne količine vode (trenutno se zanemarljive količine voda koriste za par
seoskih naselja).

Regionalni vodovodni sistem "Đetinja". U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije ovaj
sistem je bio predviđen kao Podsistem Vrutci u okviru Zapadnomoravsko-rzavskog
regionalnog sistema. Sistemom se danas iz akumulacije Vrutci obezbeđuje voda za naselja
Užice i Sevojno i industrijske potrošače. Ovaj sistem se nije razvijao prema predviđenoj
dinamici, jer su potrebe za vodom, pogotovu industrijskih potrošača, bile manje od projektom
predviđenih. Zbog toga u ovom trenutku u akumulaciji postoje raspoložive količine vode i za
druge potrebe. Takođe, postoje i problemi sa kvalitetom vode u akumulaciji.

Regionalni vodovodni sistem "Rzav". U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije ovaj
sistem je bio predviđen kao Podsistem Rzavu okviru Zapadnomoravsko-rzavskog
regionalnog sistema. Ovaj sistem danas opslužuje vodom stanovništvo i privredu naselja u
opštinama Arilje, Požega, Lučani, Čačak i Gornji Milanovac. Voda se zahvata iz živog toka
reke Rzav na pregradi "Ševelj", a prečišćava na PPV "Rzav", kapaciteta 1.200 l/s.
Postrojenje kapaciteta 650 l/s pušteno je u eksploataciju 1984. godine, a u toku su pripreme
za njegovo proširenje. RVS "Rzav"je koncipiran na korišćenju akumulisanih voda istoimene
reke, ali se, zbog vremenske neusklađenosti izgradnje brane sa ostalim delom ovog
vodovodnog sistema, voda privremeno zahvata iz živog toka reke. Izgradnja brane je počela
pre par godina, ali zbog nedostatka sredstava teče veoma sporo. Po izgradnju brane, može
se očekivati širenje obuhvata ovog sistema.

Regionalni vodovodni sistem "Rasina". U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije ovaj
sistem je bio predviđen kao Rasinsko-pomoravski regionalni sistem. Sistem se oslanja na
akumulaciju "Ćelije" na reci Rasini i obezbeđuje vodu za naselja u opštinama Kruševac i
Aleksandrovac, kao i naselja u opštinama Ćićevac i Varvarin, čije je priključenje u toku.

Potrebno je u što kraćem vremenu obezbediti adekvatnu zaštitu kvaliteta voda na slivu ovog
izvorišta, odnosno prečišćavanje voda naselja Brus i Blace.

Regionalni vodovodni sistem Niša. Ovaj regionalni sistem bio je Vodoprivrednom osnovom
Republike Srbije, predviđen kao Nišavski podsistem u okviru šireg Donje-južnomoravskog
regionalnog sistema. Ovaj sistem danas snabdeva vodom preko 250.000 stanovnika i jedan
deo industrijskih potrošača. Snabdevanje Niša vodom se vrši sa izvorišta "Mediana",
kapaciteta 200 l/s, sa vrela "Studena", kapaciteta oko 300 l/s, kao i sa sistema vrela
"Ljuberađa-Divljana-Mokra-Krupac", kapaciteta oko 700 l/s.

Regionalni vodovodni sistem "Barje". U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije ovaj
sistem je bio predviđen kao Jablanički podsistem u okviru Donje-južnomoravskog
regionalnog sistema. Sistem se danas oslanja na istoimenu akumulaciju na reci Veternici.
Akumulacija je formirana još 1994. godine, ali sve do izgradnje postrojenja za prečišćavanje
vode za piće, 2010. godine, nije služila za snabdevanje vodom stanovništva Leskovca, već
samo za odbranu od poplava. Predviđena povezivanja sa drugim opštinama nisu još uvek
ostvarena.

Regionalni vodovodni sistem "Bovan". U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije ovaj
sistem je bio predviđen kao Moravički podsistem u okviru Donje-južnomoravskog
regionalnog sistema. Sistem se oslanja na višenamensku akumulaciju na reci Moravici,
izgrađenu još 1978. godine. Danas služi za snabdevanje vodom grada Aleksinca, a planirano
snabdevanje vodom naselja u opštinama Ražanj i Sokobanja još nije realizovano.

Regionalni vodovodni sistem "Prvonek". U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije
ovaj sistem je bio predviđen kao deo Pčinjskog podsistema u okviru Gornje-južnomoravskog
regionalnog sistema. Izvorište ovog sistema je akumulacija "Prvonek" na Banjskoj reci,
završena 2005. godine. Akumulacija služi za snabdevanje vodom naselja u gradu Vranje,
dok predviđeno povezivanje sa naseljima u opštini Bujanovac nije ostvareno.

U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije predviđen je Kolubarski regionalni
vodovodni sistem. Izvorište ovog sistema je akumulacija Stuborovni koja je u završnoj fazi
realizacije. Pored snabdevanja vodom stanovništva opština Kolubarskog okruga (Valjevo,
Lazarevac, Lajkovac, Ub i Mionica), ova akumulacija bila je predviđena za snabdevanje
vodom industrije, zaštitu od poplava i druge namene. Aktiviranje ovog sistema treba uraditi
postepeno sa sistematskim praćenjem i proučavanjem njegovih efekata, kao i eventualnim
redefinisanjem njegove uloge.

Ostali regionalni sistemi i podsistemi predviđeni Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije
nisu realizovani.

Ocena stanja

U pojedinim regionima, već danas je očigledno da se rešavanje pitanje snabdevanja
stanovništva vodom ne može rešiti samo lokalnim izvorištima i postojećim regionalnim
sistemima. Moguće promene klime i drugi uzroci, mogu da dovedu do pogoršanja i onako
nedovoljno dobrog stanja po pitanju snabdevanja stanovništva vodom. Takođe, postojeća i
buduća regionalna izvorišta moraju se adekvatnim merama sačuvati za ovu namenu.

Sve ovo nalaže potrebu izrade sveobuhvatnih istraživanja u cilju definisanja rešenja pravaca
budućeg snabdevanja stanovništva vodom, a samim tim i budućih regionalnih sistema za
snabdevanje vodom za piće.

Ostali regionalni i višenamenski hidrosistemi

površine na teritoriji AP Vojvodine (i oko 160.000 ha sa mađarske i 285.000 ha sa rumunske
teritorije);

2) korišćenje vode za navodnjavanje - ostvaruje se znatno ispod projektovanog obima, zbog
niskog stepena izgrađenosti i funkcionisanja sistema za navodnjavanje;

3) korišćenje vode iz HS DTD za industriju i druge korisnike - ostvaruje se prema potrebama,
ali je značajno ispod projektom predviđenih veličina;

4) korišćenje vode za ribarstvo i prihvatanje vode pri pražnjenju ribnjaka - ostvaruje se
približno 50% od ukupno projektovanog obima;

5) prihvatanje i odvođenje otpadnih voda - ostvaruje se, ali ne na način kako je projektovano,
jer se u kanalsku mrežu upuštaju nedovoljno prečišćene ili neprečišćene otpadne vode;

6) plovidba objektima OKM - ostvaruje se znatno ispod mogućnosti koje Hidrosistem pruža;

7) turizam, sport i rekreacija - sistem se koristi znatno ispod potencijala koji ima, a
najzastupljeniji vid korišćenja je sportski ribolov.

Regionalni hidrosistem "Severna Bačka" projektovan je da obezbedi preraspodelu vode za
više namena, od kojih je najvažnija navodnjavanje zemljišta na prostoru između Tise, HS
DTD (kanal "Bezdan-Bečej") i srpsko-mađarske državne granice. Do sada su završeni
podsistemi "Tisa-Palić" i "Beljanska bara", a započeti "Plazović", "Mali Iđoš" i "Orom-Čik-
Krivaja". Voda se zahvata iz Tise i iz Dunava, preko HS DTD.

Višenamenski regionalni hidrosistem "Nadela" je brojne funkcije (odvodnjavanje,
navodnjavanje, zaštitu od usporenih voda Dunava, snabdevanje industrije vodom, prijem
upotrebljenih voda i dr.) obezbeđivao već po završetku prve faze, sa 82 km regulisanog
korita Nadele, dve crpne stanice i sistemom ustava. Sistem se danas koristi prvenstveno za
odvodnjavanje i zaštitu priobalja od usporenih voda Dunava, a znatno manje za ostale
namene.

Izuzev regionalnih i višenamenskih hidrosistema na teritoriji AP Vojvodine, na ostalom delu
teritorije Republike Srbije nije bilo formiranja značajnijih regionalnih hidrosistema, što je
dovelo, u velikom broju slučajeva, do smanjivanja upotrebljivosti voda iz vodotoka nizvodno
od mesta gde se, zbog zahvatanja vode, menja vodni režim. Izuzetak čine višenamenski
regionalni hidrosistemi "Radonjić", sa istoimenom akumulacijom i "Ibar", sa akumulacijom
"Gazivode", na teritoriji AP Kosova i Metohije, čija je namena bila i obezbeđenje vode za
industriju, navodnjavanje i druge privredne funkcije.

2.3. Aktuelna pravna i institucionalna rešenja u oblasti upravljanja

vodama

2.3.1. Zakonodavni okvir

a) Regulativa kojom se uređuje oblast voda

Pravo na zdravu životnu sredinu i vodu kao njen značajan elemenat garantovano je
Ustavom. Republika Srbija uređuje i obezbeđuje sistem zaštite i unapređenja životne
sredine.

Osnovni pravni akt u oblasti voda je Zakon o vodama kojim se "uređuje pravni status voda,
integralno upravljanje vodama, upravljanje vodnim objektima i vodnim zemljištem, izvori i
način finansiranja vodne delatnosti, kao i druga pitanja značajna za upravljanje vodama".
Odredbe ovog zakona odnose se na sve površinske i podzemne vode na teritoriji Republike
Srbije, uključujući termalne i mineralne vode, osim podzemnih voda iz kojih se mogu dobiti
korisne mineralne sirovine i geotermalna energija, zatim na vodotoke koji čine ili presecaju
državnu granicu Republike Srbije i njima pripadajuće podzemne vode, kao i na eksploataciju
rečnih nanosa koji ne sadrže primese drugih korisnih mineralnih sirovina.

Vode su, prema

Zakonu o vodama

, dobro od opšteg interesa i u državnoj su svojini. Voda se

mora koristiti racionalno i ekonomično, a pravo na korišćenje, osim za određene namene

stiče se vodnom dozvolom ili na osnovu ugovora (posebno korišćenje vode).

Teritorija Republike Srbije predstavlja jedinstven prostor za integralno upravljanje vodama

Unutar ovog prostora definisano je sedam vodnih područja, kao osnovnih jedinica za
upravljanje vodama, i to: vodno područje Sava, vodno područje Beograd, vodno područje
Morava, vodno područje Donji Dunav, vodno područje Srem, vodno područje Bačka i Banat i
vodno područje Kosovo i Metohija. Ovaj koncept upravljanja vodama obezbeđuje se i planom
upravljanja za sliv reke Dunav, na kome se nalazi više od 90% ukupne teritorije Republike
Srbije.

_________

Prema članu 67. Zakona o vodama svakome je dozvoljeno korišćenje vode bez prethodnog

tretmana, odnosno bez upotrebe posebnih uređaja ili izgradnje vodnih objekata (opšte
korišćenje vode) za sledeće namene: piće, napajanje stoke, sanitarno-higijenske potrebe,
rekreaciju, uključujući i kupanje, gašenje požara i plovidbu.

Integralno upravljanje vodama, prema Zakonu o vodama, čini skup mera i aktivnosti

usmerenih na održavanje i unapređenje vodnog režima, obezbeđivanje potrebnih količina
voda zahtevanog kvaliteta za različite namene, zaštitu voda od zagađivanja i zaštitu od
štetnog dejstva voda.

Upravljanje vodama je u nadležnosti Republike Srbije i na ovom nivou se donose sva
dokumenta kojima se obezbeđuje normativni okvir za jedinstvo vodnog sistema, donosi
Strategija, Plan upravljanja vodama za sliv reke Dunav, planovi upravljanja za vodna
područja, kao i planovi za odbranu od poplava, za upravljanje rizicima od poplava, za zaštitu
voda od zagađivanja. Na ovom nivou organizuje se i sprovodi međunarodna saradnja u
oblasti upravljanja vodama. Brojne nadležnosti u sferi upravljanja vodama prenete su na
autonomnu pokrajinu, glavni grad i lokalnu samoupravu. Ovo se prvenstveno odnosi na
segment planiranja, u okviru kojeg autonomna pokrajina i grad Beograd donose planove
upravljanja vodama za vodna područja i program mera za njihovu realizaciju, kao i planove
upravljanja rizicima od poplava, za teritoriju svoje nadležnosti. Upravni organi na ovim
područjima nadležni su i za izdavanje vodnih akata za izgradnju novih i rekonstrukciju
postojećih objekata i izvođenje drugih radova koji mogu trajno, povremeno ili privremeno
uticati na promene u vodnom režimu, kao i za izradu planskih dokumenata za uređenje
prostora i gazdovanje šumama. Lokalna samouprava je nadležna za donošenje vodnih akata
za objekte čiji uticaj ne prelazi njene granice, za planiranje i sprovođenje zaštite od štetnog
dejstva voda II reda, kao i za zaštitu od erozije i bujica na sopstvenoj teritoriji.

Planovi upravljanja vodama, koji se rade za vodna područja i sliv reke Dunav, predstavljaju
novu vrstu planskog akta, sa sadržajem u velikoj meri usaglašenim sa zahtevima Okvirne
direktive o vodama i obuhvataju sve potrebne elemente kojima se na razmatranom području
obezbeđuje racionalno korišćenje i zaštita voda od zagađivanja, kao i zaštita od štetnog
dejstva voda. Planska akta su i planovi kojima se uređuje zaštita od štetnog dejstva voda
(plan upravljanja rizicima od poplava, opšti i operativni plan za odbranu od poplava), kao i

5) Zakon o lokalnoj samoupravi ("Službeni glasnik RS", br. 129/07 i 83/14), koji sadrži i
odredbe o komunalnim delatnostima prečišćavanja i distribucije vode za piće i prečišćavanja
i odvođenja atmosferskih i otpadnih voda, koje su u nadležnosti lokalne samouprave;

6) Zakon o finansiranju lokalne samouprave ("Službeni glasnik RS", br. 62/06, 93/12, 99/13,
125/14, 95/15 i 83/16), kojim se utvrđuju prihodi i definiše nadležnost lokalne samouprave u
njihovom formiranju i korišćenju, uključujući i komunalnu delatnost u oblasti voda;

7) Zakon o plovidbi i lukama na unutrašnjim vodama, koji propisuje uslove i nadležnosti za
obezbeđenje sigurne plovidbe na unutrašnjim vodama, način kategorizacije i održavanja
plovnih puteva, uslove korišćenja obale i zemljišta uz plovne puteve, izgradnju luka,
pristaništa i drugih objekata na vodnom putu;

8) Zakon o planiranju i izgradnji ("Službeni glasnik RS", br. 72/09, 81/09 - ispravka, 64/10 -
US, 24/11, 121/12, 42/13 - US, 50/13 - US, 98/13 - US, 132/14 i 145/14), kojim se propisuju
uslovi i način uređenja prostora, uređivanje i korišćenje građevinskog zemljišta i uslovi
izgradnje objekata, uključujući i vodne objekte i objekte koji mogu imati uticaja na vode, a za
čiju izgradnju građevinsku dozvolu izdaje ministarstvo nadležno za poslove planiranja i
izgradnje (sada Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture);

9) Zakon o javno-privatnom partnerstvu i koncesijama ("Službeni glasnik RS", br. 88/11 i
15/16), koji definiše javno-privatno partnerstvo (sa ili bez elemenata koncesije) kao
dugoročnu saradnju između javnog i privatnog partnera, radi obezbeđivanja finansiranja,
izgradnje, rekonstrukcije, upravljanja ili održavanja infrastrukturnih i drugih objekata od
javnog značaja i pružanja usluga od javnog značaja;

10) Zakon o utvrđivanju nadležnosti AP Vojvodine - "Omnibus zakon" ("Službeni glasnik RS",
br. 99/09 i 67/12 - US), kojim je AP Vojvodina ovlašćena da, kao poverene poslove u oblasti
vodoprivrede, donosi, sprovodi i nadzire redovne i vanredne mere odbrane od spoljnih i
unutrašnjih voda u skladu sa usvojenim planovima AP Vojvodine i Republike Srbije, upravlja
vodnim resursima i veštačkim i prirodnim vodotocima na teritoriji AP Vojvodine, donosi
vodoprivrednu osnovu za teritoriju AP Vojvodine, u skladu sa vodoprivrednom osnovom
Republike Srbije, osniva javno preduzeće za gazdovanje vodama na teritoriji AP Vojvodine i
vrši inspekcijski nadzor u oblasti vodoprivrede na teritoriji AP Vojvodine;

11) Zakon o glavnom gradu ("Službeni glasnik RS", br. 129/07 i 83/14 - dr. zakon), kojim je
Beograd, pored nadležnosti opštine i grada, utvrđene Zakonom o lokalnoj samoupravi, dobio
i nadležnost da na svojoj teritoriji uređuje i obezbeđuje integralno upravljanje vodama,
uključujući i finansijski i inspekcijski aspekt, kao i osnivanje javnog vodoprivrednog
preduzeća;

12) Zakon o javnim preduzećima ("Službeni glasnik RS", broj 15/16), kojim se reguliše rad
javnih preduzeća kao preduzeća koja obavljaju delatnost od opšteg interesa, u koje spada i
upravljanje vodama, kao i komunalne delatnosti;

13) Zakon o javnom zdravlju ("Službeni glasnik RS", broj 72/09), kojim se uređuju
ostvarivanje javnog interesa - očuvanje i unapređenje zdravlja stanovništva, u okviru čega i
očuvanje životne sredine predstavlja značajnu aktivnost;

14) Zakon o vanrednim situacijama ("Službeni glasnik RS", br. 111/09, 92/11 i 93/12), kojim
se, između ostalog, uređuju delovanje, proglašavanje i upravljanje u vanrednim situacijama,
sistem zaštite i spasavanja ljudi, materijalnih i kulturnih dobara i životne sredine od
elementarnih nepogoda (uključujući i poplave, bujice, jake kiše, nagomilavanje leda na
vodotoku), nadležnosti državnih organa, autonomnih pokrajina, jedinica lokalne samouprave

i učešće policije i Vojske Srbije u zaštiti i spasavanju, kao i prava i dužnosti ostalih subjekata
u vezi sa vanrednim situacijama;

15) Zakon o meteorološkoj i hidrološkoj delatnosti ("Službeni glasnik RS", broj 88/10), kojim
se, između ostalog, uređuje i organizacija i način obavljanja meteoroloških i hidroloških
poslova od interesa za Republiku Srbiju, sistem rane najave meteoroloških i hidroloških
elementarnih nepogoda, fond meteoroloških i hidroloških podataka itd.

Pored navedenih zakona i pratećih podzakonskih akata potrebnih za njihovu implementaciju,
u postupku planiranja i realizacije investicionih projekata treba uvažavati i odredbe Zakona o
sanitarnom nadzoru ("Službeni glasnik RS", broj 125/04), Zakona o šumama ("Službeni
glasnik RS", br. 30/10, 93/12 i 89/15), Zakona o poljoprivrednom zemljištu ("Službeni glasnik
RS", br. 62/06, 65/08, 41/09 i 112/15), Zakona o zaštiti prirode, Zakona o energetici
("Službeni glasnik RS", broj 145/14) i drugih zakona koji se bave i vodom, odnosno imaju
uticaja na upravljanje vodama.

Posebno mesto zauzima Zakon o javnoj svojini ("Službeni glasnik RS", br. 72/11 i 88/13), koji
se bavi oblicima i nosiocima prava svojine, što obuhvata i vodne resurse i vodne objekte.
Zakonom su definisana tri oblika svojine:

1) pravo svojine Republike Srbije - državna svojina,

2) pravo svojine autonomne pokrajine - pokrajinska svojina, i

3) pravo svojine jedinice lokalne samouprave - opštinska, odnosno gradska svojina.

Vodni objekti, kao objekti koji služe za obavljanje vodne delatnosti (uređenje vodotoka i
zaštita od štetnog dejstva voda, uređenje i korišćenje voda i zaštita voda od zagađivanja),
Zakonom o vodama definisani su kao dobra od opšteg interesa, pa se kao takvi nalaze u
svojini Republike Srbije, osim objekata koje su za sopstvene potrebe izgradila druga pravna i
fizička lica. Iz ovoga proističe pravo javne svojine nad svim vodnim objektima izgrađenim
budžetskim sredstvima, bez obzira na njihovu namenu.

Ukoliko su vodni objekti izgrađeni ili se grade udruživanjem sredstava različitih nosilaca
javne svojine, kao i nosilaca javne svojine i drugih pravnih i fizičkih lica, nad ovim objektima
pravo svojine ima isključivo Republika Srbija. Ovo ne isključuje mogućnost zajedničkog
investiranja nosilaca prava javne svojine i drugih lica u izgradnju dobara od opšteg interesa,
dobara u opštoj upotrebi i drugih dobara, čime se stiče pravo korišćenja ili drugo pravo
(koncesija i sl.) i pravo ubiranja prihoda po tom osnovu.

Pomenuti zakon doneo je novinu i u pogledu vlasništva nad objektima koji služe obavljanju
vodne i komunalne delatnosti, a koji se mogu smatrati kategorijom mreže

. Ovo se odnosi i

na objekte za snabdevanje vodom i kanalisanje naselja, kao i na kanalsku mrežu za
odvodnjavanje i navodnjavanje, ukoliko nije deo plovnih puteva. Nad ovim objektima, koje je
do donošenja Zakona o javnoj svojini koristila AP Vojvodina, odnosno jedinica lokalne
samouprave, uspostavlja se pravo javne svojine autonomne pokrajine, odnosno pravo javne
svojine jedinice lokalne samouprave. Posebnim zakonom može biti utvrđeno da ovi objekti
mogu biti i u svojini pravnog lica koje je osnovala Republika Srbija za pružanje usluga ili
njegovog zavisnog društva. Mreža, odnosno deo mreže koji služi isključivo za potrebe jednog
ili više lica može biti u svojini tog, odnosno tih lica. Mreža može biti i u privatnoj svojini, ako je
na njoj postojalo pravo privatne svojine u vreme donošenja Zakona o javnoj svojini.

3) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 78/05), koja
unapređenje stanja u sektoru voda vidi kroz politiku održivog upravljanja vodama, pokretanje
privrede, evropske integracije i konstituisanje sistema voda kompatibilnog zahtevima EU.
Strategija poljoprivrede i ruralnog razvoja Republike Srbije za period 2014-2024. godine
("Službeni glasnik RS", broj 85/14) definiše ciljeve, prioritete i okvire političkih i
institucionalnih reformi u oblasti poljoprivrede i ruralnog razvoja;

4) Nacionalni program zaštite životne sredine, koji predstavlja sredstvo za racionalno
rešavanje prioritetnih problema u oblasti zaštite životne sredine u zemlji i obuhvata period do
2019. godine. Za sektor voda procenjena sredstva za implementaciju ovog Programa za
period 2010-2019. godine iznose oko 860 miliona evra;

5) Nacionalnu strategiju održivog korišćenja prirodnih resursa i dobara ("Službeni glasnik
RS", broj 33/12), koja treba da obezbedi, zajedno sa Prostornim planom Republike Srbije,
strateško planiranje održivog korišćenja i zaštite prirodnih resursa i dobara u Republici Srbiji;

6) Nacionalna strategija za aproksimaciju u oblasti životne sredine za Republiku Srbiju,
("Službeni glasnik RS", br. 55/05, 71/05 - ispravka, 101/07, 65/08 i 16/11), koja treba da
obezbedi osnovu za pregovore o pristupanju u vezi sa poglavljem 27;

7) Strategija biološke raznovrsnosti Republike Srbije za period od 2011-2018. godine
("Službeni glasnik RS", broj 13/11), koja treba da obezbedi zaštitu i održivo korišćenje
biološke raznovrsnosti;

8) Strategija aproksimacije za sektor voda koja je urađena u okviru tehničke pomoći za
izradu Nacionalne strategije za aproksimaciju u oblasti životne sredine za Republiku Srbiju
(EAS);

9) Uredba o utvrđivanju Vodoprivredne osnovu Republike Srbije koja predstavlja, do
donošenja Strategije, bazni dokument kojim se utvrđuje osnovna strategija korišćenja voda,
zaštite voda od zagađivanja i zaštite od voda na čitavoj teritoriji Republike Srbije za period do
2021. godine. Osnovni postulat primenjen u Vodoprivrednoj osnovi Republike Srbije je da se
na celoj teritoriji Republike Srbije mora gazdovati jedinstveno i racionalno, u sklopu
integralnog uređenja, korišćenja i zaštite svih resursa i potencijala.

Pored navedenih, pri izradi planske i investicione dokumentacije u oblasti voda mora se
uvažavati i druga dokumentacija sa regionalnog ili lokalnog nivoa, koja može imati uticaja na
upravljanje vodama ili u okviru koje se razmatra i rešava određena problematika iz ove
oblasti.

2.3.2. Institucionalna rešenja

a) Postojeći institucionalni sistem i nadležnosti

Odgovarajući institucionalni okvir i dobra organizacija sektora voda, sa dovoljnim i
kompetentnim stručnim kadrom i zadovoljavajućom materijalnom osnovom, preduslov su za
uspešno funkcionisanje i razvoj sektora voda.

Upravljanje vodama u nadležnosti je Vlade. Ovu delatnost Vlada ostvaruje preko Ministarstva
i drugih ministarstava, organa autonomne pokrajine, organa jedinica lokalne samouprave i
javnih vodoprivrednih preduzeća. Treba naglasiti da između navedenih subjekata postoji
funkcionalna zavisnost

(Slika 34) i samo njihovom koordinisanom aktivnošću može se

obezbediti uspešno funkcionisanje i razvoj sektora voda.

_________

Strelice na slici pokazuju funkcionalnu međuzavisnost pojedinih institucija.

Najveće upravne nadležnosti u upravljanju vodama i zaštiti životne sredine, uključujući i vodu
kao resurs, ima Ministarstvo. U okviru oblasti zaštite životne sredine, Ministarstvo, pored
ostalog, obavlja poslove koji se odnose na "zaštitu voda od zagađivanja radi sprečavanja
pogoršanja kvaliteta površinskih i podzemnih voda; utvrđivanje uslova zaštite životne sredine
u planiranju prostora i izgradnji objekata" i inspekcijski nadzor u ovoj oblasti.

Aktivnosti Ministarstva u oblasti upravljanja vodama bliže su utvrđene Zakonom o vodama.
Prema ovom zakonu, Ministarstvo priprema i/ili donosi podzakonska akta, radi strateška i
planska akta za teritoriju Republike Srbije i daje saglasnost na akta koja donose organi AP i
glavnog grada, obavlja regulatornu funkciju, u smislu licenciranja preduzeća za obavljanje
poslova u sektoru voda, sprovodi međunarodnu politiku u oblasti voda, vodi informacioni
sistem u oblasti voda, rešava u drugostepenom postupku po žalbama na akta izdata od
organa autonomne pokrajine i lokalne samouprave, vrši inspekcijski nadzor u oblasti zaštite
životne sredine. Ministarstvo upravlja i budžetskim fondom za vode Republike Srbije,
osnovanim Zakonom o vodama.

Za poslove upravljanja vodama nadležna je Republička direkcija za vode koja je organ
uprave u sastavu Ministarstva. U skladu sa Zakonom o ministarstvima ("Službeni glasnik
RS", br. 44/14, 14/15, 54/15 i 96/15 - dr. zakon), Republička direkcija za vode obavlja
poslove državne uprave i stručne poslove koji se odnose na: "politiku vodoprivrede;
višenamensko korišćenje voda; vodosnabdevanje, izuzev distribuciju vode; zaštitu od voda;
sprovođenje mera zaštite voda od zagađivanja i plansku racionalizaciju potrošnje vode;
uređenje vodnih režima; praćenje i održavanje režima vodotoka koji čine i presecaju granicu
Republike Srbije, inspekcijski nadzor u oblasti vodoprivrede, kao i druge poslove određene
zakonom". Republička direkcija za vode priprema podzakonska akta i strateška i planska
dokumenta za teritoriju Republike Srbije i daje saglasnost na planska dokumenta koja
donose organi autonomne pokrajine i glavnog grada. Republička direkcija za vode je
nacionalni organ nadležan za koordinaciju aktivnosti u okviru Međunarodne komisije za
zaštitu reke Dunav (u daljem tekstu: ICPDR). Odgovorna je i za transponovanje u nacionalno
zakonodavstvo brojnih direktiva EU koje se odnose na oblast voda, kao i za pripremu i
koordinaciju sprovođenja sporazuma za bilateralnu, sa zemljama u okruženju i multilateralnu
saradnju, posebno sa državama u slivu Save, Tise, Dunava.

U sastavu Ministarstva nalazi se i Agencija za zaštitu životne sredine, organ uprave
nadležan, između ostalog, i za zaštitu voda od zagađivanja. Poslovi Agencije za zaštitu
životne sredine u oblasti voda obuhvataju "sprovođenje državnog monitoringa kvaliteta vode,
uključujući i sprovođenje propisanih i usaglašenih programa za kontrolu kvaliteta površinskih
voda i podzemnih voda "prve" izdani i padavina" (do 2011. nadležnost RHMZ-a). Ovakvim
rešenjem izvršeno je razdvajanje monitoringa dveju osnovnih odrednica vodnog režima i
vodnog bilansa - kvantiteta, koji je ostao u nadležnosti RHMZ-a i kvaliteta vode, koji se
sprovodi u okviru Agencije za zaštitu životne sredine. Ova podela nadležnosti ne predstavlja
adekvatno i racionalno rešenje. U sastavu Agencije za zaštitu životne sredine je i Nacionalna
laboratorija koja, pored ostalog, utvrđuje pokazatelje (fizičke, fizičko-hemijske, hemijske,
biološke i radiološke) kvaliteta površinskih voda vodotoka, akumulacija i izvorišta, sedimenta,
padavina i podzemnih voda, pri čemu duboke izdani nisu uključene. RHMZ je organizacija
koja vrši kvantitativni monitoring površinskih i podzemnih voda prema godišnjem Programu
koji donosi Vlada.

Pored matičnog, poslovima iz oblasti voda bave se i druga ministarstva.

Poslove od opšteg interesa koji se odnose na upravljanje vodama na određenoj teritoriji
operativno obavljaju javna vodoprivredna preduzeća. Ova preduzeća pripremaju planove i
programe, organizuju održavanje vodnih objekata i sistema u javnoj svojini i odbranu od
poplava i zaštitu od erozije i bujica, pripremaju mišljenja za izdavanje vodnih akata, vrše
identifikaciju vodnih tela površinskih i podzemnih voda namenjenih za ljudsku potrošnju,
vode registre zaštićenih oblasti

i informacioni sistem za svoju teritoriju.

_________

Prema Zakonu o vodama, zaštićene oblasti su zone zaštite izvorišta javnog

vodosnabdevanja, područja namenjena zahvatanju vode za ljudsku potrošnju, vodna tela
namenjena rekreaciji, oblasti osetljive na nutrijente, oblasti namenjene zaštiti staništa ili vrsta
zavisnih od vode, kao i oblasti namenjene zaštiti ekonomski važnih akvatičnih vrsta.

Na teritoriji Republike Srbije posluju tri javna vodoprivredna preduzeća: JVP "Srbijavode",
JVP "Vode Vojvodine" i JVP "Beogradvode".

Unutrašnju organizaciju JVP "Srbijavode" čine Direkcija, sa sedištem u Beogradu i dva
vodoprivredna centra: "Sava-Dunav" (u Beogradu) i "Morava" (u Nišu). JVP "Vode
Vojvodine" (sedište u Novom Sadu) pokriva teritoriju AP Vojvodine i organizovano je u pet
sektora, od kojih je najbrojniji sektor za HS DTD. Javno vodoprivredno preduzeće
"Beogradvode" nastalo je transformisanjem društvenog vodoprivrednog preduzeća
"Beogradvode", odlukom Skupštine grada Beograda.

Odnosi između pojedinih institucija prikazani su na Slici 34. Strelice pokazuju međusobnu
vezu pojedinih institucija.

Slika 34. Organizacija integralnog upravljanja vodama u Republici Srbiji

Operativno sprovođenje poslova iz okvira vodne delatnosti, kao što je sprovođenje odbrane
od poplava i leda, održavanje i upravljanje vodnim objektima i sistemima i obavljanje drugih
poverenih poslova od opšteg interesa, vrše vodoprivredna i druga preduzeća, koja prema

Zakonu o vodama za to moraju imati odgovarajuću licencu u pogledu tehničko-tehnološke
opremljenosti i organizacione i kadrovske osposobljenosti, izdatu od ministarstva nadležnog
za poslove upravljanja vodama. U prethodnom periodu veliki broj vodoprivrednih preduzeća
obezbedio je odgovarajuću licencu.

Ovde treba napomenuti da je kod velikog broja vodoprivrednih preduzeća izvršena vlasnička
transformacija. Ovo, međutim, ne sme da utiče na smanjenje potencijala za uspešno
obavljanje poslova sektora voda, među kojima se po značaju mogu izdvojiti sprovođenje
odbrane od poplava i operativno upravljanje vodnim objektima i sistemima. Zato se moraju
uspostaviti odgovarajući instrumenti, koji će obezbediti da ove poslove i dalje obavljaju
vodoprivredna preduzeća koja imaju iskustvo i tradiciju u tim oblastima. Imajući u vidu
izuzetan javni značaj njihovih aktivnosti, treba podržati potrebu postojanja regionalne mreže
vodoporivrednih preduzeća, sa dominantnim državnim učešćem u vlasničkoj strukturi.

Posebno mesto zauzimaju komunalna preduzeća koja se bave poslovima vodosnabdevanja i
kanalisanja, koja posluju u skladu sa zakonom kojim se uređuje komunalna delatnost i
zakonom kojim se uređuje lokalna samouprava. Ova preduzeća, najčešće u statusu javnih
komunalnih preduzeća (u daljem tekstu: JKP) osnovanih od strane jedinica lokalne
samouprave, obezbeđuju organizovano snabdevanje stanovništva i drugih korisnika vodom
za piće i sprovode prikupljanje otpadnih voda, njihovo prečišćavanje i odvođenje do
recipijenta. Obaveza pribavljanja odgovarajuće licence o tehničko-tehnološkoj opremljenosti i
organizacionoj i kadrovskoj osposobljenosti postoji i za ova preduzeća, što je preduslov za
zadovoljavajući i ujednačeniji nivo usluge u ovoj oblasti na celoj teritoriji Republike Srbije.
Republička direkcija za vode sprovodi postupak licenciranja i za ova preduzeća.

Pored pomenutih subjekata, poslovima iz oblasti voda bave se i posebne organizacije u
sastavu državne uprave i lokalne samouprave i javna preduzeća i druge organizacije koje
posluju van sektora voda.

Republički hidrometeorološki zavod predstavlja posebnu organizaciju i nadležan je za
poslove meteoroloških, klimatoloških, agrometeoroloških i hidroloških merenja i osmatranja,
prognozu stanja i promena voda i druge relevantne aktivnosti iz oblasti meteorologije i
hidrologije. Nadzor nad radom ovog zavoda vrši Ministarstvo.

Pored ovog, postoje i drugi zavodi, od kojih su za sektor voda značajni zavodi za zaštitu
zdravlja, zaštitu na radu, zaštitu prirode. Svoje mesto imaju i privredne komore, u okviru kojih
se prate i usmeravaju određene aktivnosti u oblasti voda, kao i javna preduzeća vezana za
gazdovanje šumama i energetskim resursima.

Naučnoistraživačke organizacije i instituti (IJČ, Institut za hidrotehniku i vodno ekološko
inženjerstvo, Institut "Siniša Stanković", Geološki zavod Srbije i dr.), fakulteti, projektantske i
planerske organizacije, kao i građevinska, industrijska i druga preduzeća sa uslužnom
delatnošću, predstavljaju nezaobilazan segment za uspešno funkcionisanje i razvoj sektora
voda.

b) Kapaciteti

Na osnovu analize raspoloživih kapaciteta uključenih u poslove upravljanja vodama na
teritoriji Republike Srbije, imajući u vidu i obaveza u procesu pridruživanje EU, može se
zaključiti da, prvenstveno u organima uprave na svim nivoima, broj i kadrovska struktura
zaposlenih ne omogućuju efikasno izvršenje svih zakonom utvrđenih zadataka.

Kapacitet Republičke direkcije za vode, koja je najznačajniji državni organ u oblasti
upravljanja vodama, je nedovoljan (39 zaposlenih 2012. godine, od kojih su 18 vodni

delatnosti snabdevanja vodom i kanalisanja naselja. Promene u odnosu na raniju regulativu
u skladu su sa relevantnim promenama izvršenim u drugim zemljama, pre svega u zemljama
u tranziciji, a suštinu predstavlja veća decentralizacija, odnosno prebacivanje nadležnosti sa
centralnog državnog nivoa na nivo lokalnih samouprava. Decentralizacija je naročito bila
povezana sa ekonomskom politikom sektora voda i organizovanjem usluga snabdevanja
vodom za piće i kanalisanja (Tabela 43).

Tabela 43. Nosioci ekonomskih i upravljačkih funkcija u sektoru voda

Funkcija

Nosioci u predtranzicionom

periodu

Nosioci u posttranzicionom periodu

Upravljanje i nadzor u sektoru voda

Funkcija upravljanja Republika Srbija

Republika Srbija

Politika cena

Republika Srbija

Lokalna samouprava

Funkcija kontrole i
nadzora

Republika Srbija

Republika Srbija i jedinica lokalne
samouprave

Komunalne usluge

Poslovanje i
održavanje sistema

Komunalno preduzeće

Komunalno preduzeće preko
ugovora sa lokalnom samoupravom

Prihodi od
poslovanja

Komunalno preduzeće preko
tarifa i subvencije osnivača

Komunalno preduzeće preko tarifa i
subvencije (niži nivo)

Upravljanje
imovinom

Republika Srbija

Komunalno preduzeće i vlasnik
(najčešće lokalna samouprava)

Finansiranje imovine Republika Srbija

Komunalno preduzeće i vlasnik
(najčešće lokalna samouprava)

_________

U skladu sa Zakonom o vodama, Vlada donosi metodologiju za obračun cene vode.

b) Finansiranje upravljanja vodama

Osnov za stabilne izvore finansiranja obezbeđuje se odgovarajućim zakonskim i
institucionalnim rešenjima, kojima se utvrđuju izvori i obim potrebnih sredstava, nadležnosti i
mehanizmi naplate, obveznici plaćanja.

Zakon o vodama

pruža osnov za obezbeđenje

realnog prihoda uvodeći načela "korisnik plaća" i "zagađivač plaća".

Kao izvori finansiranja upravljanja vodama mogu se navesti: cena vode, nakon
uspostavljanja njenog ekonomskog nivoa; sredstva budžetskog fonda za vode Republike
Srbije i budžetskog fonda za vode autonomne pokrajine; Uprave za kapitalna ulaganja
autonomne pokrajine; Fondovi EU; izvorni prihodi jedinica lokalne samouprave; sopstvena
sredstva investitora; donacije i ostala sredstva (međunarodne finansijske institucije, krediti
banaka koje se bave finansiranjem infrastrukturnih projekata i sl.).

Cena vode

U strukturi cene vode učestvuju cene usluga i naknade a od izvora sredstava zavisi
pripadnost i namena prihoda.

Postojeći nivo cena komunalnih usluga snabdevanja vodom za piće i kanalisanja je takav da
jedva pokriva samo operativne troškove operatera. Cene vode (isporučene i upotrebljene) za
stanovništvo u Republici Srbiji početkom 2014. godine variraju u rasponu od 30,30 din/m³ do

94,00 din/m³ (bez PDV), što ne odražava realnu vrednost, već je najčešće posledica različitih
pristupa u njenom formiranju.

Odluku o visini cene vode donosi organ uprave JKP-a, ali se ona ne može primeniti bez
saglasnosti nadležnog organa osnivača, tj. jedinice lokalne samouprave. U praksi, cena
predstavlja kompromis između ekonomskih i socijalnih uslova. Posledice niske cene, ali i
često niske stope naplate, su nedovoljna sredstva za finansiranje tekućeg poslovanja i
održavanje komunalnih sistema. Prisutna je praksa da jedinica lokalne samouprave,
dodelom tekućih i kapitalnih subvencija javnim komunalnim preduzećima, iz svojih izvornih
prihoda finansira tekuće i investiciono održavanje komunalnih sistema. O razvoju sistema i
finansiranju kapitalnih investicija iz cene vode, na osnovu dugoročnog finansijskog
planiranja, još uvek se ne može govoriti.

Budžetski fond za vode Republike Srbije i Budžetski fond za vode autonomne

pokrajine

U okviru budžetskih fondova za vode evidentiraju se sredstva koja se obezbeđuju iz
aproprijacija u budžetu Republike Srbije, odnosno autonomne pokrajine.

Prosečan godišnji priliv od pomenutih naknada u Budžetski fond za vode Republike Srbije i
autonomne pokrajine u nekoliko prethodnih godina iznosio je ukupno oko 70 miliona evra.

Praksa je pokazala da ovaj obim sredstava ne obezbeđuje adekvatno tekuće i investiciono
održavanje objekata i sistema u skladu sa standardima, pri čemu je razvojna funkcija bila
marginalizovana.

Problemi koji mogu donekle da utiču na nedovoljne prihode sektora voda su: nedefinisane
usluge u oblasti upravljanja vodnim resursima, neodređeni profil kapaciteta i profil usluga i
njihova korelacija sa ciljevima upravljanja vodnim resursima po oblastima kao i neadekvatno
uspostavljeno upravljanje odnosima sa korisnicima.

Takođe, dovodi se u pitanje poštovanje osnovnih principa utvrđenih već pomenutom
Okvirnom Direktivom EU o vodama, prema kojima treba posebno voditi računa o primeni
principa povraćaja troškova za usluge u isporuci vode, uključujući troškove zaštite životne
sredine i troškove za korišćenje vode kao resursa, zajedno sa naknadom troškova za štetu ili
negativni uticaj na akvatičnu životnu sredinu.

Dakle, sadašnja rešenja ne obezbeđuju održivo finansiranje sektora voda i ne mogu biti
prihvaćena kao smernice u Strategiji. Strategija je rađena sa ciljem da se investiranjem u
razvoj sektora voda ne naruši fiskalna pozicija zemlje, odnosno da se obezbedi njegovo
održivo finansiranje.

Korišćenje sredstava iz fondova EU

EU je prethodnih godina razvila više instrumenata, koji su predstavljali značajno sredstvo za
sprovođenje, usmeravanje i ubrzavanje kako političkih i ekonomskih, tako i sveukupnih
reformi u državama zapadnog Balkana.

Za Republiku Srbiju je za period 2007-2013. godine, za nacionalne, regionalne i horizontalne
programe, kao i administrativne troškove, bilo namenjeno 1,4 milijarde evra (izvor podataka:
Isdacon), a za 2012. i 2013. godinu ukupno 426,8 miliona evra ili u proseku 213,4 miliona
evra na godišnjem nivou. Sredstva odobrena za sektor voda u periodu do 2012. godine

2.3.4. Međunarodna saradnja i obaveze

Dugoročni pravci upravljanja vodama moraju biti zasnovani na činjenici da Republika Srbija
pripada regionu zemalja UNECE (Ekonomska komisija UN za Evropu) i najvećim delom
teritorije slivu Dunava, na kome su države uspostavile multilateralnu koordinaciju i saradnju u
upravljanju vodama (u slivu Egejskog mora mehanizam saradnje još nije uspostavljen).
Takođe, kako je Republika Srbija u procesu pridruživanja EU, sledi i obaveza da svoje
strateške odluke u oblasti voda postepeno prilagođava dokumentima koji važe za države
članice EU. Od adekvatnog uvođenja međunarodno prihvaćenih principa upravljanja vodama
u strateške dokumente i uspostavljanja i njihovog sprovođenja na državnom nivou i u okviru
međunarodne saradnje u ovoj oblasti zavisiće i opšta ocena stepena spremnosti države za
priključenje EU. Takođe, s obzirom da je Republika Srbija za najveći broj susednih država
nizvodna na vodotocima koji čine ili presecaju granicu, efikasna saradnja po pitanjima
prekograničnog upravljanja vodama predstavlja i zaštitu interesa Republike Srbije na
očuvanju i unapređenju režima voda.

a) Oblici međunarodne saradnje

Međunarodna saradnja sa susednim državama i sa širom međunarodnom zajednicom, koja
je neophodna i vrlo značajna za sektor voda, regulisana je međunarodnim ugovorima,
konvencijama i sporazumima, koji jesu ili moraju postati sastavni deo zakonodavnog okvira
upravljanja vodama na teritoriji Republike Srbije. U nastavku se navode najznačajniji
dokumenti na kojima je zasnovana saradnja u oblasti voda.

Saradnja u regionu zemalja Evropske komisije za Evropu Ujedinjenih Nacija (u daljem tekstu:
UNECE) se zasniva na Konvenciji o zaštiti i korišćenju prekograničnih vodotoka i
međunarodnih jezera (Helsinki, 1992. godina), koja predstavlja obavezujući okvir za zaštitu
međunarodnih površinskih i podzemnih voda putem prevencije, kontrole i ekološki
prihvatljivog upravljanja vodama. Republika Srbija je postala Strana Konvencije 2010. godine
i to potvrđivanjem posebnim zakonom (Zakon o potvrđivanju Konvencije o zaštiti i korišćenju
prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera i amandmana na čl. 25. i 26. Konvencije o
zaštiti i korišćenju prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera, "Službeni glasnik RS -
Međunarodni ugovori", broj 1/10).

Međunarodna saradnja u slivu Dunava se zasniva na Konvenciji o saradnji na zaštiti i
održivom korišćenju reke Dunav (Sofija, 1994. godina), čije je usvajanje na teritoriji
Republike Srbije regulisano posebnim zakonom (Zakon o potvrđivanju Konvencije o saradnji
na zaštiti i održivom korišćenju reke Dunav, "Službeni list SRJ - Međunarodni ugovori", broj
2/03). Države potpisnice su obavezne da teže održivom i pravednom upravljanju vodama,
uključujući i očuvanje, poboljšanje i racionalnu upotrebu površinskih i podzemnih voda. Za
sprovođenje ove konvencije formirana je ICPDR

sa sedištem u Beču, čiji je Republika Srbija

punopravni član od 2003. godine. U okviru ICPDR, a na osnovu Memoranduma o
razumevanju koji je 2004. godine potpisan u Beču

, odvija se međunarodna saradnja na

slivu reke Tise.

Međunarodna saradnja na upravljanju vodama na slivu reke Save uspostavljena je
potpisivanjem Okvirnog sporazuma o slivu reke Save (Kranjska Gora, 2002. godina) i
njegovom ratifikacijom. Međunarodna komisija za sliv reke Save osnovana je 2003. godine, a
2006. godine uspostavljen je sekretarijat u Zagrebu. Posebnim Protokolom o zaštiti od
poplava uz Okvirni sporazum, koji je stupio na snagu novembra 2015. godine, regulisaće se
saradnja u cilju sprečavanja i/ili smanjivanja opasnosti od poplava, preduzimanjem
odgovarajućih mera i aktivnosti. Pitanja plovidbe na međunarodnom vodnom putu Save
regulisana su odgovarajućim Protokolom, koji je ratifikovan u okviru zakona koji se odnosi na
Okvirni sporazum o slivu reke Save.

Plovidba na Dunavu, reci koja ima status međunarodnog vodnog puta, odvija se u skladu sa
Beogradskom konvencijom o režimu plovidbe Dunavom

, koja predstavlja i okvir za

upravljanje plovidbom između 11 članica EU u slivu ove reke. Konvencija ima za cilj jačanje
ekonomskih odnosa u regiji i upućuje na potrebu održavanja plovnosti celog Dunava.
Primenu ove konvencije koordinira Dunavska komisija, sa sedištem u Budimpešti.

Postojeće stanje bilateralne saradnje u sektoru voda nije zadovoljavajuće ni po kvalitetu ni
po obimu. Aktivne su samo bilateralne komisije sa Rumunijom

i Mađarskom

, koje su

formirane na osnovu sporazuma iz 1955. godine. Saradnja sa Bugarskom je u prekidu od
1982. godine. Do danas nije regulisana saradnja sa susednim državama na prostoru bivše
SFRJ (Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Makedonija). Započeti su pregovori sa
Rumunijom o novom sporazumu, a na tehničkom nivou i sa Republikom Hrvatskom i
Republikom Bugarskom.

__________

International Commission for the Protection of the Danube River - ICPDR

(http://www.icpdr.org/).

Towards a River Basin Management Plan for the Tisza river supporting sustainable

development of the region-Memorandum of Understanding (www.icpdr.org/icpdr-files/8200).

Usvojena na Međunarodnoj konferenciji u Beogradu avgusta 1948. godine ("Službeni list

FNRJ", broj 4/1949).

Sporazum između Federativne Narodne Republike Jugoslavije i Rumunske Narodne

Republike o hidrotehničkim pitanjima na hidrotehničkim sistemima i vodotocima graničnim ili
presečenim državnom granicom ("Službeni list FNRJ - Međunarodni ugovori", broj 8/1956).

Sporazum između Federativne Narodne Republike Jugoslavije i Narodne Republike

Mađarske o vodoprivrednim pitanjima ("Službeni list FNRJ - Međunarodni ugovori", broj
15/1956).

b) Direktive EU koje uređuju sektor voda

Vodno zakonodavstvo EU je od izuzetnog značaja ne samo za države članice, već i za sve
zemlje koje nameravaju da sarađuju ili postanu članice EU.

Najvažniji akt u oblasti voda je Okvirna direktiva o vodama

, koja predstavlja operativnu

alatku za ostvarenje ključnih ciljeva evropske politike o vodama: sveobuhvatna zaštita svih
voda, uzimajući u obzir prirodnu interakciju među njima u kvantitativnom i kvalitativnom
smislu, uz primenu principa integralnog upravljanja vodnim resursima. Koncept integracije
svih relevantnih segmenata (vodni resursi na nivou sliva, zaštita životne sredine, korišćenje
voda, legislativa, nivoi donošenja odluka, upravljanje vodama prekograničnih slivova kroz
međunarodnu saradnju i dr.) je ključ za dostizanje proklamovanih ciljeva.

__________

Directive 2000/60/EC of the European Parliament and of the Council of 23 October 2000

establishing a framework for Community action in the field of water policy.

Usvajanjem Okvirne direktiva o vodama vodni resursi na teritoriji EU postali su briga cele EU,
što podrazumeva obavezu svake države članice da harmonizuje legislativni, tehnički i
ekonomski pristup upravljanju vodama i obezbedi koherentnu strategiju upravljanja vodama.
Ovu obavezu imaju i države koje su na putu da postanu članice EU.

Okvirna direktiva o vodama je "krovna" direktiva koja uključuje i povezuje druge značajne
direktive koje se neposredno ili posredno odnose na oblast voda, od kojih su najznačajnije:

management of flood risks), čija je svrha uspostavljanje okvira za procenu i upravljanje
rizicima od poplava, u cilju smanjenja njihovih nepovoljnih posledica na ljude, životnu sredinu
i privredu.

v) Obaveze koje proističu iz direktiva EU i međunarodne saradnje

U okviru procesa integracije u EU, kao i ispunjavanja obaveza iz prihvaćenih međunarodnih
konvencija i sporazuma, u Republici Srbiji je u toku transpozicija u domaće zakonodavstvo
direktiva od značaja za sektor voda i zaštitu životne sredine.

Transpozicija Okvirne direktive o vodama i Direktive o proceni i upravljanju rizicima od
poplava je u odmakloj fazi, a za sve ostale direktive u početnoj. Puna transpozicija ovih
direktiva očekuje se kroz Zakon o izmenama i dopunama zakona o vodama, koji treba da
bude donet 2016. godine, kao i kroz drugi set amandmana koji je planiran za 2017. godinu, a
usvajanje svih relevantnih podzakonskih akata i puna transpozicija do kraja 2018. godine. S
obzirom na to da je neophodno produženje rokova za dostizanje zahteva pojedinih direktiva,
predviđeno je da se u toku 2016. i 2017. godine izrade namenski planovi implementacije ili
akcioni planovi za pojedine direktive (Okvirna direktiva o vodama, Direktiva o kvalitetu vode
namenjene za ljudsku upotrebu, Direktiva o prečišćavanju komunalnih otpadnih voda,
Direktiva o zaštiti voda od zagađivanja prouzrokovanog nitratima iz poljoprivrednih izvora).
Ovi dokumenti poslužiće i za pripremu višegodišnjih investicionih planova u periodu posle
2020. godine. Potrebno je istaći da sve aktivnosti koje su planirane kao deo pristupnog
procesa u EU zahtevaju velike reforme sektora voda, praćene odgovarajućim reformama
finansija. U svemu ovome neophodna je puna politička podrška, kao i puno učešće svih
relevantnih institucija. U cilju pune transpozicije evropskih direktiva u domaće zakonodavstvo
izvršiće se i revizija do sada donetih podzakonskih akata (pravilnika i dr.).

Republika Srbija učestvuje u međunarodnim aktivnostima na slivovima reka Dunava, Save i
Tise. Kao rezultat višegodišnjih aktivnosti ICPDR na implementaciji Okvirne direktive o
vodama, usvojen je 2009. godine Plan upravljanja slivom reke Dunav i 2015. godine inoviran
Plan upravljanja slivom Dunava, a 2011. godine Plan upravljanja slivom Tise. Takođe, rad na
implementaciji Direktive o poplavama, rezultirao je 2015. godine donošenjem Plana
upravljanja rizicima od poplava na slivu Dunava. Plan upravljanja slivom Save je urađen i
usvojen na Petom sastanka Strana Okvirnog sporazuma o slivu reka Save (decembar 2014.
godine). Svaki od pomenutih planova utvrđuje i Zajednički program mera koje treba
sprovoditi radi poboljšanja stanja životne sredine na slivu.

Bilateralna saradnja je za Republiku Srbiju od posebnog značaja, s obzirom na činjenicu da
se veliki delovi slivova značajnijih vodotoka (osim Velike Morave) nalaze van njene teritorije.
Stoga su pripremljeni predlozi sporazuma sa susednim zemljama, pokrenute inicijative ili
započeti pregovori radi regulisanja bilateralne saradnje, koja će se, između ostalog, zasnivati
na zajedničkoj implementaciji odredaba Okvirne direktive o vodama i Direktive o poplavama
na prekograničnim vodama. Do donošenja novih bilateralnih sporazuma sa Mađarskom i
Rumunijom potrebno je sprovoditi postojeće.

2.3.5. Ostali činioci od značaja za upravljanje vodama

a) Monitoring površinskih i podzemnih voda

Karakteristike (kvantitativne i kvalitativne) površinskih i podzemnih voda utvrđuju se na bazi
monitoringa relevantnih parametara. Rezultati monitoringa se koriste i za definisanje stanja
nivoa u vodotocima sa stanovišta uređenja vodotoka i zaštite od štetnog dejstva voda,
uključujući i prognoze radi sprovođenja odbrane od poplava.

RHMZ sprovodio je više decenija monitoring parametara površinskih voda i podzemnih voda
"prve" izdani, prema godišnjem programu čiji je sadržaj propisan zakonom. Počev od 2011.
godine ovaj program realizuju Agencija za zaštitu životne sredine i RHMZ.

Za monitoring kvantitativnih parametara površinskih voda postoji razvijena mreža hidroloških
stanica (Osnovna mreža) na svim značajnijim vodotocima na teritoriji Republike Srbije, koju
čine 184 stanice (bez teritorije AP Kosova i Metohije), od kojih su 69 izveštajne. Vodostaj se
osmatra na svim stanicama, temperatura vode se meri na 74, a hidrometrijska merenja
protoka vode se vrše na 148 stanica. Pojava leda se osmatra na 172 stanice, dok je 29
stanica u sistemu utvrđivanja pronosa lebdećeg (suspendovanog) nanosa. Obrađeni podaci
se publikuju u godišnjacima RHMZ i dostupni su javnosti.

Na teritoriji AP Vojvodina, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam, graditeljstvo i zaštitu životne
sredine obezbeđuje na odabranim profilima dopunski monitoring čiji cilj je ispitivanje
prisustva specifičnih zagađujućih materija, prioritetnih i prioritetnih hazardnih suspstanci u
vodi i sedimentu odabranih rečnih i kanalskih profila, kao i u zaštićenim područjima.

Monitoring kvaliteta površinskih voda u Republici Srbiji vrši se na rečnim tokovima, nekim
kanalima i akumulacijama, a u novije vreme uključene su i podzemne vode, i to samo "prva"
izdan. Položaj mernih mesta, kao i broj i učestalost merenja parametara nisu na svim
vodotocima odgovarajući, a osmatranja na malim i srednjim vodotocima su nedovoljno
zastupljena, što se odražava i na pouzdanost ocene stanja kvaliteta površinskih i podzemnih
voda i statusa vodnih tela površinskih i podzemnih voda. Takođe, izostaje i osmatranje
podzemnih voda dubokih izdani, što mora biti prevaziđeno u narednom periodu.

Monitoring rečnog nanosa bio je sastavni deo programa monitoringa površinskih voda koji je
vršio RHMZ, ali od 2008. godine ova aktivnost izostaje. Agencija za zaštitu životne sredine, u
okviru svojih nadležnosti, vrši na odabranim rečnim profilima i u akumulacijama, praćenje
kvaliteta sedimenta, jedanput godišnje.

Osmatranje i merenje kvantitativnih i kvalitativnih karakteristika nanosa vrši se samo u okviru
specijalističkih istraživanja za potrebe praćenja stanja akumulacija i realizacije specifičnih
objekata i sistema.

b) Vodni informacioni sistem

Vodni informacioni sistem (u daljem tekstu: VIS) predstavlja, s obzirom na nivo informacija i
podataka, važan segment u procesu praćenja i unapređenja vodnog režima, planiranja
razvoja vodne infrastrukture i operativnog upravljanja vodama i vodnim sistemima. Vodi se u
Ministarstvu, za celu Republiku Srbiju, i u javnim vodoprivrednim preduzećima, za teritoriju
njihove nadležnosti. Javna vodoprivredna preduzeća podatke i informacije relevantne za
funkcionisanje i razvoj sektora voda dobijaju i od javnih preduzeća i drugih pravnih lica čija je
delatnost vezana za upravljanje vodama. Pored vodnog, u okviru Ministarstva (u Agenciji za
zaštitu životne sredine) vodi se i nacionalni informacioni sistem zaštite životne sredine, koji
obuhvata i vodu. Relevantni podaci ovih sistema moraju biti međusobno usaglašeni.

Razmena relevantnih informacija sa drugim informacionim sistemima na nacionalnom i
međunarodnom nivou vrši se sa nivoa Ministarstva, osim ako posebnim aktom ovlašćenje
nije preneto na javno vodoprivredno preduzeće.

VIS je u uspostavljen 2009. godine, ali njegovo faktičko unapređenje u smislu unosa
podataka i održavanja sistema nije bilo na zadovoljavajućem nivou u dosadašnjem periodu.
Neophodno je definisati jasan okvir za održavanje i unapređenje VIS-a kako bi se uspostavila
njegova puna funkcionalnost.

4) za zaštitu od poplava izgrađeni su nasipi i drugi tipovi "linijske" zaštite na dužini preko
3.500 km, regulisana su korita brojnih vodotoka i poboljšani uslovi proticanja vode, nanosa i
leda (na dužini od oko 270 km na vodama I reda, odnosno ukupno oko 400 km na svim
vodotocima), a određeni broj postojećih akumulacija i retenzija u većoj ili manjoj meri
učestvuje u odbrani od poplava. I pored toga, veliki deo teritorije još uvek je realno i
potencijalno ugrožen vodama, što su pokazale poplave iz 2014. godine. Na osnovu najnovijih
iskustava očigledno je da se mora unaprediti stepen zaštite vitalnih infrastrukturnih sistema
(najveće termoelektrane i prateći objekti) i velikih urbanih centara, ali se mora suštinski
promeniti i odnos prema zaštiti od štetnog dejstva voda. Pored ovoga, najnovija iskustva su
pokazala da lokalna samouprava često nije u stanju da odgovori zahtevima koji su pred nju
postavljeni, kako organizaciono i finansijski, tako i sa raspoloživim kapacitetima;

5) obimni tehnički radovi za zaštitu od bujica i razni biološki radovi na sanaciji erozije, kao i
razne kombinacije ove dve vrste radova i mera za protiveroziono gazdovanje zemljištem
učinili su da je do pre par godina bila prepolovljena produkcija i unos nanosa u recipijente.
Međutim, padavine velikog intenziteta, naročito u proleće 2014. godine, kao i
neodgovarajuće korišćenje poljoprivrednih i šumskih površina, urbanizacija, nedostatak
komunalnog i urbanističkog reda i slično prouzrokovale su negativne promene stanja na
brojnim slivovima, odnosno, dovele do intenziviranja erozionih procesa. Takođe, izostanak
tehničkih radova na uređenju korita bujica učinio je da i na uređenim površinama, sa
zastupljenim protiverozionim gazdovanjem, danas dolazi do izražene pojave erozije dna i
obala reka. Lokalna samouprava u najvećem broju slučajeva nema potreban kapacitet niti
pripremljene planove za reagovanje u slučaju ekstremnih događanja;

6) sistemi za odvodnjavanje izgrađeni su na oko dva miliona ha i imaju značajnu funkciju u
odvođenju viška vode sa zemljišta. Međutim, zbog neadekvatnog održavanja,
nekompletnosti, nenamenskog korišćenja (nekad i za prijem i odvođenje neprečišćenih
otpadnih voda) i sl., oni na pojedinim lokalitetima ne obezbeđuju zadovoljavajuće efekte i
propisane režime;

7) eksploatacija rečnog nanosa vrši se često nekontrolisano, što može dovesti do
produbljivanja korita reka, smanjenja nivoa i ugrožavanja podzemnih voda. Kod većih
vodotoka, gde je rečno korito najčešće pozajmište, eksploatacija izvan projektnih gabarita i
utvrđene dinamike potencijalno može dovesti do neželjene deformacije korita i ugrožavanja
stabilnosti objekata i ekosistema u koritu i priobalju. Kod srednjih i malih vodotoka problem je
stihijska eksploatacija materijala u inundacionom području, jer nema saniranja prostora po
završenoj eksploataciji, poljoprivredne površine se smanjuju, a menjaju se i prirodna sredina
i autohtoni ekosistem;

8) obimni tehnički radovi za zaštitu od bujica i različiti biološki radovi na sanaciji erozije, kao i
razne kombinacije ove dve vrste radova i mera za protiveroziono gazdovanje zemljištem, koji
su izvedeni u drugom delu prošlog veka, učinili su da je prepolovljena produkcija i unos
nanosa u recipijente;

9) međutim, u periodu 1992-2014. godine zbog neadekvatnog gazdovanja slivovima
(neodgovarajuće korišćenje šumskih i poljoprivrednih površina), nedostatka preventivnih
radova i ulaganja u zaštitu od erozije i uređenje bujica, došlo je do diskontinuiteta, što je bio
jedan od uzroka katastrofalnih bujičnih poplava u proleće 2014. godine, koje su
prouzrokovale negativne promene stanja na brojnim slivovima, odnosno, dovele do
intenziviranja erozionih procesa i aktiviranja bujica na području cele Republike Srbije;

10) aktivnosti u sektoru voda finansirane su iz republičkih javnih prihoda (aproprijacija iz
budžeta i do 2012. godine iz vodnih naknada), kao i iz cene vode. Aproprijacije su izdvajane
u nedovoljnom obimu, a visina naknada za vode utvrđivana je u odnosu na inflaciju (a ne u

skladu sa regulativom). Zbog ovoga, obim prikupljenih sredstava (godišnje oko 300-350
miliona evra) je bio nedovoljan za održavanje i izgradnju vodnih objekata. Nije ostvareno
stabilno finansiranje sektora voda.

Pored nedovoljnog obima sredstava, na postojeće stanje u sektoru voda uticalo je i sledeće:

1) efikasno i racionalno upravljanje vodama nije se uvek moglo obezbediti, s obzirom da su
se poslovima iz oblasti voda dugi niz godina bavila, pored matičnog ministarstva i druga
ministarstva, a stepen koordinacije i saradnje pri planiranju, realizaciji i finansiranju
infrastrukturnih projekata nije bio zadovoljavajući. Još uvek nije konstituisan Savet za vode.
Takođe, nisu imenovani članovi Nacionalne konferencije za vode. Problem predstavlja
nenadležnost sektora voda nad komunalnom delatnošću snabdevanja vodom stanovništva i
prikupljanja, odvođenja, prečišćavanja i ispuštanja otpadnih voda, u delu koji se odnosi na
njihov razvoj, odnosno na planiranje i finansiranje vodnih objekata u skladu sa Zakonom o
vodama;

2) kapacitet Republičke direkcije za vode je nedovoljan da odgovori svim obavezama
propisanim Zakonom o vodama i drugim zakonima, a pogotovu u uslovima neophodnog
razvoja sektora voda i intenzivnih aktivnosti u procesu pridruživanja EU;

3) status javnih vodoprivrednih preduzeća nije dovoljno preciziran (predstoji restrukturiranje)
što se, uz nedovoljan obim sredstava, odražava i na izvršenje zakonom propisanih poslova iz
njihove nadležnosti. Teritorijalna podeljenost na tri javna vodoprivredna preduzeća otežava i
onako loše uslove u kojima rade javna vodoprivredna preduzeća;

4) kod velikog broja vodoprivrednih preduzeća koja se bave operativnim sprovođenjem
poslova iz okvira vodne delatnosti izvršena je vlasnička transformacija. Zato se moraju
uspostaviti odgovarajući instrumenti, koji će obezbediti da ova preduzeća, s obzirom na
iskustvo i tradiciju, nastave sa obavljanjem ovih poslova, uz neophodnu licencu u pogledu
tehničko-tehnološke opremljenosti i organizacione i kadrovske osposobljenosti;

5) za izvestan broj vodnih objekata u javnoj svojini nije sproveden postupak evidentiranja u
Katastar nepokretnosti, zbog čega se ne raspolaže adekvatnim podacima o njihovom stanju,
pa je upravljanje njima otežano;

6) u ovom trenutku veoma je malo projekata u oblasti voda pripremljeno na način koji
omogućava traženje sredstava na međunarodnom planu. Dokumentacija na nivou
generalnog projekta najčešće je finansirana sa republičkog nivoa, a izostajala je inicijativa
lokalne samouprave da se obezbedi projektna dokumentacija višeg nivoa, kao osnov za
realizaciju investicionih aktivnosti. Pored finansijskih, ovo je još jedan od razloga zbog kojih
je u poslednje vreme urađeno veoma malo objekata i sistema;

7) faze planiranja, pripreme i realizacije investicionih projekata zahtevaju, prema aktuelnoj
regulativi, sprovođenje brojnih procedura i obezbeđenje velikog broja dokumenata (posebnih
studija, uslova, saglasnosti, dozvola). Ovo je imalo za posledicu značajno produženje
vremena za realizaciju projekata, s obzirom na to da je administrativni postupak za njihovo
obezbeđenje najčešće trajao više meseci;

8) monitoringom površinskih i podzemnih voda ne obuhvataju se podzemne vode dubokih
izdani, ne osmatraju se svi parametri za utvrđivanje statusa voda koje predviđa savremeni
pristup u ovoj oblasti i ne obezbeđuje se dovoljan fond podataka potrebnih za racionalno i
efikasno upravljanje vodama;

3.1. Koncept upravljanja vodama

Koncept upravljanja vodama zasnovan je, pre svega, na osnovnim prirodnim
karakteristikama teritorije Republike Srbije, trenutnom stanju voda i upravljanja vodama,
neophodnosti zadovoljavanja potreba za vodom, potrebi zaštite voda od zagađivanja i
odbrane od štetnog dejstva voda, uzimajući u obzir i potrebu usklađivanja sa međunarodnim
standardima u ovoj oblasti (prvenstveno standardima EU). Usvojeni koncept zasniva se na
prioritetnom rešavanju ključnih problema u sektoru voda, usklađeno sa dugoročnim
strateškim ciljevima svih oblasti vodne delatnosti.

Generalno, odnos društva prema vodi se kroz vreme menjao, prolazeći najpre kroz period
izobilja, kada je korišćenje i zagađivanje voda bilo malo u odnosu na ukupne resurse, preko
perioda nekontrolisanog i prekomernog korišćenja i zagađivanja voda, da bi krajem
šezdesetih godina prošlog veka posledice pojačanog industrijskog razvoja dovele, kako u
svetu, tako i kod nas, do sve veće zabrinutosti za opšte stanje životne sredine, uključujući i
vodu.

Imajući to u vidu, Svetska komisija za životnu sredinu i razvoj

promovisala je koncept

održivog razvoja, sa definicijom: "Održivi razvoj je razvoj koji zadovoljava potrebe sadašnjosti
bez ugrožavanja sposobnosti budućih generacija da zadovolje svoje potrebe". Voda, kao
važan element životne sredine, pratila je ovaj koncept, tako da su u osnove međunarodnog
prava u vezi voda polako počele da ulaze odredbe koje su se bavile održivošću. Danas se u
celom svetu ulažu veliki napori u pravcu postizanja održivog upravljanja vodnim resursima.
Međutim, evidentne su značajne razlike između pojedinih delova sveta, kao i između
pojedinih država, jer mnoge države još nisu na dovoljnom nivou ekonomskog razvoja da
mogu da u potpunosti obezbede održivo upravljanje svojim vodnim resursima. Ova činjenica,
kao i sve izvesnije naznake o promenama klimatskih činilaca, dovela je do toga da se sve
češće uvodi pojam adaptivnog upravljanje vodama

. Ovakav način upravljanja omogućuje

fleksibilno upravljanje vodama, sposobno da se prilagodi promenljivim prirodnim, društvenim
i ekonomskim faktorima.

__________

"Izveštaj Svetske komisije za životnu sredinu i razvoj: naša zajednička budućnost", poznatiji

kao Bruntland izveštaj.

Ovaj pojam najčešće podrazumeva strukturirani, iterativni proces donošenja optimalnih

odluka u uslovima neizvesnosti, sa ciljem da se odgovarajućim monitoringom te neizvesnosti
tokom vremena smanje.

Način upravljanja vodama zavisi u najvećoj meri od ekonomske moći države i raspoloživih
vodnih resursa (Slika 36).

Može se konstatovati da zemlje sa sličnim dohotkom i bogatstvom u vodi uglavnom imaju
sličan način upravljanja vodama. Tako se u razvijenim zemljama bogatim vodnim resursima
pretežno primenjuje decentralizovano upravljanje vodama, koje se u nekim slučajevima
približava održivom upravljanju. Republika Srbija, sa bruto nacionalnim dohotkom od oko
6.000 $ po stanovniku godišnje, spada u ekonomski srednje bogate zemlje. S obzirom na
ovo i vodne resurse od oko 4.000 m

po stanovniku godišnje (uključujući i deo tranzitnih

voda), Republika Srbija spada u grupu zemalja koja bi trebalo i u narednom periodu da
zadrži značajan stepen centralizovanog upravljanja vodama. Ovo znači da bi prioritetni
kapitalni projekti i dalje trebalo da se definišu na državnom nivou, imajući u vidu i potrebe
razvoja kapaciteta na regionalnom nivou. Takođe, na ovom stepenu ekonomskog razvoja,
prihvatljiviji je koncept adaptivnog upravljanja vodama, koji vremenom treba da preraste u
održivo upravljanje.

Slika 36. Ekonomska moć države i bogatstvo vodnih resursa kao indikatori stanja upravljanja

vodama

Treba reći da je Republika Srbija ranije bila u boljem ekonomskom položaju, tako da je
izgrađenost vodnih sistema na višem nivou od onoga koji odgovara zemlji sa ovakvim
dohotkom. To je povoljna okolnost, jer se smanjuje obim potrebnih radova za zadovoljavanje
svih zahteva koji se postavljaju pred sektor voda, ali, sa druge strane, to stvara probleme, jer
trenutna ekonomska moć ne omogućava adekvatno održavanje već izgrađenih vodnih
objekata i sistema.

Pored održivog i adaptivnog upravljanja vodama, u međunarodnom pravu prihvaćen je i
koncept integralnog upravljanja vodama, koji se definiše kao "proces koji promoviše
usaglašeni razvoj i upravljanje vodama, zemljištem i povezanim resursima u cilju ostvarenja
maksimalne ekonomske i društvene dobrobiti na pravičan način, bez ugrožavanja održivosti
vitalnih ekosistema"

_________

Na horizontalnoj osi - obnovljivi vodni resursi (m

po stanovniku godišnje - podaci

Organizacije za hranu i poljoprivredu Ujedinjenih Nacija - FAO); na vertikalnoj osi - bruto
nacionalni dohodak (US$ po stanovniku godišnje - podaci Svetske banke).

GWP Technical Advisory Committee, 2000.

Koncept integralnog upravljanja vodama prihvaćen je i u Republici Srbiji, pa stoga
predstavlja i opredeljenje ove strategije. Međutim, ostvarenje integralnog upravljanja vodama
je dug proces i zahteva, pre svega:

1) odgovarajući zakonodavni okvir;

2) odgovarajuća institucionalna i organizaciona rešenja, sa dovoljnim i kompetentnim
stručnim kadrom i zadovoljavajućom materijalnom osnovom;

3) odgovarajući sistem finansiranja, sa definisanim izvorima sredstava i mogućom
dinamikom njihovog obezbeđenja;

4) uspostavljanje ravnoteže na centralnom i lokalnom nivou upravljanja vodama.

Očigledno je da načini upravljanja zavise od odlučivanja u primeni mera i instrumenata za
upravljanje, a ostvarivanje procesa upravljanja od efikasnosti sektora voda i finansijske moći.

Osnovna načela i principi integralnog upravljanje vodama u Republici Srbiji su:

1) jedinstvo procesa u prirodi čija je značajna komponenta voda, iz čega proističe i
povezanost i međuzavisnost akvatičnih i priobalnih ekosistema;

2) jedinstvo vodnog sistema - upravljanje vodama mora se vršiti u okviru jedinstvenog
vodnog prostora Republike Srbije i u skladu sa njenim razvojem;

3) voda je i društvena i ekonomska kategorija;

4) za korišćenje vodnog dobra i vodnih sistema koji su dobro od opšteg interesa plaća se
realna cena ("korisnik plaća");

5) subjekti koji svojim aktivnostima prouzrokuju zagađenje vode treba da snose troškove
mera za otklanjanje ili smanjenje tog zagađenja ("zagađivač plaća");

6) zaštita stanovništva i njegove imovine od štetnog dejstva voda mora se vršiti uz
uvažavanje zakonitosti prirodnih procesa i zaštite prirodnih vrednosti, kao i ekonomske
opravdanosti ove zaštite;

7) javnost ima pravo na informacije o stanju voda i radu nadležnih organa u oblasti voda i na
učešće u procesu pripreme i donošenja planova upravljanja vodama i kontrole njihovog
izvršenja.

S obzirom na jedinstvo vodnog sistema i jedinstven vodni prostor za upravljanje vodama,
podela na vodna područja, koja predstavljaju osnovne jedinice za upravljanje vodama, ne
može biti limitirajući faktor za jedinstveno upravljanje vodama na celoj teritoriji Republike
Srbije. Ovo je od posebnog značaja, pošto pri utvrđivanju vodnih područja, zbog važećih
zakonskih rešenja vezanih za nadležnosti autonomne pokrajine i glavnog grada, nije
primenjen samo hidrografski, već i teritorijalni princip, pase unutar jednog podsliva/sliva
(Dunav, Sava, Tisa, Morava i dr.) nalaze delovi dva ili više vodnih područja. Zato je u ovim
slučajevima potrebno:

1) da organi uprave i stručne službe nadležne za pripremu planova upravljanja vodama
obezbede visok stepen koordinacije pri izradi ovih dokumenata;

2) da nadležni organi pri izdavanju vodnih akata za izgradnju određenih objekata i izvođenje
radova na jednom vodnom području uzimaju u obzir i njihov uticaj na susedno vodno
područje;

3) da se rešenja i aktivnosti koje su od zajedničkog interesa za susedna vodna područja
realizuju udruženim sredstvima i uz zajednički nadzor i kontrolu.

3.2. Ciljevi upravljanja vodama i održivog razvoja

Strategija je jedinstven planski dokument kojim se određuje dugoročna politika upravljanja
vodama na državnoj teritoriji, odnosno, pravci održivog delovanja u oblasti korišćenja voda,
zaštite voda od zagađivanja, uređenja vodotoka i zaštite od štetnog dejstva voda. Ovo
podrazumeva integralno upravljanje vodama na celoj teritoriji Republike Srbije, u skladu sa
utvrđenim osnovnim načelima i principima i uz mogućnost adaptivnog upravljanja.

Imajući ovo u vidu, a polazeći od prirodnih karakteristika područja Republike Srbije,
prostornog i vremenskog rasporeda vodnih resursa Republike Srbije, kao i međusobne
interakcije čoveka i prirode, definisanje osnovni strateški cilj - postizanje integralnog
upravljanja vodama, odnosno usklađenog vodnog režima na celoj teritoriji Republike Srbije i
obezbeđenje takvog upravljanja vodama kojim se postižu maksimalni ekonomski i socijalni
efekti na pravičan način, uz razumevanje potrebe zaštite od zagađivanja i unapređenja
prirodnih ekosistema i uz uvažavanje međunarodnih sporazuma.

Da bi se postigao osnovni strateški cilj, potrebno je:

1) uspostaviti odgovarajući sistem integralnog upravljanja vodama, odnosno, obezbediti
zakonodavne, institucionalne, finansijske i druge kapacitete i uslove, kao osnov za dostizanje
strateškog cilja razvoja sektora voda;

3) voda i razvoj i upravljanje vodnom infrastrukturom predstavljaju nacionalni interes i
obavezu. U tom kontekstu, neophodno je da planiranje na nivou države sadrži i komponentu
vezanu za razvoj komunalne delatnosti snabdevanja vodom za piće i kanalisanja naselja
(deo infrastrukture koji se odnosi na mrežu u naseljima ostaje u nadležnosti lokalne
samouprave);

4) vode su prirodno bogatstvo i u svojini su Republike Srbije i ne mogu se otuđiti iz javne
svojine, već se na njima može steći koncesija ili pravo korišćenja. Vodno zemljište može biti
u javnoj i privatnoj (bez korita za malu vodu) svojini i mora se koristiti u skladu sa propisanim
obavezama, zabranama i ograničenjima. Vodni i drugi objekti mogu biti u javnoj svojini i
svojini pravnih i fizičkih lica koja su ih izgradila za svoje potrebe. Vlasnik, odnosno korisnik
vodnih objekata dužan je da ih čuva, da njima upravlja na propisani način i da ih održava u
skladu sa zakonom;

5) planiranje i upravljanje vodama se mora vršiti na nivou sliva (oblast sa koje se sav
površinski oticaj sliva u more), iz čega proističe da se upravljanje vodama na delu teritorije
Republike Srbije koji pripada slivu reke Dunav (više od 98% površine, bez AP Kosova i
Metohije) mora vršiti uz usaglašavanje nacionalnih planova zemalja u ovom slivu;

6) vodama se mora upravljati integralno, uzimajući u obzir prirodne (površinske i podzemne
vode, količina i kvalitet vode u vremenu i prostoru, zemljište, ekosistem i dr.), ekonomske
(optimalan razvoj svih segmenata oblasti voda i njihova usklađenost sa ostalim granama
privrede) i društveno-političke (zakonodavni okviri, organizaciona i kadrovska struktura i sl.)
uslove;

7) teritorija Republike Srbije predstavlja jedinstven vodni prostor za integralno upravljanje
vodama, dok je osnovna jedinica vodno područje, određeno prvenstveno na bazi
hidrografskog (izuzetno, teritorijalnog) principa. Planiranje i upravljanje vodama na vodnom
području ne sme biti u suprotnosti sa planiranjem i upravljanjem vodama na teritoriji
Republike Srbije;

8) vodama se mora upravljati na principu održivog razvoja, odnosno tako da se potrebe
sadašnjih generacija zadovoljavaju na način kojim se ne ugrožava mogućnost budućih
generacija da zadovolje svoje potrebe i ne ugrožava životna sredina. Vodama se takođe
mora upravljati adaptivno, pri čemu se mora voditi računa o adaptivnosti ne samo na
klimatske, već i na socijalne, ekonomske i druge promene;

9) javno vodosnabdevanje, koje obuhvata snabdevanje vodom za piće domaćinstava,
industrije koja zahteva visokokvalitetnu vodu ili je uključena u gradsko tkivo i ostalih
korisnika, uključujući i javne potrebe (škole, bolnice, ustanove, pranje ulica, zalivanje zelenih
površina i dr.), predstavlja javni interes i ima prioritet nad svim ostalim oblicima korišćenja
vode;

10) u cilju optimalnog upravljanja i korišćenja vodnih resursa, potrebno je u namenskim
planskim dokumentima vršiti ažuriranje prognoza potreba za vodom po opštinama, kao i
definisanje raspoloživosti resursa podzemnih voda, na lokalnom i regionalnom nivou. Imajući
u vidu da preko 95% teritorije Republike Srbije nije "pokriveno" sa osnovnom hidrogeološkom
kartom - OHGK (kao osnovnom podlogom kada su u pitanju resursi podzemnih voda),
neophodan je integrisan pristup više nadležnih ministarstava, u smislu koordinisanja
aktivnosti i ulaganja u istraživanja za sve važnije akvifere-vodna tela podzemnih voda;

11) zaštita voda od zagađivanja i zaštita zaštićenih oblasti predstavlja javni interes i jedan je
od državnih prioriteta koji se mora odvijati pod neposrednim nadzorom nadležnih državnih
institucija;

12) postizanje i održavanje najmanje dobrog statusa voda primenom potrebnih mera u okviru
integralnog programa mera je cilj koji treba dostići u periodu dužem od planskog. Kod
podzemnih voda treba, pored ovoga, zaustaviti i svaki značajniji stalni uzlazni trend
povećanja koncentracije bilo koje zagađujuće supstance;

13) institucionalni okvir mora omogućiti upravljanje vodama sa jasno razgraničenim
nadležnostima pojedinih organa uprave i drugih subjekata na nivou države, kako bi se
izbeglo dupliranje nadležnosti;

14) institucionalni okvir mora da obezbedi potreban stepen decentralizacije, sa jasno
utvrđenim nadležnostima na državnom, nivou autonomne pokrajine i lokalnom nivou. Na
republičkom nivou utvrđuje se Strategija, donose standardi i propisi, vrši planiranje i
sprovode sve aktivnosti od značaja za celu teritoriju Republike Srbije. Na ovom nivou
postavljaju se i uslovi i kriterijumi za finansiranje projekata od značaja za regionalni razvoj i
razvoj lokalne samouprave. Autonomna pokrajina sprovodi upravljanje vodama na vodnim
područjima u svojim granicama, što obuhvata i donošenje planova upravljanja vodama i
upravljanja rizicima od poplava, kao i izdavanje vodnih akata. Lokalna samouprava ima
nadležnost za planiranje i sprovođenje odbrane od poplava na vodama II reda, proglašenje
erozionih područja i utvrđivanje uslovno korišćenje i zaštitu, izdavanje vodnih akata za
objekte lokalnog značaja, a pre svega za obavljanje i razvoj komunalnih delatnosti (priprema
i distribucija vode za piće, prikupljanje i odvođenje otpadnih i atmosferskih voda i
prečišćavanje otpadnih voda);

15) stabilno finansiranje i poslovanje na principu samofinansiranja moraju naći punu
primenu, kako bi se sektor voda učinio manje zavisnim od državnih sredstava. Ovo
podrazumeva stalne izvore, projektovan obim potrebnih sredstava i način njihovog
obezbeđenja, ažurne baze obveznika i mehanizme za naplatu prihoda, angažovanje države
na stvaranju povoljnog ambijenta za korišćenje sredstava iz fondova EU i značajnije ulaganje
privatnog kapitala, kao i prikupljanje najvećeg obima sredstava potrebnog za funkcionisanje
sektora voda obezbeđenjem ekonomske cene vode na principu punog povrata troškova i
načela "korisnik plaća" i "zagađivač plaća";

16) realnu (ekonomsku) cenu vode i usluga vezanih za vode treba dostizati postepeno,
uvažavajući ekonomsku moć stanovništva i privrede, ali period do dostizanja ne sme biti duži
od pet-šest godina, kako planirana dinamika razvoja ne bi bila ugrožena;

17) potreba realizacije konkretnih projekata od značaja za sektor voda ili od uticaja na vodu
kao resurs se mora dokazati sa gledišta socijalnih, tehno-ekonomskih i ekoloških uslova i
kriterijuma. Pored tehničkih mera mora se imati u vidu da način korišćenja ekosistema može
doprineti realizaciji koncepta zaštite voda od zagađivanja i zaštite od štetnog dejstva voda,
što mora biti adekvatno valorizovano (ekosistemske usluge);

18) izgradnja vodne infrastrukture (vodni objekti u smislu Zakona o vodama i objekti
komunalne infrastrukture u oblasti voda) mora se vršiti iz različitih izvora (fondova za vode,
izvornih prihoda jedinica lokalne samouprave, cene vode, EU i drugih fondova, sopstvenih
sredstava investitora i kredita), čiji međusobni odnos zavisi od značaja, veličine i namene
objekta;

19) održavanje vodnih objekata predstavlja stalnu aktivnost i mora se vršiti po tehničkim
standardima i normativima. Sredstva za ove namene za objekte u javnoj svojini moraju se
obezbediti iz javnih prihoda na državnom, nivou autonomne pokrajine i nivou lokalne
samouprave, kao i iz pružanja usluga koje ti objekti i sistemi omogućuju;

________

Podaci ne uključuju nepovratno korišćenje voda, koje se procenjuje na 20-25 m

/s u

malovodnom periodu.

Zbog skromnih količina domaćih voda, za zadovoljenje potreba u vodi se mora računati sa
korišćenjem značajnijih količina voda koje dotiču na teritoriju Republike Srbije (oko 5.000
m

/s na prosečnom godišnjem nivou, odnosno oko 1.500 m

/s u malovodnom periodu). Pri

korišćenju ovih voda mora se imati u vidu njihov međunarodni karakter, odnosno, njihovo
korišćenje, uređenje i zaštita od zagađivanja uslovljeni su odgovarajućim međunarodnim
sporazumima.

Značajan elemenat koji se mora imati u vidu prilikom dugoročnog planiranja u oblasti
korišćenja voda su klimatske promene. Prosečan trend porasta srednjegodišnje temperature
u Republici Srbiji je oko 0,6°C/100 god. Prosečan trend sumarnih godišnjih padavina za
Republiku Srbiju, na osnovu šezdesetogodišnjeg perioda osmatranja, je oko nule, ali je
prostorno različit - u (jugo)zapadnom delu zemlje je pozitivan, a u istočnom negativan.
Hidrološki trendovi su u određenoj korelaciji sa osmotrenim klimatskim trendovima, imajući u
vidu i činjenicu da protok u rekama ne zavisi samo od klimatskih promena, već i od drugih
faktora, prvenstveno antropogenih. Prosečan trend smanjenja srednjegodišnjih protoka u
centralnoj Srbiji je oko 30%/100 god, ali je različit po prostoru. Najmanje promene se očekuju
u jugozapadnom delu Republike Srbije, a najveće negativne u istočnom.

Dugoročna strategija snabdevanja vodom stanovništva i ostalih korisnika visokokvalitetne
vode zavisi prvenstveno od kvantiteta i kvaliteta vodnih resursa na teritoriji Republike Srbije i
njihovog prostornog rasporeda. Tako se, na prostorima sa dovoljnim količinama vode
zadovoljavajućeg kvaliteta, može zadržati postojeća praksa eksploatacije lokalnih izvorišta, a
tek u nedostatku vode iz lokalnih izvorišta ići na regionalna rešenja. Pritom se kao područja
bogatija vodom mogu izdvojiti zapadni i istočni obod Republike Srbije i aluvioni velikih reka,
dok su vodom deficitarni Šumadija i Pomoravlje, kao i delovi AP Vojvodine udaljeni od
Dunava i Save. Međutim, klimatske promene i uticaj čoveka mogu se odraziti na režim
proticaja u vodotocima, sa konsekventnim uticajima na režim podzemnih voda. Posebno je
potrebno sprovoditi u budućem periodu monitoring režima eksploatacije podzemnih voda na
teritoriji AP Vojvodine zbog prekomerne eksploatacije.

Glavni izvori javnog vodosnabdevanja će i dalje biti podzemne vode, s obzirom na njihovu
manju podložnost zagađenju, a površinske vode (reke, akumulacije) treba koristiti za ove
namene ukoliko je resurs podzemnih voda nedovoljan ili neodgovarajućeg kvaliteta.

Pri korišćenju podzemnih voda moraju se poštovati odlike ovih izvorišta, koje se moraju
utvrditi detaljnim hidrogeološkim istraživanjima i izradom elaborata o rezervama i resursima,
naročito u slučaju sporo obnovljivih akumulacija podzemnih voda (pre svega na teritoriji AP
Vojvodine). Dugoročna eksploatacija ovih izvorišta može se obezbediti samo njihovim
racionalnim korišćenjem, uz poželjno veštačko prihranjivanje. Pored dubokih izdani, za
razvoj snabdevanja vodom za piće posebno su značajne aluvijalne izdani pored većih reka
(Sava, Dunav, Drina, Morava), kao potencijalna izvorišta za sisteme regionalnog značaja.

Postojeća izvorišta ili izvorišta koja se mogu u budućnosti koristiti za ljudsku potrošnju
(kategorija zaštićenih oblasti prema Zakonu o vodama), nezavisno od toga da li se radi o
podzemnoj ili površinskoj vodi, moraju biti zaštićena od slučajnog ili namernog zagađivanja i
drugih uticaja koji se mogu odraziti na količinu i kvalitet vode. Za izvorišta propisanog
kapaciteta određuju se zone sanitarne zaštite, u kojima je režim korišćenja zemljišta u
funkciji zaštite izvorišta.

Navodnjavanje poljoprivrednih kultura je daleko najveći nepovratni potrošač vode (u
vegetacionom periodu 1.000 m

/ha do 3.000 m

/ha, zavisno od područja, odnosno 0,3-0,5 l/s

po ha, zavisno od primenjene metode navodnjavanja), pa za zadovoljenje ovih potreba treba
koristiti prevashodno površinske vode, a ukoliko ove nisu dostupne za racionalno korišćenje,
mogu se koristiti i podzemne vode, pod uslovom da njihova eksploatacija ne ugrožava
zadovoljavanje potreba za vodom prioritetnih korisnika i prirodnu sredinu.

Raspoložive količine površinskih voda za navodnjavanje, u nedostatku detaljnih studija koje
se moraju uraditi za sve važnije domaće i međunarodne vodotoke (uzimajući u obzir i uticaje
mogućih promena klimatskih parametara), u Strategiji su ocenjene kao određeni procenat
razlike između malih voda obezbeđenosti 80% i 95%. Pri tome je, pored prirodnih
karakteristika vodotoka, potreba različitih korisnika i očuvanja životne sredine, vođeno
računa i o međunarodnom karakteru pojedinih vodotoka. Procenjuje se da bi se u budućnosti
iz rečnih tokova za navodnjavanje moglo koristiti oko 200-250 m

/s, najviše na severu države

(priobalje Dunava, Save, Tise), a znatno manje južno od Save i Dunava.

U dolinama domaćih reka koje ne obiluju vodom koja bi se mogla koristiti za navodnjavanje
(Velika, Zapadna i Južna Morava, Mlava, itd.), rešenje treba tražiti u povećanju
akumulacionog prostora na slivu, u kontrolisanom korišćenju dinamičkih rezervi podzemnih
voda i, eventualno, u prevođenju iz vodom bogatijih slivova.

Korišćenje vode iz međunarodnih vodotoka mora se odvijati u skladu sa međunarodnim
sporazumima. Da bi se na ovim, ali i na drugim prostorima, obezbedilo navodnjavanje na
racionalan način, poštujući potrebe nizvodnih korisnika, mogu se formirati udruženja
korisnika voda/zadruge.

Razvoj navodnjavanja u najvećoj meri zavisi od ekonomije poljoprivrede i sektor voda će se
uključiti kod obezbeđenja potrebnih količina vode za navodnjavanje onih poljoprivrednih
površina čije je navodnjavanje ekonomski opravdano. U svakom slučaju, navodnjavanje ne
sme biti tretirano kao dopunska mera u borbi protiv suše i ne sme da služi samo za
stabilizaciju poljoprivredne proizvodnje u postojećoj strukturi, već treba da predstavlja i
podsticaj za razvoj njenih pratećih oblasti (stočarstvo, prerada, otkup, promet, itd.). Od
posebnog značaja je i edukacija poljoprivrednog stanovništva.

Ostali vidovi korišćenja voda najčešće zavise od interesa tržišta. Zato će dinamiku razvoja i
potrebe u vodi različitih privrednih grana utvrditi sami korisnici, a zadatak sektora voda će biti
da, uz poštovanje napred navedenih prirodnih zakonitosti i usklađujući zahteve različitih
korisnika, obezbedi dovoljne količine vode kako nedostatak vode ne bi bio limitirajući faktor
razvoja privrede. Zbog toga će se područjima koja su deficitarna vodom nedostajuće količine
vode za zadovoljenje potreba različitih korisnika, pored stanovništva, obezbediti regionalnim
sistemima, odnosno dovođenjem sa prostora koji su vodom bogatiji.

Izvorišta za snabdevanje vodom ribnjaka i industrijskih kapaciteta (koji u procesu rada ne
zahtevaju visokokvalitetnu vodu), biće prevashodno površinske vode. Za ove potrebe mogu
se koristiti i podzemne vode, pod unapred definisanim uslovima. Ovde treba imati u vidu da
su ribnjaci značajni potrošači (a i zagađivači, ukoliko se ne poštuju zakonom propisane
odredbe o prečišćavanju) vode.

Prilikom izgradnje hidroenergetskih postrojenja neophodno je uskladiti zahteve razvoja
energetike sa ostalim korisnicima prostora, a posebno voditi računa o zaštiti kvaliteta voda i
životne sredine uopšte. Ovo podrazumeva koordinaciju nadležnih institucija sektora voda i
energetike, od faze planiranja do faze eksploatacije hidroenergetskih objekata. Objekti za
korišćenje hidropotencijala moraju se graditi tako da se voda posle iskorišćenja energije
vraća u površinski tok kako bi se omogućilo njeno korišćenje za druge namene, a formirani

po m

malih ili srednjih voda) i njegov kapacitet za prijem zagađenja, kao i stepen

izgrađenosti i priključenosti stanovništva na kanalizacionu mrežu.

Na osnovu prvog kriterijuma - karakteristika prijemnika, postrojenja treba najpre graditi u
naseljima koja se nalaze u zaštićenim zonama, zatim većim naseljima pored malih vodotoka
(vodotoci sa nepovoljnim hidrološkim režimom u smislu malih i srednjih voda), a tek na kraju
u naseljima pored velikih vodotoka (Dunav, Tisa, Sava). Ako se posmatra izgrađenost
kanalizacione mreže, prioritet treba dati izgradnji i kompletiranju mreže u naseljima sa niskim
stepenom priključenosti, dok u slučaju većeg stepena izgrađenosti mreže, prioritet treba dati
postrojenjima za tretman otpadnih voda. Nezavisno od ovog stava, ukoliko je neka lokalna
samouprava spremna da uloži veći obim sopstvenih sredstava u izgradnju PPOV, država
treba da podrži tu inicijativu, uz odgovarajuće podsticajne mere.

U cilju sveobuhvatne zaštite voda od zagađivanja i zaštite od voda, izgradnja atmosferske
kanalizacije mora da prati kompletnu urbanizaciju naselja i ne sme se dozvoliti značajno
zaostajanje njene izgradnje u odnosu na kanalizacione sisteme za otpadne vode. Pri
izgradnji ovih sistema treba primeniti savremeni pristup, koji obuhvata niz mera i radova na
celoj slivnoj površini od mesta nastanka do recipijenta, u zavisnosti od karakteristika sliva i
postavljenog cilja (zaštita kvaliteta voda i zemljišta, kontrola brzine i količine oticaja i sl.).
Mere i radove koji se primenjuju za odvođenje kišnog oticaja treba povezati sa aktivnostima
na zaštiti od štetnog dejstva voda i zaštiti voda od zagađivanja, kao i sa urbanizacijom i
pravilima građenja.

Kod rasutih izvora zagađenja posebnu pažnju treba usmeriti na dominantne rasute izvore
zagađivanja na datoj teritoriji i to na stanovništvo (individualni kanalizacioni sistemi),
intenzivno stočarstvo, a zatim na poljoprivredu, kroz sistematsko praćenje i kontrolu upotrebe
đubriva i sredstava za zaštitu bilja.

Uređenje komunalnih i industrijskih deponija treba vršiti u skladu sa savremenom praksom i
standardima EU, a divlje deponije eliminisati u najvećoj mogućoj meri, utvrđivanjem posebnih
lokacija za deponovanje čvrstog otpada. Sistem upravljanja otpadom, koji treba uspostaviti
na nivou države, svakako će doprineti smanjenju uticaja ovih potencijalnih rasutih
zagađivača.

U slučaju zaštićenih oblasti treba najpre utvrditi kriterijume za njihovo određivanje i odrediti
pojedine kategorije zaštićenih oblasti, u skladu sa Zakonom o vodama, uzimajući u obzir i
društveni i ekonomski aspekt.

Zaštitu u okviru zona sanitarne zaštite postojećih izvorišta i kontrolu i očuvanje kvaliteta
vodnih tela koja se koriste za rekreaciju i kupanje sprovodiće nadležna lokalna samouprava,
dok će na područjima namenjenim za zahvatanje vode za ljudsku potrošnju mere zaštite
sprovoditi sektor voda, uključujući i dodatnu zaštitu vodnih tela podzemnih voda koja budu
određena kao potencijalna izvorišta regionalnih sistema (strateške rezerve).

Oblasti osetljive na nutrijente, oblasti namenjene zaštiti staništa ili vrsta kod kojih je bitan
elemenat stanje voda i oblasti namenjene zaštiti ekonomski važnih akvatičnih vrsta, koje
budu određene kao zaštićene oblasti, moraju imati brigu i zaštitu od strane onih institucija
čijim su aktom određene kao zaštićene oblasti.

Monitoring parametara ekološkog i hemijskog statusa površinskih voda i hemijskog i
kvantitativnog statusa podzemnih voda, uključujući i vode u zaštićenim oblastima, predstavlja
osnov za unapređenje stanja u oblasti zaštite voda od zagađivanja, pa se mora sprovoditi na
propisani način.

Važan segment zaštite voda od zagađivanja činiće i ograničavanje hidromorfoloških pritisaka
na prirodna vodna tela, što podrazumeva da se novi objekti koji bitno utiču na status voda
(zbog hidromorfoloških pritisaka) mogu graditi samo uz dokaznice da nema ekonomski,
tehnički i ekološki povoljnije alternative.

v) Uređenje vodotoka i zaštita od štetnog dejstva voda

Uređenje vodotoka predstavljaće i u narednom periodu neophodnu aktivnost za očuvanje
stabilnosti i sprečavanje deformacije rečnog korita, obezbeđenje potrebne propusne moći
korita, potrebnih dimenzija vodnog puta, kao i uslova za racionalno korišćenje voda za
različite namene (vodosnabdevanje, navodnjavanje, hidroenergetika, rekreacija i dr.).
Uređenje rečnog korita mora se vršiti uz najmanje hidromorfološke promene korita i najmanje
uticaje na akvatične i priobalne ekosisteme. Ovo podrazumeva koordiniranu aktivnost
sektora voda, životne sredine i rečnog saobraćaja, ukoliko se radi o unutrašnjim plovnim
putevima. Pritom se eksploatacija rečnog nanosa iz korita vodotoka sme vršiti samo ako je to
u funkciji obezbeđenja propusne moći vodotoka, u projektovanim gabaritima i sa propisanom
dinamikom. Eksploatacija iz inundacija srednjih i manjih vodotoka takođe mora biti u skladu
sa odgovarajućom tehničkom dokumentacijom i uz saniranje pozajmišta po završenoj
eksploataciji.

Uvažavajući činjenicu da se rizik od štetnog dejstva voda ne može u potpunosti eliminisati,
već se samo može smanjiti na društveno i ekonomski prihvatljivu meru, u oblasti zaštite od
štetnog dejstva voda (spoljnih i unutrašnjih) uspostavlja se integralni pristup upravljanja
rizikom od poplava. Ovo podrazumeva definisanje strategije na nivou rečnog sliva/podsliva, u
okviru odgovarajućeg Plana upravljanja rizicima od poplava, koji daje adekvatnu kombinaciju
investicionih radova, preventivnih i operativnih mera, zasnovanih na proceni troškova,
tehničkoj izvodljivosti, proceni uticaja na životnu sredinu i društvenoj prihvatljivosti ovih mera
i radova.

Odnos prema zaštiti od štetnog dejstva voda mora se menjati, u smislu razgraničenja
društvene i individualne odgovornosti. Ovo se prvenstveno odnosi na promenu dosadašnjeg
shvatanja da je zaštita od štetnog dejstva voda isključiva briga države i da ona mora da
osigura potpunu bezbednost svih korisnika rečnih priobalja, bez obzira na rang velike vode i
na često neodgovorno ponašanje korisnika priobalja, nepoštovanje uslova, ograničenja ili
zabrane izgradnje. Mora se prihvatiti činjenica da izgrađeni vodni objekti i sistemi obezbeđuju
zaštitu samo do merodavnih velikih voda na koje su dimenzionisani, uz njihovo redovno i
adekvatno održavanje, a da rizike izvan ovoga snose vlasnici i korisnici imovine u plavnim
zonama. Pri tome je odgovornost svakog pojedinca koji živi i/ili privređuje u ugroženom
području da svoje aktivnosti prilagodi riziku, ne pogoršavajući uslove na ovom području i ne
ugrožavajući sprovođenje mera zaštite.

Planiranje i realizacija mera zaštite od voda zahtevaju aktivno i koordinirano sadejstvo
sektora voda i drugih relevantnih aktera. Investicioni radovi u cilju prevencije poplava od
spoljnih voda biće i dalje prevashodni zadatak sektora voda, dok će za sprovođenje brojnih
neinvesticionih mera, pored sektora voda, biti zadužene i druge institucije (službe za zaštitu i
spasavanje, hidrometeorološke službe, zdravstvene službe, prostorni planeri, zaštita prirode,
jedinice lokalne samouprave), zatim korisnici i upravljači višenamenskih akumulacija, kao i
građani, nevladine organizacije, privredna društava i preduzetnici na potencijalno ugroženim
područjima. Kod zaštite od unutrašnjih voda (odvodnjavanje) sprovođenje hidrotehničkih
mera vršiće se u skladu sa planovima, potrebama i finansijskim mogućnostima države i
poljoprivrednih proizvođača i potrebama zaštite od unutrašnjih voda u naseljenim
područjima. Za zaštitu od erozije i bujica takođe će se realizovati regulativne i administrativne
mere i investicioni radovi, uz neophodno zajedničko i koordinisano delovanje nadležnih
organa uprava i javnih i drugih preduzeća, korisnika erozionih područja.

3) intenzivirati međunarodnu saradnju sa susednim državama na prostoru bivše SFRJ
(Hrvatska, BiH, Crna Gora i Makedonija), uz potpisivanje sporazuma kojima se uređuje
upravljanje vodama na delovima vodotoka od zajedničkog interesa;

4) intenzivirati međunarodnu saradnju sa susednim državama (Rumunija, Mađarska i
Bugarska), uz potpisivanje sporazuma kojima se uređuje upravljanje vodama na delovima
vodotoka od zajedničkog interesa;

5) ratifikovati Konvenciju o korišćenju međunarodnih vodotokova u neplovidbene svrhe
(Njujorška konvencija), kojom se reguliše upravljanje vodama (uslovi za korišćenje, razvoj,
očuvanje i zaštitu međunarodnih vodotoka i unapređenje njihovog optimalnog i održivog
korišćenja u neplovidbene svrhe);

6) učestvovati u aktivnostima vezanim za planove upravljanja vodama i planove upravljanja
rizicima od poplava na slivu Dunava i druge planove u oblasti voda na međunarodnim
vodotocima, u okviru čega treba:

(1) obezbediti usklađenost planova upravljanja vodama na vodnim područjima na
teritoriji Republike Srbije sa Planom upravljanja vodama na slivu Dunava, koji je
rezultat rada međunarodnog tima u okviru ICPDR-a;

(2) obezbediti usklađenost planova upravljanja rizicima od poplava na teritoriji
Republike Srbije sa planom upravljanja rizicima od poplava na slivu Dunava; u
skladu sa ovim, planirana je izrada zajedničkog plana za Savu, kroz rad Savske
komisije;

(3) planove u oblasti voda na međunarodnim vodotocima raditi uz usaglašavanje
sa nadležnim organima susednih zemalja.

3.3.3. Osnovne odrednice monitoringa i informacionog sistema za ostvarenje

upravljanja vodama na teritoriji Republike Srbije

Sistematski i sveobuhvatan monitoring preduslov je za pouzdano utvrđivanje statusa
površinskih i podzemnih voda, kao osnova za planiranje korišćenja voda i efikasno integralno
upravljanje vodama. Odgovornost za uspostavljanje i izvršavanje monitoringa ima Republika
Srbija, kroz donošenje godišnjeg programa monitoringa i obezbeđenje uslova za njegovo
sprovođenje.

Monitoring parametara kvantiteta i kvaliteta voda, uključujući i podzemne vode dubokih
izdani, mora se vršiti uz primenu standardizovanih postupaka merenja na terenu, utvrđenih
metoda laboratorijskih analiza i standardizovanog načina obrade i prikaza rezultata i uz
njihovu stalnu kontrolu i usavršavanje. U cilju utvrđivanja i praćenja statusa vodnih tela
površinskih voda, monitoringom treba obuhvatiti i ključne parametre onih elemenata kvaliteta
(bioloških, hidromorfoloških i fizičko-hemijskih), koji su, prema prethodnim saznanjima,
najosetljiviji na pritiske kojima je konkretno vodno telo izloženo.

Monitoring operativno treba da sprovodi nadležna republička organizacija, u skladu sa
godišnjim programom Vlade. Ova organizacija treba da objedinjuje i rezultate ispitivanja koja,
prema godišnjem programu, vrše i druga ovlašćena pravna lica i da ih, zajedno sa
sopstvenim, dostavlja nadležnom ministarstvu. Godišnji izveštaj mora da sadrži i
registrovane promene kvaliteta voda.

Monitoringom se moraju obuhvatiti i zaštićene oblasti, pri čemu će subjekti koji sprovode
monitoring, kao i parametri i učestalost njihovog uzorkovanja, zavisiti od vrste zaštićene
oblasti (u skladu sa preporukama Okvirne direktive o vodama). Namenski monitoring mora
se sprovoditi i na pojedinim rečnim deonicama u čijoj blizini su poljoprivredne površine na
kojima je značajnije korišćenje hemijskih sredstava, kako bi se pratio uticaj ovih sredstava na
kvalitet voda u vodotoku.

Relevantni rezultati monitoringa (prvenstveno onog koji sprovodi nadležna republička
organizacija) moraju biti uključeni u Vodni informacioni sistem Republike Srbije, kako bi se
omogućilo praćenje i unapređenje vodnog režima, planiranje razvoja vodnih sistema i
integralno upravljanje vodama u Republici Srbiji.

Bitan deo informacionog sistema predstavljaju vodni katastri (vodnog dobra, vodnih objekata,
korišćenja voda i zagađivača), a njihovo kompletiranje i ažurno vođenje su od bitnog uticaja
na efikasnost i kvalitet upravljanja vodama.

Jedinstven informacioni sistem za Republiku Srbiju mora se i dalje voditi u Ministarstvu, ali
mora biti obaveza i javnih vodoprivrednih preduzeća, za teritoriju njihove nadležnosti.
Takođe, kao i do sada, razmena relevantnih informacija sa drugim informacionim sistemima
na nacionalnom i međunarodnom nivou treba da se vrši sa nivoa Ministarstva, osim ako se
posebnim aktom ovlašćenje ne prenese na javno vodoprivredno preduzeće za teritoriju
njegove nadležnosti.

Javna preduzeća i druga pravna lica izvan sektora voda moraju permanentno da vrše
prikupljanje i ažuriranje, u okviru sistema u njihovoj nadležnosti, svih relevantnih podataka i
informacija od značaja za upravljanje vodama. Ove podatke moraju dostavljati nadležnom
javnom vodoprivrednom preduzeću i drugim Zakonom o vodama utvrđenim subjektima.
Obaveza kontrole kvaliteta i registrovanja kvantiteta vode na vodozahvatu (u skladu sa
članom 74. Zakonu o vodama) za sve pravne subjekte koji obavljaju poslove snabdevanja
vodom mora se i operativno sprovesti definisanjem formi i procedure za prikupljanje, obradu i
prikaz prikupljenih podataka, čime će se značajno unaprediti obim podataka o podzemnim
vodama kao resursu.

3.4. Prioriteti za postizanje ciljeva u upravljanju vodama i unapređenju

vodnog režima, u skladu sa održivim razvojem

Kako je za ostvarenje dugoročnih ciljeva u pojedinim oblastima sektora voda potrebno
obezbediti značajna sredstva i angažovati velike naučne, stručne i uslužne kapacitete kojih u
ovom trenutku nema dovoljno, aktivnosti na unapređenju vodnog režima i ukupnog stanja u
sektoru voda će se odvijati u skladu sa mogućnostima privrede i društva, uvažavajući
utvrđene prioritete.

Sa aspekta prioriteta, mogu se izdvojiti dve kategorije aktivnosti:

1) aktivnosti kojima se obezbeđuje osnova za sprovođenje funkcije upravljanja vodama, i

2) aktivnosti po oblastima sektora voda, kojima se unapređuje stanje u svakoj oblasti i
stvaraju bolji uslovi za razvoj države i društva.

Prva kategorija aktivnosti predstavlja osnovni prioritet i odnosi se na kompletiranje pravne
regulative, odnosno donošenje podzakonskih akata u skladu sa Zakonom o vodama
(uključujući i izmene i dopune ovog dokumenta u procesu harmonizacije sa regulativom EU),
radi obezbeđenja uslova za njegovu implementaciju. U ovoj kategoriji nalazi se i izrada i

1) kod koncentrisanih izvora zagađenja - na bazi specifičnog opterećenja prijemnika u
odnosu na raspoložive količine voda u njemu;

2) kod rasutih izvora zagađenja - na bazi relativnog doprinosa pojedinih kategorija rasutog
zagađenja ukupnom zagađenju i mogućnostima za svrsishodnu i efikasnu primenu mera
kontrole unosa.

Polazeći od napred navedenog, uz revitalizaciju postojećih i završetak izgradnje započetih,
nova postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda prioritetno treba graditi:

1) u zonama sa značajnim uticajem na izvorišta vodosnabdevanja;

2) u većim naseljima u vrhu slivova, zbog malog kapaciteta prijemnika i potencijalno većeg
zagađenja;

3) u naseljima čiji recipijenti imaju malu specifičnu moć prijema i samoprečišćavanja (mali
proticaji, sporo tečenje i dr.);

4) u zimskim turističkim centrima u vrhu slivova.

U naseljima sa manje od 2.000 stanovnika bez javne kanalizacije a koja imaju javno
vodosnabdevanje, prvenstveno se treba orijentisati na individualne sisteme adekvatnog
tretmana otpadnih voda i izbegavati izgradnju centralnih kanalizacionih sistema, posebno u
naseljima u kojima je prisutna demografska stagnacija ili pad broja stanovnika (većina
naselja u ovoj kategoriji).

U ovoj oblasti država i autonomna pokrajina će učestvovati prvenstveno u izgradnji glavnih
kolektora i PPOV, prema kriterijumima utvrđenim propisima. Najznačajniji kriterijumi su
stepen ugroženosti zdravlja stanovništva, kao i stepen uticaja zagađenja na stanje prijemnika
otpadnih voda i vodeni i priobalni ekosistem. Glavne kolektore i PPOV prioritetno treba
graditi u naseljima u kojima bi se njihovom realizacijom bitno poboljšala zaštita zdravlja
stanovništva, zaštita izvorišta snabdevanja vodom za piće i zaštita recipijenta, kao i ostalih
elemenata životne sredine. Ovo se prvenstveno odnosi na naselja u slivu Južne, Velike i
Zapadne Morave, kanalske mreže HS DTD, slivu Timoka, Tamiša, Mlave, Kolubare, Peka, a
zatim u slivu Tise, Save, Drine i neposrednom slivu Dunava.

U slučaju industrijskih otpadnih voda prioritet predstavlja uvođenje obaveze njihovog
prečišćavanja pre upuštanja u javnu kanalizaciju (predtretman) ili neposredno u recipijent,
naročito ako se radi o otpadnim vodama koje sadrže prioritetne i prioritetne hazardne
supstance.

Kod rasutih izvora zagađenja mora se obezbediti efikasna kontrola unosa zagađenja.

U saradnji sa nadležnim institucijama za zaštitu životne sredine, divlje deponije treba ukloniti,
sanirati postojeće deponije komunalnog i industrijskog otpada i graditi nove u skladu sa
standardima, prema prioritetima utvrđenim relevantnim dokumentom.

Revitalizacija postojećih sistema za navodnjavanje predstavlja prioritetnu aktivnost, uz
uvođenje dvonamenske funkcije (navodnjavanje i odvodnjavanje) gde za to postoje
mogućnosti i potrebe. Paralelno sa ovim, ukoliko ima interesa i sredstava, treba graditi nove
sisteme, prvenstveno na zemljištima visoke kategorije pogodnosti za navodnjavanje (I i II, a
na nekim prostorima i IIa klasa), zaštićenim od štetnog dejstva spoljnih voda. Prednost treba
dati površinama za čije navodnjavanje je moguće obezbediti odgovarajuće količine vode iz
lokalnih izvorišta (blizina površinskih tokova, dovoljnog kapaciteta i kvaliteta za ove namene).

Planovi upravljanja rizicima od poplava treba da obezbede osnov za efikasnu zaštitu ljudi i
dobara od poplavnih spoljnih i unutrašnjih voda. Nesporno je, međutim, da u okviru
investicione aktivnosti rekonstrukcija i dogradnja postojećih sistema predstavlja prioritet i to
najpre za zaštitu od spoljnih voda centara štete (gradovi i naselja pored velikih vodotoka,
industrijski i energetski kompleksi, saobraćajna infrastruktura). Povećanje stepena zaštite
treba obezbediti i na međudržavnim i međunarodnim vodotocima. Ne manji značaj ima i
zaštita akumulacionih prostora od zasipanja nanosom, ali i ljudi i dobara, uređenjem
erozionih područja i bujičnih tokova, prvenstveno kroz naseljena mesta.

U oblasti zaštite od unutrašnjih voda (odvodnjavanje) poboljšanje stanja treba postići
prioritetno radovima na obezbeđivanju funkcionalnosti postojećih sistema, prvenstveno
adekvatnim redovnim i investicionim održavanjem, zatim rekonstrukcijom i dogradnjom do
projektovanih performansi, dok nove sisteme najpre treba graditi na zemljištu I drenažne
klase (oko 100.000 ha, odnosno oko 20% još uvek ugroženih površina). Pritom, najpre treba
graditi osnovnu i detaljnu kanalsku mrežu, a zatim prateće objekte na njima.

IV PROJEKCIJA RAZVOJA UPRAVLJANJA VODAMA

Projekcija broja stanovnika

Projekcije stanovništva Republike Srbije preuzete su iz dokumenata Republičkog zavoda za
statistiku, koji je, primenom analitičke metode uz korišćenje tzv. dekompovanog pristupa

uradio sledeće varijante: niska, srednja, visoka, zatim varijanta konstantnog fertiliteta i
mortaliteta i varijanta nultog migracionog salda.

__________

Hipoteze su postavljene za područje centralne Srbije i AP Vojvodine, tako da projektovano

stanovništvo Republike Srbije predstavlja zbir projekcija stanovništva njenih konstitutivnih
delova, a ne rezultantu posebno postavljenih hipoteza

Za potrebe daljih analiza korišćeni su podaci iz visoke varijante projekcije stanovništva (Slika
37), koja takođe ima trend smanjenja broja stanovnika, ali nešto sporiji u odnosu na druge
varijante.

Okrug

2024. godine

2034. godine

potrebne količine

bez

rezerve

sa rezervom

(10%)

bez

rezerve

sa rezervom

(15%)

Severnobački

14,20

15,62

15,00

17,25

Srednjebanatski

16,67

18,34

16,50

18,98

Severnobanatski

12,62

13,88

12,17

14,00

Južnobanatski

27,58

30,34

28,11

32,33

Zapadnobački

14,64

16,10

14,56

16,78

Južnobački

59,32

65,25

62,62

72,01

Sremski

30,97

34,07

33,19

38,17

AP Vojvodina

/god

176,00

193,60

182,15

209,51

5,55

6,11

5,74

6,61

Grad Beograd

/god

237,56

261,32

247,73

284,89

7,53

8,29

7,86

9,04

Mačvanski

22,85

25,14

25,45

29,27

Kolubarski

17,55

19,31

19,83

22,80

Podunavski

17,50

19,25

20,50

23,58

Braničevski

15,62

17,18

16,01

18,41

Šumadijski

35,51

39,06

39,12

44,99

Pomoravski

15,38

16,92

18,36

21,11

Borski

17,10

18,81

16,35

18,80

Zaječarski

11,65

12,82

12,00

13,80

Zlatiborski

28,62

31,48

31,78

36,55

Moravički

23,64

26,00

26,39

30,35

Raški

26,81

29,49

33,65

38,70

Rasinski

20,49

22,54

24,30

27,95

Nišavski

41,07

45,18

45,00

51,75

Toplički

8,07

8,88

9,34

10,74

Pirotski

9,31

10,24

9,91

11,40

Jablanički

18,54

20,39

22,48

25,85

Pčinjski

20,68

22,75

26,54

30,52

centralna Srbija

/god

350,39

385,43

397,01

456,56

11,11

12,22

12,59

14,48

Republika Srbija bez AP
Kosova i Metohije

/god

763,95

840,35

826,89

950,96

24,22

26,65

26,22

30,15

Pri proceni dodatnih količina pošlo se od sledećeg:

1) prosečne zahvaćene količine vode, ako se posmatra duži period, iznose oko 23 m

/s;

2) očekivano postepeno povećanje cene vode uticaće na racionalniju potrošnju;

3) procenjeni demografski trend za razmatrani period je negativan, pri čemu su migraciona
kretanja ka gradskim sredinama izražena, pre svega ka Beogradu;

4) zbog povećanja konzuma koji se snabdeva iz javnih vodovodnih sistema, procenat broja
stanovnika i domaćinstava obuhvaćenih javnim vodosnabdevanjem će se povećavati;

5) industrija koja zahteva vodu kvaliteta za piće će povećati svoje potrebe u planskom
periodu;

6) pojedina izvorišta će smanjivati kapacitet, a neka će biti isključena iz eksploatacije;

7) povećanje potreba moguće su iz razloga koje je teško kvantifikovati.

Iz prethodnog proističe da je do kraja planskog perioda za zadovoljenje javnog
vodosnabdevanja potrebno obezbediti dodatno oko 3 m

/s, odnosno, ukupne količine vode

za zadovoljenje javnog vodosnabdevanja iznosile bi oko 827 miliona m

/god, bez rezervi

kojima bi se garantovala veća sigurnost snabdevanja vodom za piće.

Orijentacija snabdevanja vodom

Dugoročna strategija snabdevanja vodom stanovništva zavisi prvenstveno od kvantiteta i
kvaliteta vodnih resursa na teritoriji Republike Srbije i njihovog prostornog rasporeda. Tako
se, na prostorima sa dovoljnim količinama vode zadovoljavajućeg kvaliteta, može zadržati
postojeća praksa eksploatacije lokalnih izvorišta, a tek u nedostatku vode ići na regionalna
rešenja.

Kao područja bogatija vodom mogu se izdvojiti zapadni i, lokalno, istočni obod Republike
Srbije i aluvioni velikih reka, dok su vodom deficitarni Šumadija i Pomoravlje, kao i delovi AP
Vojvodine udaljeni od Dunava i Save. Međutim, klimatske promene i uticaj čoveka će se
verovatno odraziti na promenu režima proticaja u vodotocima, što bi uticalo i na režim
podzemnih voda. Zato je, bez obzira na generalnu orijentaciju prioritetnog korišćenja lokalnih
izvorišta, potrebno izvršiti rezervaciju prostora za izgradnju akumulacija i zaštitu određenih
aluvijalnih prostora, kao potencijalnih izvorišta budućih regionalnih sistema.

Slika 38. prikazuje dodatne količine vode koje se mogu dobiti iz novih ili proširenjem izvorišta
postojećih regionalnih sistema. Postojeći regionalni sistemi za koje se, u smislu izvorišnih
kapaciteta, ne očekuje dalje proširenje, nisu naznačeni na toj slici.

Pored generalne orijentacije za veće teritorijalne celine, u Tabeli 46. je data orijentacija na
izvorišta za snabdevanje vodom za piće po opštinama. Za neke opštine orijentacija na
buduća izvorišta je data alternativno. Pritom, prva alternativa podrazumeva izvorišta koja su,
na ovom nivou sagledavanja, sa boljim tehno-ekonomskim pokazateljima i većim izgledom
za realizaciju u narednom periodu, što ne isključuje mogućnost da druga opcija dobije
prednost ukoliko se odgovarajućim istraživanjima pokaže kao povoljnija. Prilikom orijentacije
u obzir su uzeta rešenja iz Strategije vodosnabdevanja i zaštite voda na teritoriji AP
Vojvodine ("Službeni list AP Vojvodine", broj 1/10), Vodoprivredne osnove Republike Srbije,
kao i brojnih studija, analiza i tehničke dokumentacije.

Izvorišta koja služe za snabdevanje vodom jedne opštine označena su kao lokalna, dok se
ona koja snabdevaju ili se predviđaju za snabdevanje više opština tretiraju kao regionalna i
navode se pod aktuelnim imenom ili imenom datog regionalnog sistema.

Slika 38. Moguća rešenja snabdevanja vodom za piće u Republici Srbiji

Tabela 46. Moguća rešenja snabdevanja vodom za piće po opštinama

Sadašnja

situacija

Moguća rešenja

Perspektiva Vodoprivredne

osnove Republike Srbije

I alternativa

II alternativa

Bliža

Dugoročna

1. Okrug Severnobački

1. Subotica

Lokalna,
OVK

AIBB

OVK, RVT,
(AIBB, (RVD))

2. Bačka Topola Lokalna,

OVK

AIBB

IOT

OVK, AIBB,
(RVD)

3. Mali Iđoš

Lokalna,
OVK

AIBB

IOT

OVK, AIBB,
(RVD)

2. Okrug Srednjebanatski

1. Žitište

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB, RVD

OVK, (AIJL)

2. Zrenjanin

Lokalna,
OVK

AIKD

RVD, RVT

OVK, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

OVK, AIJL,
(RVD,
(RVDR.),
AIBJ)

3. Nova Crnja

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB, RVD

OVK, RVT,
AIJL

4. Novi Bečej

Lokalna,
OVK

AIKD

AIKD, AINS,
AIBB, RVT

OVK, AIBB,
(RVD)

5. Sečanj

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB, RVD

OVK, (AIJL)

3. Okrug Severnobanatski

1. Ada

Lokalna,
OVK

AIBB

IOT, AIKD,
RVT

OVK, RVT,
((AIBB, RVD))

2. Kanjiža

Lokalna,
OVK

AIBB

IOT, AIKD,
RVT

OVK, RVT,
((AIBB, RVD))

3. Kikinda

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB, RVT

OVK, RVT,
((AIBB, RVD))

4. Novi Kneževac Lokalna,

OVK

AIBB

RVT, AIKD

OVK, RVT,
((AIBB, RVD))

5. Senta

Lokalna,
OVK

AIBB

IOT, AIKD,
RVT

OVK, RVT,
((AIBB, RVD))

6. Čoka

Lokalna,
OVK

AIBB

RVT, AIKD

OVK, RVT,
((AIBB, RVD))

4. Okrug Južnobanatski

1. Alibunar

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB

OVK, AIKD

2. Bela Crkva

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB, RVD

OVK, AIKD

3. Vršac

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB

OVK, AIKD

4. Kovačica

Lokalna,

AIKD, RVS

RVD

OVK, AIKD

OVK

5. Kovin

Lokalna,
OVK

AIKD

PV, AIKD

6. Opovo

Lokalna,
OVK

AIKD

PR, RVD

OVK, AIKD

OVK, AIKD,
(AIČ)

7. Pančevo

Lokalna,
OVK

AIKD

PR, BVK,
RVD

PV, AIKD

8. Plandište

Lokalna,
OVK

AIKD

JIB

OVK, AIKD

5. Okrug Zapadnobački

1. Apatin

Lokalna,
OVK

AIBB

PV, AIBB

2. Kula

Lokalna,
OVK

AIBB

OVK, AIBB

OVK, AIBB,
(RVD)

3. Odžaci

Lokalna,
OVK

AIBB

OVK, AIBB

OVK, AIBB,
(RVD)

4. Sombor

Lokalna,
OVK

AIBB

OVK, AIBB

PV, OVK,
AIBB

6. Okrug Južnobački

1. Bač

Lokalna,
OVK

AIBB

RVD

OVK, AIBB

OVK, AIBB,
(RVD)

2. Bačka Palanka Lokalna,

OVK

AIBB

RVD

PV, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

3. Bački Petrovac Lokalna,

OVK

AINS

AIBB, RVD

PV, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

4. Beočin

Lokalna,
OVK

AINS

RVD

PV, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

5. Bečej

Lokalna,
OVK

BEČ

AIKD, AINS,
AIBB, RVD,
RVT

OVK, AIBB,
(RVD)

6. Vrbas

Lokalna,
OVK

AIBB

OVK, AIBB,
(RVD)

7. Žabalj

Lokalna,
OVK

AINS

RVD, AIBB

OVK, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

8. Novi Sad

Lokalna,
OVK, AINS

AINS

RVD

PV, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

9. Srbobran

Lokalna,
OVK

AIBB

AINS

OVK, AIBB,
(RVD)

10. Sr. Karlovci

Lokalna,
OVK, AINS

AINS

RVD

PV, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

11. Temerin

Lokalna,
OVK

AINS

AIBB, RVD

OVK, AIJL,
(RVD,
(RVDR.))

RVD)

9. Okrug Mačvanski

1. Bogatić

Lokalna

AIB

PV, (AIBJ)

PV, AIBJ

2. Vladimirci

Lokalna

AIB

PV, (AIBJ)

PV, AIBJ

3. Koceljeva

Lokalna

AIB

PV, (AIBJ)

PV, AIBJ

4. Krupanj

Lokalna

AIB

PV, Ljuboviđa PV, Ljuboviđa,

(Likodra)

5. Loznica

Lokalna

AIB

6. Ljubovija

Lokalna

AIB

PV, Ljuboviđa PV, Ljuboviđa

7. Mali Zvornik

Lokalna

AIB

8. Šabac

Lokalna

AIB

PV, (AIBJ)

PV, AIBJ

10. Okrug Kolubarski

1. Valjevo

Lokalna

Jablanica

PV, Jablanica,
(RVSRD)

PV, Jablanica,
(UVRZ,
RVSRD)

2. Lajkovac

Lokalna

Jablanica

PV, Jablanica,
(UVRZ,
RVSRD)

PV, Jablanica,
UVRZ,
(RVSRD)

3. Ljig

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Rzav

PV, (Ribnica,
UVRZ,
RVSRD)

PV, Ribnica,
UVRZ,
(RVSRD)

4. Mionica

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Jablanica

PV, Jablanica,
(Ribnica,
RVSRD,
UVRZ)

PV, Jablanica,
Ribnica,
(UVRZ,
RVSRD)

5. Osečina

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Jablanica

PV, Ljubović

6. Ub

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Jablanica

PV, Jablanica,
(UVRZ,
RVSRD)

PV, Jablanica,
UVRZ,
(RVSRD)

11. Okrug Podunavski

1. Velika Plana

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Resava

PV, (Mlava,
AIGŠ)

2. Smederevo

Lokalna,
AIGŠ

Optimizacija
lokalnih

Dunav

PV, AIGŠ

PV, AIGŠ,
(Mlava)

3. Sm. Palanka

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Resava

PV, (Mlava)

PV, (Mlava,
AIGŠ)

12. Okrug Braničevski

1. Vel. Gradište Lokalna

RVD

PV, (Mlava)

2. Golubac

Lokalna

RVD

PV, (Mlava)

3. Žabari

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Resava,
Mlava

PV, (Mlava,
AIGŠ)

PV, Mlava,
(AIGŠ)

4. Žagubica

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Mlava

5. Kučevo

Lokalna

RVD

PV, Bukovska PV,

Bukovska,
(Mlava)

6. Malo Crniće

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, AIP,
(Mlava)

PV, AIP,
Mlava

7. Petrovac

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Mlava

PV, AIP,
(Mlava)

PV, AIP,
Mlava

8. Požarevac

Lokalna, AIK Optimizacija

lokalnih

PV, AIP,
(Mlava)

PV, AIP,
Mlava

13. Okrug Šumadijski

1. Aranđelovac

Lokalna,
Bukulja,
Kačer

Rzav

iz pravca
Kragujevca

Kačer,
Lopatnica-
Studenica

2. Batočina

Lokalna,
AIBR

AIBR, iz
pravca
Kragujevca

PV, Gruža

PV, Gruža,
Lopatnica-
Studenica

3. Knić

Lokalna

iz pravca
Kragujevca

PV, Gruža

4. Kragujevac

Lokalna,
Gruža,
Grošnica,
AIBR

Optimizacija
lokalnih, iz
pravca
Kragujevca

Studenica,
Rzav

PV, Gruža,
Lopatnica-
Studenica

5. Lapovo

Lokalna

iz pravca
Kragujevca

6. Rača

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV,
Lopatnica-
Studenica

7. Topola

Lokalna

Rzav

iz pravca
Kragujevca

PV, VT,
Lopatnica-
Studenica

14. Okrug Pomoravski

1. Despotovac

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Resava

PV, Resava

2. Jagodina

Lokalna

Optimizacija
lokalnih,
Crnica

iz pravca
Kragujevca,
Resava

PV, Rasina,
Crnica,
Resava

3. Paraćin

Lokalna,
SVP

Optimizacija
lokalnih,
Crnica

iz pravca
Kragujevca,
Resava

PV, Rasina,
Crnica,
Resava

4. Rekovac

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

iz pravca
Kragujevca

PV, Dulenjka

5. Svilajnac

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Resava

PV, (Resava) PV, Resava

6. Ćuprija

Lokalna,
SVP

Optimizacija
lokalnih,
Crnica

iz pravca
Kragujevca,
Resava

PV, Rasina,
Crnica,
Resava

15. Okrug Borski

1. Bor

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Crni Timok

PV, Crni
Timok

2. Kladovo

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, VT

3. Majdanpek

Lokalna

Optimizacija

PV, Pek,

Studenica

Studenica,
(Rasina)

2. Kraljevo

Lokalna, iz
pravca
Kragujevca

Rzav

Studenica-
Lopatnica

PV,
Lopatnica-
Studenica

3. Novi Pazar

Lokalna, VR Optimizacija

lokalnih

PV, Ljudska

4. Raška

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Ljudska,
(Brvenica)

5. Tutin

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV,
(Vidrenjak)

20. Okrug Rasinski

1. Aleksandrovac Lokalna,

Rasina

PV, Rasina

2. Brus

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

3. Varvarin

Lokalna

Rasina

PV, Rasina

4. Kruševac

Lokalna,
Rasina

Rasina

5. Trstenik

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Rasina, iz
pravca
Kraljeva

PV,
Lopatnica-
Studenica

PV,
Lopatnica-
Studenica,
(Rasina)

6. Ćićevac

Lokalna

Rasina

Moravica

PV, Rasina

21. Okrug Nišavski

1. Niš

Lokalna,
PVNRS

Visočica

Toplica

PV, Visočica,
Toplica

PV, Visočica,
Toplica,
((Vlasina))

2. Niška Banja

Lokalna,
PVNRS

Optimizacija
lokalnih, iz
pravca Niša

PV, Visočica,
Toplica

PV, Visočica,
Toplica,
((Vlasina))

3. Aleksinac

Lokalna,
Moravica

Moravica

PV, Moravica PV, Moravica

4. Gadžin Han

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Visočica PV, Visočica

5. Doljevac

Lokalna

Pusta, Toplica

PV, Toplica,
Pusta

6. Merošina

Lokalna

Toplica

PV, Visočica,
Toplica

PV, Visočica,
Toplica,
((Vlasina))

7. Ražanj

Lokalna

Moravica

PV, Moravica,
Rasina

8. Svrljig

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Okoliška PV, Okoliška

22. Okrug Toplički

1. Blace

Lokalna

Toplica

Pridvorička,
Toplica

2. Žitorađa

Lokalna

Toplica

PV, Toplica

3. Kuršumlija

Lokalna

Toplica

PV, Toplica

4. Prokuplje

Lokalna

Toplica

PV, Toplica,
Bresnica

23. Okrug Pirotski

1. Babušnica

Lokalna,
PVNRS

PVNRS, iz
pravca Niša

2. Bela Palanka Lokalna

PVNRS, iz
pravca Niša

3. Dimitrovgrad

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Visočica PV, Visočica

4. Pirot

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Visočica PV, Visočica

24. Okrug Jablanički

1. Bojnik

Pusta

Pusta,
Veternica,
Šumanka

PV, Pusta

PV, Pusta,
(Šumanka)

2. Vlasotince

Lokalna,
Vlasina

Optimizacija
lokalnih

PV, Vlasina

3. Lebane

Lokalna

Veternica

Šumanka

Šumanka,
Veternica

4. Leskovac

Lokalna

Veternica

PV, Veternica PV, Veternica,

(Vlasina)

5. Medveđa

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Šumanka PV, Šumanka

6. Crna Trava

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

25. Okrug Pčinjski

1. Bosilegrad

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Božička

2. Bujanovac

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Banjska

PV, Banjska,
Pčinja (HE
Vrla)

PV, Banjska,
Pčinja, (HE
Vrla)

3. Vladičin Han

Lokalna, HE
Vrla

Optimizacija
lokalnih

PV, HE Vrla

4. Vranje

Lokalna,
Banjska

Banjska

PV, Banjska,
Pčinja, (HE
Vrla)

5. Preševo

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

Banjska

PV, Pčinja,
(HE Vrla)

6. Surdulica

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, HE Vrla

7. Trgovište

Lokalna

Optimizacija
lokalnih

PV, Pčinja

OVK - Osnovni vodonosni kompleks u AP Vojvodina;

AIBB - Aluvijalna izdan između Bezdana i Bogojeva;

AIJL - Aluvijalna izdan između Jamene i Laćaraka;

RVSA - Rečne vode Save sa prečišćavanjem putem postrojenja ili upuštanjem u podzemlje;

RVDR - Rečne vode Drine;

RVSRD - Rečne vode srednje Drine;

Jablanica - Naziv reke (sa akumulacijom) iz koje se uzimaju vode;

UVRZ - Uvac-Rzav - Zajedničke vode dve reke (sa prevođenjem);

(.....) - Alternativno rešenje;

((.....)) - Alternativno rešenje male verovatnoće ostvarenja (za slučaj bitno drugačijih prilika u
budućnosti).

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Povećanje stepena obuhvaćenosti javnim vodovodnim sistemima sa
sadašnjih 81% na 93% na kraju planskog perioda

Mere za dostizanje cilja:

1) obezbediti nove izvorišne kapacitete od oko 7 m

/s, pri čemu 5-6 m³/s povećanjem

kapaciteta regionalnih sistema za snabdevanje vodom za piće (proširenje postojećih i
otvaranje novih izvorišta), a jedan-dva m³/s povećanjem kapaciteta lokalnih i regionalnih
izvorišta, i to za:

(1) zadovoljenje povećane potrošnje vode u budućnosti - 3 m

/s,

(2) rezervu (na izvorištu, uključujući i kompenzaciju zbog smanjenja ili isključenja nekih
izvorišnih kapaciteta i obezbeđen veći koeficijent sigurnosti snabdevanja vodom za piće) - 4
m

/s;

2) kompletirati postojeću mrežu za javno vodosnabdevanje u naseljima, uz njeno proširenje i
na prigradska područja;

3) izgraditi vodovodnu mrežu i ostalu potrebnu infrastrukturu u naseljima bez javnog
vodosnabdevanja, ukoliko je to opravdano.

Operativni cilj 2: Unapređenje sistema javnog vodosnabdevanja - obezbeđenje stabilnog
snabdevanja vodom zahtevanog kvaliteta, uz smanjenje rizika od prekida snabdevanja
vodom u ekscesnim i vanrednim uslovima

Mere za dostizanje cilja:

1) obezbediti kvalitet vode namenjene za ljudsku potrošnju (voda koja se isporučuje javnim
sistemima vodosnabdevanja, voda koja se koristi u prehrambenoj industriji) do propisanih
nacionalnih standarda (i u skladu sa zahtevima EU Direktive o kvalitetu vode namenjene za
ljudsku potrošnju) i uz primenu najbolje dostupne tehnike pripreme vode za piće i vršiti
sistematsku kontrolu kvaliteta vode;

2) javno vodosnabdevanje organizovati, ako je moguće i društveno-ekonomski opravdano,
na nivou uslužnog područja

, sa jednim komunalnim preduzećem;

3) povezati, gde god je to opravdano, postojeće lokalne vodovode i lokalna izvorišta, u
sistem javnog/regionalnog vodovoda, čime se snabdevanje vodom stavlja pod punu kontrolu
po količini i kvalitetu;

4) za sisteme javnog vodosnabdevanja čija su izvorišta nedovoljnog kapaciteta ili su sa
neodgovarajućim prirodnim kvalitetom podzemne vode ili su podložna zagađenju od
antropogenih uticaja, rizik od prekida u snabdevanju vodom smanjivati obezbeđenjem
alternativnih izvorišta.

_________

jedno ili više područja koja mogu biti obuhvaćena zajedničkim sistemom javnog

vodosnabdevanja i/ili područja na kojima su stanovništvo i privredni kapaciteti dovoljno
koncentrisani da se problem otpadnih voda može rešavati zajedničkim sistemom javne
kanalizacije

Operativni cilj 3: Smanjenje nefakturisanog dela vode u javnim vodovodnim sistemima na
nivo od oko 25% na kraju planskog perioda

Mere za dostizanje cilja:

1) postojeće sisteme održavati u funkcionalnom stanju, uz zamenu dotrajalih cevi i
priključaka i sanaciju oštećenih objekata;

2) kontrolisati individualnu potrošnju vode na bazi ugrađenih savremenih vodomera i
njihovog sistematskog očitavanja;

3) nabaviti i koristiti uređaje za detekciju curenja i gubitaka;

4) nabaviti i koristiti uređaje za otkrivanje divljih priključaka.

Operativni cilj 4: Racionalno korišćenje vode

Mere za dostizanje cilja:

1) uspostavljati postepeno ekonomsku cenu vode, što će doprineti smanjenju potrošnje vode;

2) edukovati stanovništvo i privredu koja koristi vodu kvaliteta za piće o potrebi racionalne
potrošnje vode.

Operativni cilj 5: Zaštita izvorišta, istraživanje, zaštita i očuvanje vodnih resursa koji se
koriste ili su namenjeni za ljudsku potrošnju u budućnosti

Mere za dostizanje cilja:

1) na postojećim izvorištima intenzivirati aktivnosti na utvrđivanju zona sanitarne zaštite i
sprovođenju odgovarajućih zaštitnih mera;

2) na postojećim i potencijalnim izvorištima površinske i podzemne vode organizovati
monitoring relevantnih parametara, utvrđenih pravilnikom kojim se propisuju parametri
statusa površinskih i podzemnih voda;

10.

Kolubarski

1,54

3,03

11.

Podunavski

20,48

40,28

12.

Braničevski

1,07

2,11

13.

Šumadijski

3,41

6,70

14.

Pomoravski

4,36

8,57

15.

Borski

9,98

19,63

16.

Zaječarski

1,97

3,87

17.

Zlatiborski

6,68

13,15

18.

Moravički

5,99

11,78

19.

Raški

4,81

9,46

20.

Rasinski

5,14

10,10

21.

Nišavski

9,03

17,76

22.

Toplički

1,60

3,15

23.

Pirotski

3,86

7,60

24.

Jablanički

2,96

5,82

25.

Pčinjski

2,67

5,25

UKUPNO Republika Srbija bez AP Kosovo i Metohija

146,60

288,40

Na području Republike Srbije u 81 opštini i gradu Beogradu postoji ili je planirana izgradnja
industrijskih objekata na ukupno 250 zona i lokacija. Planirani prostorni razmeštaj industrije
zasniva se na postojećem prostornom rasporedu industrije, na potencijalima i ograničenjima
prostora, kao i na opštim strateškim opredeljenjima prostorne organizacije na regionalnom i
lokalnom nivou.

Sa stanovišta povoljnosti za razmeštaj i razvoj industrije koja zahteva veće količine vode,
najveći potencijal imaju priobalni pojasevi Dunava i Save i pojedine zone u dolinama drugih
većih reka (Morava, Drina i dr.). Pri izboru lokacija industrijskih zona mora se voditi računa o
izvorištima za snabdevanje vodom stanovništva, kao i o činjenici da neki vodotoci u Republici
Srbiji nemaju zadovoljavajući unutargodišnji režim proticaja, pa ne mogu da obezbede
odgovarajuće količine i kvalitet voda tokom cele godine. S druge strane, vodotoci i ekosistem
moraju biti zaštićeni od potencijalnih negativnih uticaja ovih industrijskih objekata.

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Obezbeđenje vode za industrijsku proizvodnju

Mere za dostizanje cilja:

1) vodu za tehnološki proces u industrijskoj proizvodnji prvenstveno zahvatati iz sistema
rečnih tokova, čiji režim treba urediti integralnim i kompleksnim merama, ne ugrožavajući
ekosistem i korisnike nizvodno od vodozahvata;

2) u slučaju da se obezbeđenje vode ne može rešiti iz sistema rečnih tokova, u saradnji sa
sektorom voda pronaći odgovarajući izvor snabdevanja vodom.

Operativni cilj 2: Racionalizacija potrošnje vode u industrijskoj proizvodnji i zaštita životne
sredine

Mera za dostizanje cilja:

1) pri razvoju novih industrijskih postrojenja primeniti najbolje dostupne tehnike, koje
obezbeđuju efikasnije korišćenje vode u tehnološkim procesima i manje zagađivanje
vodotoka, u skladu sa zahtevima integrisanog sprečavanja i kontrole zagađivanja životne
sredine.

Operativni cilj 3: Plansko lociranje industrijskih postrojenja

Mera za dostizanje cilja:

1) lokacije novih industrijskih objekata planirati u saradnji sa sektorom voda, na prostorima
bogatijim vodnim resursima i u skladu sa planskim dokumentima za upravljanje vodama.

Navodnjavanje

Osnove za projekciju

Da bi se razvojem navodnjavanja obezbedili puni i očekivani efekti, mora se najpre izmeniti
položaj poljoprivrede u celini, promenom neadekvatnog tretmana navodnjavanja kao
dopunske mere za neutralisanje nepovoljnih efekata suše, što utiče na njegovu kampanjsku
primenu, a zatim i izborom setvenih kultura i zaokruživanjem procesa proizvodnje, prerade i
prometa poljoprivrednih proizvoda.

Razvoj navodnjavanja uslovljen je brojnim činiocima, od kojih su dva najznačajnija - zemljište
i voda, neravnomerno zastupljena na teritoriji Republike Srbije. Zemljišta pogodna za
poljoprivrednu proizvodnju najzastupljenija su na severu Republike Srbije i u dolinama
vodotoka. Potencijal sopstvenih površinskih voda, koje se prvenstveno koriste za
navodnjavanje, je skroman, tako da se za ove namene mora računati na tranzitne vode, uz
ispunjavanje svih zahteva i uslova za korišćenje međunarodnih voda.

Razvoj navodnjavanja je vremenski teško predvideti, jer je, pored prirodnih činilaca, uslovljen
potrebama poljoprivrede i mora biti u funkciji njenog razvoja. Zato planiranju razvoja ovog
segmenta sektora voda treba da prethodi definisanje statusa poljoprivrede u celini, u smislu
davanja većeg strateškog značaja ovoj privrednoj grani, što će uticati i na opredeljenje
privatnog sektora da ulaže u poljoprivrednu proizvodnju.

Strategija poljoprivrede i ruralnog razvoja Republike Srbije za period 2014-2024. godine
("Službeni glasnik RS", broj 85/14), koju je Vlada donela jula meseca 2014. godine, kao
jedan od prioriteta poljoprivredne politike navodi "očuvanje i unapređenje plodnosti
poljoprivrednog zemljišta, kao i kreiranje efikasnog sistema upravljanja zemljišnim
resursima". Pritom je jedan od operativnih ciljeva "povećanje meliorisanih površina i
unapređenje plodnosti zemljišta", zbog čega će se "podržati i finansirati projekti melioracija i
unapređenja zemljišne infrastrukture". Međutim, nije naveden nijedan kvantitativni pokazatelj,
koji bi omogućio procenu potrebnih količina vode u planskom periodu. Zato se u ovoj
strategiji, polazeći od istraživanja i analiza vodnih i zemljišnih resursa, stepena izgrađenosti i
stanja infrastrukture, statusa poljoprivrede i potrebe za njenim unapređenjem, predlaže da se
razvoj navodnjavanja, odnosno, obezbeđenje potrebnih količina vode za ove svrhe, odvija na
poljoprivrednim površinama razvrstanim u nekoliko razvojnih grupa:

I razvojna grupa (Tabela 48) - površine na kojima postoje izgrađeni hidromelioracioni sistemi
koji nisu ili su delimično u funkciji, kao i one za koje je izrađena projektna dokumentacija do
nivoa glavnog projekta (za sisteme u celini ili za njihove delove), a ujedno:

1) pri rekonstrukciji i dogradnji sistema postoji mogućnost obezbeđenja njihove
dvonamenske funkcije (odvodnjavanje i navodnjavanje);

Bačka i Banat

Dunav - HS DTD

148.000

Dunav

258.000

Srem

Sava

15.000

Beograd

Sava, Dunav

Sava

Sava, Drina, Kolubara

102.500

Morava

Velika, Zapadna i Južna Morava, akumulacije

54.500

Donji Dunav

Mlava, Pek, akumulacije

5.000

UKUPNO

583.000

Potrebe za vodom i izvorišta

Ovaj dokument predviđa obezbeđenje potrebnih količina vode za sisteme za navodnjavanje
na površinama I i dela II razvojne grupe. Za ove potrebe treba na godišnjem nivou, odnosno,
u vegetacionom periodu obezbediti oko 340 miliona m

za I razvojnu grupu (oko 135.000 ha)

i oko 400 miliona m

za projektovani razvoj navodnjavanja u okviru II razvojne grupe (oko 150

do 200.000 ha).

Površinske vode su osnovno izvorište za navodnjavanje (Tabela 48), dok bi se podzemne
vode koristile samo na područjima siromašnijim površinskom vodom i uz usaglašavanje sa
ostalim korisnicima vode.

Generalno, vodno područje Bačka i Banat ima najveći vodni potencijal, s obzirom na
međunarodne vodotoke Dunav i Tisu. Pritom, korišćenje voda iz Tise podleže ograničenjima
vezanim za kvantitet, dok su ograničenja korišćenja voda iz kanala HS DTD vezana i za
kvantitet i za kvalitet vode. Korišćenje voda iz međunarodnih vodotoka moguće je samo uz
poštovanje uslova iz međudržavnih sporazuma i konvencija.

Područja Srema i Mačve (vodno područje Sava) relativno su bogata i površinskom (Sava i
Drina) i podzemnom vodom, ali je njihovo korišćenje limitirano, zbog ostalih korisnika i
uslovljeno međudržavnim karakterom vodotoka.

Na području Beograda osnovni vodni resurs predstavljaju Dunav i Sava, iz kojih se može
zahvatati oko 15 m

/s, uzimajući u obzir status vodotoka.

Područje Morave ima relativno skromne vodne resurse, čiji je kvalitet, s obzirom na veliki broj
stanovnika na ovom području, značajno ugrožen. Najbezvodniji su Šumadija i deo sliva
Južne Morave. Na ovim prostorima je potrebno veoma štedljivo koristiti vodu, uz razmatranje
mogućnosti akumulisanja vode u dugoročnom periodu i ponovno korišćenje prečišćenih
otpadnih voda. Takođe, moguće je i dovođenje vode iz vodom bogatijeg sliva Drine,
prevođenjem voda Uvca (i Lima) u sliv Velikog Rzava.

Područje Donji Dunav relativno je bogato vodom, ali se, zbog depopulacije, ne planira
intenzivniji razvoj navodnjavanja.

Korišćenje podzemnih voda za navodnjavanje može se dozvoliti samo na prostorima gde
nema drugih mogućnosti, a i tada prvenstveno iz aluvijalne izdani, sa ili bez veštačke
infiltracije.

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Obezbeđenje dovoljnih količina vode za navodnjavanje 250.000 do 350.000
ha poljoprivrednih površina iz I i II razvojne grupe do kraja planskog perioda (oko 100.000 ha
pod postojećim sistemima i između 150.000 i 250.000 ha pod novim sistemima)

Mere za dostizanje cilja:

1) obezbediti potrebne količine vode za navodnjavanje po prostornim celinama;

2) vodu za navodnjavanje u okviru melioracionih sistema, kao i za individualne potrošače,
obezbediti pre svega iz rečnih tokova, poštujući vodne i priobalne ekosisteme i nizvodne
korisnike, a ukoliko to nije moguće, navodnjavanje vršiti iz akumulacija ili obogaćenih
podzemnih izdani;

3) izvršiti najpre revitalizaciju postojećih sistema za navodnjavanje, kako bi gubici u sistemu
bili manji;

4) nove sisteme graditi pre svega na zemljištima prve i druge kategorije prema pogodnosti za
navodnjavanje i na prostorima na kojima je mogućnost racionalnog obezbeđenja vode
najveća;

5) pri planiranju izgradnje sistema poštovati rešenja iz planova upravljanja vodama na
vodnim područjima.

Operativni cilj 2: Racionalno korišćenje vode i obezbeđenje kvaliteta i kvantiteta
navodnjavanja

Mere za dostizanje cilja:

1) norme potrošnje odrediti na osnovu tehno-ekonomskih analiza, prema setvenoj strukturi;

2) poljoprivredno stanovništvo edukovati o savremenim tehnikama navodnjavanja,
mogućnostima zaštite od suše, načinu udruživanja i plasmanu proizvoda;

3) izraditi studiju kvaliteta površinskih i podzemnih voda sa aspekta pogodnosti za
navodnjavanje.

Hidroenergetika

Razvoj proizvodnje električne energije odvijaće se prema opredeljenjima usvojenim u
strateškim dokumentima koja se odnose na razvoj energetike u Republici Srbiji. Pritom se u
oblasti hidroenergetike moraju uvažavati zahtevi sektora voda i životne sredine o
minimalnom održivom protoku, obezbeđenju prostora za prihvatanje poplavnih talasa u
akumulacijama, izgradnji ribljih staza i dr.

Raspoloživi hidropotencijal koji se može iskoristiti je relativno skroman i daleko je manji od
potreba, pa će se i u narednom periodu proizvodnja električne energije u velikoj meri
oslanjati na druge izvore. Ipak, hidroenergetika, kao jedini konvencionalni obnovljivi
energetski resurs, ima veliki značaj, kako u sklopu integralnih, višenamenskih vodnih
sistema, tako i u ukupnom energetskom bilansu Republike Srbije.

Hidroenergetski potencijal

Potencijal Lima na teritoriji Republike Srbije može se iskoristiti stepenicama: "Brodarevo -
uzvodno", "Brodarevo - nizvodno", "Prijepolje" i "Priboj".

Preostali hidroenergetski potencijal Ibra može se iskoristiti pre svega na profilu Ribarići,
uzvodno od postojeće akumulacije "Gazivode", kao i na nizu manjih stepenica.

U perspektivi, hidroenergetsko korišćenje voda Velikog Rzava može se vršiti u sklopu
kompleksnog vodnog sistema, uz prevođenje voda reke Uvac (eventualno i Lima). Izravnate
vode Uvca i Lima, kao i samog Velikog Rzava, koristile bi se preko niza stepenica na
Velikom Rzavu, kao i na postojećim hidroelektranama na Zapadnoj Moravi.

Jedan od mogućih načina korišćenja hidroenergetskog potencijala Velike Morave predstavlja
izgradnja niza kaskada na potezu od Paraćina do Ljubičeva. Ove kaskade bi omogućile
plovidbu na čitavom toku Velike Morave, ali bi se javili brojni problemi koji prate akumulacije
u širokim dolinama. Rešavanje ovih problema zahtevalo bi blagovremene i adekvatne radove
i mere na celom slivu Morave i u samoj zoni sistema (zaštita kvaliteta voda, zaštita od
nanosa, odbrana od poplava, zaštita priobalja od provirnih voda, itd.). Eventualnom
primenom koncepta reverzibilnih hidroenergetskih stepenica omogućilo bi se korišćenje
dunavskih voda za navodnjavanje priobalja Velike Morave.

Hidroenergetski potencijal Zapadne Morave takođe se može iskoristiti putem niza niskih
stepenica.

Na slivu Nišave može se izgraditi nekoliko manjih hidroelektrana i to na samoj Nišavi, Jermi i
Visočici.

Iskorišćavanje većeg dela preostalog hidropotencijala Dunava moglo bi se ostvariti
izgradnjom hidroelektrane "Novi Sad". Izgradnja ovog objekta omogućila bi gravitaciono
zahvatanje vode za HS DTD, ali bi uticaj na priobalje i životnu sredinu uopšte morao biti
detaljno analiziran. Takođe, moguća je izgradnja reverzibilne hidroelektrane "Đerdap 3".

Povećanje proizvodnje na pojedinim hidroenergetskim objektima može se obezbediti
prevođenjem voda iz susednih slivova i to Toplodolske reke u Visočicu (i iskorišćenje na
hidroelektrani Pirot) i Ljubatske reke u Vlasinsko jezero (uz korišćenje u sistemu Vrla).

Pored hidroenergetskih objekata na većim vodotocima, u narednom periodu će veći značaj
dobiti razvoj hidroenergetskih objekata manjih od 10 MW.

Potrebne količine voda za hlađenje u termoelektranama

U okviru Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2025. godine sa projekcijama do
2030. godine kao potencijalni novi termoenergetski kapaciteti navedeni su: TENT B3, TE
Kolubara B, TE Kostolac B3, TE Novi Kovin, TE Štavalj i TE TO Novi Sad i izgradnja više TE
TO na gas. Istovremeno, planira se povlačenje termoenergetskih blokova snage manje od
300 MW.

Potrebne količine vode za hlađenje obezbeđivaće se u skladu sa dinamikom razvoja
energetike i to iz površinskih voda (vodotoci i akumulacije).

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Racionalno iskorišćavanje hidroenergetskog potencijala

Mera za dostizanje cilja:

1) uključiti sektor voda u aktivnosti vezane za korišćenje hidroenergetskog potencijala
vodotoka, počev od strateških i planskih akata energetskog sektora, pa do projekata i
upravljanja radom hidroelektrana, kako bi se obezbedila usklađenost raznih vidova
korišćenja voda, zaštita voda od zagađivanja i životne sredine i zaštita od voda priobalja;

2) zajedno sa sektorom energetike na bazi dokumenta "Vodeći principi za održivi razvoj
hidroenergetike na slivu Dunava" uraditi planski dokument kojim se definišu deonice
vodotoka na kojima se ne mogu graditi male hidroelektrane kao i deonice na kojima je
moguća njihova izgradnja, sa prioritetima, kao i eventualnim ograničenjima.

Operativni cilj 2: Obezbeđenje prohodnosti akvatičnih organizama u zoni objekata na
vodotocima čijom je izgradnjom poremećen prirodni režim tečenja

Mera za dostizanje cilja:

1) obezbeđenje prohodnosti izgradnjom ribljih staza ili na drugih način.

Plovidba

Strateški dokument za ovaj vid korišćenja voda je Strategija razvoja vodnog saobraćaja
Republike Srbije od 2015. do 2025. godine ("Službeni glasnik RS", broj 3/15) doneta jula
2014. godine. U njoj su razmatrani svi segmenti od značaja za razvoj vodnog saobraćaja, a
pre svega:

1) zakonodavni okvir Republike Srbije i politika EU u ovoj oblasti;

2) potencijali povećanja prometa;

3) unapređenje nacionalne flote;

4) razvoj luka i pristaništa;

5) razvoj unutrašnjih plovnih puteva.

Polazeći od postojećeg stanja, vizija i misija, za svaku oblast su definisani strateški ciljevi i
mere za njihovo ostvarenje, dok je za razvoj unutrašnjih plovnih puteva izvršena i procena
potrebnih sredstava za održavanje i ulaganje u infrastrukturu.

Akcionim planom će se za svaki operativni cilj i meru utvrditi odgovarajuće aktivnosti, njihovi
nosioci, učesnici i način sprovođenja, kao i izvori finansiranja. Utvrdiće se obaveze državnih
organa i organizacija koje imaju nadležnosti u oblasti vodnog saobraćaja, kao i organa i
institucija čije nadležnosti mogu da imaju uticaj na razvoj ove grane saobraćaja. Takođe,
Akcionim planom utvrdiće se dinamika za sprovođenje mera, kao i način upravljanja rizicima
u postupku postizanja operativnih ciljeva ove strategije.

Sa aspekta sektora voda značajno je da se svi zahvati u rečnim koritima, usmereni na
obezbeđenje plovidbenih gabarita i izgradnju infrastrukturnih objekata, moraju raditi u skladu
sa zakonima, uključujući i Zakon o vodama i usvojenim konvencijama i drugim relevantnim
dokumentima.

Operativni cilj i mere

do 2034.
godine

632*

815

* stanje na kraju desetogodišnjeg perioda

U slučaju pastrmskih ribnjaka, za povećanje proizvodnje ribe na površinama prikazanim u
Tabeli 52. potrebno je na kraju desetogodišnjeg perioda obezbediti skoro dvostruko veću
količinu vode nego sada, dok bi na kraju planskog perioda zahtevana količina vode (uz
povećani broj izmena vode na 56 u toku 24 sata) bila 3,5 puta veća od sadašnje (Tabela 53).

Tabela 52. Razvoj pastrmskih ribnjaka

Razvojni period

Postojeći ribnjaci

Aktiviranje

i rekonstrukcija

ribnjačkih objekata

Izgradnja novih

ribnjaka

Ukupno

(ha)

do 2024. godine

9,6

2,4

do 2034. godine

15*

* stanje na kraju desetogodišnjeg perioda

Tabela 53. Godišnje potrebe za vodom za pastrmske ribnjake

Razvojni period

Postojeći ribnjaci

Aktiviranje

i rekonstrukcija

ribnjačkih objekata

Izgradnja novih

ribnjaka

Ukupno

godišnje

(10

)

(10

)

(10

)

(10

)

do 2024. godine

475

119

300

894

do 2034. godine

894*

824

1.708

* stanje na kraju desetogodišnjeg perioda

Projektovanje, izgradnja i eksploatacija ribnjaka moraju se odvijati uz poštovanje vodnih
akata. Za snabdevanje vodom moraju se koristiti površinske vode, a samo izuzetno
podzemne, dok se otpadne vode moraju svesti na propisani kvalitet.

Operativni cilj i mere

Operativni cilj 1: Očuvanje kvaliteta voda i opstanka akvatičnih ekosistema u uslovima
razvoja ribogojstva

Mere za dostizanje cilja:

1) projektovanje i eksploatacija toplovodnih i hladnovodnih ribnjaka moraju se vršiti uz
učešće sektora voda i u skladu sa odgovarajućim vodnim aktima;

2) zabraniti kavezni uzgoj riba u akumulacijama koje služe ili su namenjene za snabdevanje
vodom za piće naselja;

3) poribljavanje akumulacija i kanala vršiti tako da se ne ugrozi propisani kvalitet voda i
opstanak akvatičnih ekosistema.

Sport, rekreacija i turizam

Strategija razvoja turizma Republike Srbije je dokumenat kojim su utvrđeni primarni turistički
prostori, ukupni prioriteti prostornog razvoja turizma i prioriteti razvoja do 2015. godine.

Razvoj turizma, sporta i rekreacije na vodi, kao i povećanje banjskih kapaciteta odraziće se i
na sektor voda, odnosno na povećanje potreba za vodom i unapređenje zaštite njenog
kvaliteta.

Koncept budućeg snabdevanja vodom turističkih centara i naselja zasniva se prvenstveno na
optimalnoj eksploataciji kvalitetnih lokalnih izvorišta, a zatim na razvoju snabdevanja vodom
u okviru regionalnih sistema snabdevanja vodom za piće, poboljšanju pouzdanosti i razvoju
osnovnog sistema preko gradskih vodovoda i poboljšanju pouzdanosti i tehničke
opremljenosti lokalnih sistema. Ovo podrazumeva i potpunu zaštitu i optimalno korišćenje
svih lokalnih izvorišta podzemnih i površinskih voda, uz njihovu eksploataciju samo do
količina koje ne ugrožavaju ekološke uslove u okruženju.

Voda najvišeg kvaliteta u gradovima i većim turističkim naseljima koristiće se iz postojećih
sistema snabdevanja vodom za piće, s obzirom na to da u većim naseljima broj turista ne
utiče bitno na povećanje potrošnje vode, dok se u manjim naseljima i turističkim centrima
sistemi za snabdevanje vodom za piće moraju projektovati uzimajući u obzir i projektovani
broj turista.

Kanalisanje i prečišćavanje otpadnih voda iz turističkih centara po pravilu treba vršiti u okviru
gradskih sistema, a izuzetno, za manja naselja, banje i turističke centre udaljene od
urbanizovanih područja, predvideti izgradnju lokalnih kanalizacionih sistema, uz odgovarajući
tretman otpadnih voda.

Kako je svrha rekreacije na vodama obezbeđenje mogućnosti stanovništvu da u vodama
uživa u blizini prebivališta, treba utvrditi lokalitete na površinskim vodama za koje postoji
interes za korišćenje za rekreaciju i kupanje i na kojima režim voda ima zadovoljavajuće
pokazatelje. Na ovim lokalitetima treba uspostaviti monitoring kvaliteta vode, u skladu sa
Direktivom 76/160/EEC.

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Obezbeđenje vodom turističkih i sportsko-rekreativnih centara i lokaliteta
pogodnim za razvoj sportova i rekreacije na vodi

Mera za dostizanje cilja:

1) vodnu infrastrukturu razvijati u skladu sa specifičnostima pojedinih turističkih i banjsko-
rekreativnih centara, poštujući zahteve sektora voda;

2) na vodotocima i prirodnim jezerima za koje postoji interes za korišćenje za sport i
rekreaciju, uključujući i kupanje, definisati hidrološki režim i kvalitet vode i dati predlog načina
očuvanja i poboljšanja postojećih uslova.

4.1.2. Zaštita voda od zagađivanja

Zaštita voda od zagađivanja predstavlja brigu i obavezu Republike Srbije, autonomne
pokrajine i lokalne samouprave i svih ekonomskih entiteta i pojedinaca i sprovodiće se u
skladu sa napred utvrđenim opštim polazištima.

Slika 39. Segmenti zaštite voda od zagađivanja

Prevencija i upravljanje

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Prevencija zagađivanja površinskih i podzemnih voda

Mere za dostizanje cilja:

1) uspostaviti i kontrolisati primenu zakonom propisanih odredaba o zabrani ispuštanja
otpadnih voda sa sadržajem zagađujućih supstanci iznad propisanih vrednosti;

2) administrativnim merama stimulisati višekratno korišćenje prečišćenih otpadnih voda;

3) izvršiti sanaciju i remedijaciju lokacija, kontaminiranih kao posledice istorijskog
zagađivanja;

4) unaprediti i intenzivirati istraživanja nedovoljno proučenih izvora zagađivanja
(poljoprivredne površine, industrija, rudarstvo, saobraćajnice).

Operativni cilj 2: Unaprediti oblast zaštite voda od zagađivanja

Mere za dostizanje cilja:

1) kompletirati podzakonska akta za sprovođenje zakonske regulative koja uređuje oblast
zaštite voda od zagađivanja i životne sredine;

2) doneti Plan zaštite voda od zagađivanja propisan

Zakonom o vodama

, usklađen sa ovom

strategijom, planovima upravljanja vodama na vodnim područjima i odgovarajućim
programima i planovima iz oblasti zaštite životne sredine, prostornog planiranja i sl. i
obezbediti kontrolu njegove primene;

3) uspostaviti monitoring parametara ekološkog i hemijskog statusa površinskih voda i
hemijskog i kvantitativnog statusa podzemnih voda, propisanih odgovarajućim pravilnikom i
podatke monitoringa uključiti u informacioni sistem.

Koncentrisani izvori zagađivanja

Stanovništvo priključeno na kanalizaciju i industrijska postrojenja su najznačajniji
koncentrisani izvori zagađenja, čiji se negativan uticaj otklanja izgradnjom kanalizacionih
sistema i PPOV. Ovi sistemi su u vrlo uskoj vezi sa sistemima za snabdevanje naselja
vodom i sa njima predstavljaju funkcionalnu celinu, te se zbog toga moraju razvijati uporedo
sa razvojem sistema za snabdevanje vodom za piće.

Sisteme javne kanalizacije, koji uključuju i PPOV, treba razvijati u skladu sa nacionalnom
regulativom, zasnovanom na odredbama Direktive o prečišćavanju komunalnih otpadnih
voda, koja određuje obavezu prečišćavanja komunalnih otpadnih voda za sve aglomeracije
veće od 2.000 EC. S obzirom da najveći deo teritorije Republike Srbije pripada slivu Dunava
(sliv Crnog mora) koji je proglašen osetljivim područjem, Republika Srbija će nakon
pristupanja EU biti u obavezi da obezbedi stepen prečišćavanja komunalnih otpadnih voda
koji važi za ova područja (uklanjanje nutrijenata).

Operativni cilj i mere

Operativni cilj 1: Smanjenje unosa zagađenja od koncentrisanih izvora zagađivanja, i to za:

1) komunalne otpadne vode: izgradnjom kanalizacionih sistema odgovarajućeg kapaciteta
(obuhvaćenost kanalizacionom mrežom 85% stanovništva u naseljima većim od 2.000
stanovnika) i stepena prečišćavanja utvrđenog Planom zaštite voda od zagađivanja;

2) industrijske otpadne vode: smanjenjem unosa zagađenja iz industrijskih postrojenja,
punom primenom Zakona o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine
("Službeni glasnik RS", br. 135/04 i 25/15), kao i primenom najboljih raspoloživih tehnologija
(BAT) ili najboljih dostupnih tehnika koje ne iziskuju prekomerne troškove (BATNEC);

3) deponije komunalnog i industrijskog otpada: uređenjem deponija i upravljanjem otpadom
na svim nivoima - nacionalnom, regionalnom i lokalnom, u skladu sa Zakonom o upravljanju
otpadom ("Službeni glasnik RS", br. 36/09, 88/10 i 14/16).

Mere za dostizanje cilja:

1) razvoj komunalne infrastrukture u oblasti voda planirati i uskladiti sa Planom zaštite voda
od zagađivanja i ostalim planskim aktima sektora voda;

2) postojeća PPOV naselja i industrije rekonstruisati i njihov rad unaprediti do standarda
zahtevanih odgovarajućim pravilnikom, odnosno, do nivoa kojim se ne narušavaju standardi
kvaliteta životne sredine;

1) uspostaviti, prvenstveno u zaštićenim oblastima, sistem praćenja i kontrole upotrebe
đubriva i sredstava za zaštitu bilja, radi kvantifikovanja zagađenja od poljoprivredne
delatnosti;

2) definisati osetljiva područja za nutrijente, u skladu sa Nitratnom direktivom i obezbediti
mere zaštite, u skladu sa načelima dobre poljoprivredne prakse, uključujući i održivo
korišćenje đubriva i sredstava za zaštitu bilja;

3) zabraniti upotrebu đubriva i sredstava za zaštitu bilja u obalnom pojasu širine od 5 m;

4) uspostaviti sistem multidisciplinarnih istraživanja, u cilju utvrđivanja uticaja upravljanja
šumama na režim voda i dati smernice za održivo korišćenje šuma;

5) pri izradi projektne dokumentacije za izgradnju saobraćajnica poštovati vodne uslove, a pri
njihovoj eksploataciji sprovoditi zahteve sektora voda i zaštite životne sredine;

6) definisati tehnologiju i postupke za tretman otpadnih voda malih naselja.

Zaštićene oblasti

Kategorije zaštićenih oblasti i subjekti nadležni za njihovo određivanje definisani su Zakonom
o vodama. Za unapređenje stanja u ovoj oblasti potrebno je sprovesti najpre regulativne, a
zatim administrativne i tehničke mere. Kontrolu stanja zaštićenih oblasti treba obezbediti
kontinuiranim namenskim monitoringom.

Operativni cilj i mere

Operativni cilj 1: Uspostavljanje i korišćenje zaštićenih oblasti u skladu sa Zakonom o
vodama, i to za:

1) zaštitu izvorišta koja se koriste za snabdevanje vodom za piće: uspostavljanjem zona
sanitarne zaštite;

2) zaštitu područja namenjenih zahvatanju vode za ljudsku potrošnju, u količini većoj od 10
m

/dan: administrativnim i tehničkim merama zaštite;

3) vodna tela namenjena rekreaciji, uključujući i oblasti određene za kupanje:
administrativnim i tehničkim merama zaštite, u saradnji sa lokalnom samoupravom;

4) oblasti osetljive na nutrijente, uključujući oblasti podložne eutrofikaciji i oblasti osetljive na
nitrate iz poljoprivrednih izvora: administrativnim i tehničkim merama zaštite i primenom
Nitratne direktive;

5) zaštitu staništa ili vrsta gde je bitan elemenat njihove zaštite održavanje ili poboljšanje
statusa voda: administrativnim i tehničkim merama zaštite i uključenjem u ekološku mrežu
Republike Srbije;

6) zaštitu ekonomski važnih akvatičnih vrsta: administrativnim i tehničkim merama.

Mere za dostizanje cilja:

1) doneti propise o načinu određivanja, održavanja i korišćenja zona sanitarne zaštite
izvorišta za snabdevanje vodom za piće;

2) uraditi elaborate o uspostavljanju, održavanju i korišćenju zona sanitarne zaštite izvorišta,
odrediti zone u skladu sa propisima i uneti ih u plan upravljanja vodama, prostorni (prostorni
plan jedinice lokalne samouprave) i urbanistički (generalni i regulacioni) plan, radi
adekvatnog planiranja korišćenja ovog prostora;

3) identifikovati vodna tela koja se koriste ili se mogu koristiti za ljudsku potrošnju, u
prosečnoj količini većoj od 10 m

/dan i obezbediti mere zaštite radi očuvanja njihovog

kvaliteta i kvantiteta;

4) uraditi tehničke podloge kao osnov za određivanje vodnih tela za rekreaciju, uključujući i
kupanje;

5) lokalna samouprava, uz stručnu pomoć sektora voda, mora doneti odluku o proglašenju
područja namenjenih rekreaciji, uključujući i kupanje, i obezbediti mere zaštite i kontrole
kvaliteta vode (monitoring), u skladu sa odgovarajućom direktivom EU;

6) utvrditi oblasti osetljive na nutrijente, u skladu sa odredbama direktiva EU;

7) doneti odluke o proglašenju područja osetljivih na nutrijente i sprovoditi mere kojim se
ograničava ispuštanje otpadnih voda iz koncentrisanih izvora zagađenja i upotreba đubriva i
sredstava za zaštitu bilja;

8) izvršiti analizu staništa akvatičnih i poluakvatičnih biljnih i životinjskih vrsta koje zavise od
održavanja ili poboljšanja statusa voda i odrediti prioritete za njihovo očuvanje;

9) doneti odluke o proglašenju staništa ili vrsta gde je bitan elemenat njihove zaštite
održavanje ili poboljšanje statusa voda;

10) nastaviti aktivnosti za uvrštavanje ugroženih vrsta i staništa u ekološku mrežu Republike
Srbije;

11) uraditi tehničke podloge i doneti odluke o proglašenju područja značajnih za zaštitu
ekonomski važnih akvatičnih vrsta (riba, školjki i rakova);

12) propisati i koordinirano (poljoprivreda, ribarstvo, sektor voda, zdravstvo, zaštita prirode)
sprovoditi mere zaštite oblasti značajnih za uzgoj privredno važnih akvatičnih vrsta;

13) ostvariti koordinisano upravljanje zaštićenim oblastima u skladu sa Zakonom o vodama i
zaštićenim područjima u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode gde se ona preklapaju ili su u
vezi;

14) organizovati monitoring statusa voda, ako je to propisano aktom o određivanju zaštićene
oblasti;

15) sva područja koja su proglašena za zaštićene oblasti uneti u registar zaštićenih oblasti,
čiji se rezime daje u planu upravljanja vodama i vršiti ažuriranje u skladu sa rezultatima
monitoringa.

Podzemne vode - zaštita kvaliteta i kvantiteta

Podzemne vode su dominantno (oko 70%) izvorište snabdevanja vodom za piće i kao takvo
zahteva posebnu pažnju i odgovarajući tretman. Iz tog razloga je u ovom delu izvršeno
objedinjavanje ciljeva i mera za unapređenje statusa ovog resursa, iako je ovaj resurs bio

3) vršiti istraživanja i ocenu alternativnih izvorišta podzemnih voda, u slučajevima kada je
registrovana nadeskploatacija resursa;

4) ograničiti korišćenje podzemnih voda (obezbediti ravnotežu između zahvatanja i
prihranjivanja) za potrebe industrijskih i drugih korisnika ukoliko ne postoje alternativni izvori
snabdevanja vodom;

5) vršiti istraživanja uticaja eksploatacije rečnog nanosa na režim podzemnih voda, u cilju
zaštite količina i kvaliteta;

6) prekograničnim podzemnim vodama upravljati uz koordinaciju sa susednim državama.

Operativni cilj 3: Izrada nacionalnih i regionalnih projekata, u okviru kojih će biti razmatrani i
determinisani:

1) uslovi održivog korišćenja podzemnih voda, uslovi opstanka akvatičnih sistema zavisnih
od podzemnih voda i uticaji navodnjavanja i odvodnjavanja, kao i mere potrebne za
usklađivanje njihovih međusobnih uticaja;

2) uticaji klimatskih promena, posebno na vrlo osetljive resurse podzemnih voda u karstno-
pukotinskim sredinama;

3) uticaji velikih površinski kopova uglja na vodne resurse (Kolubara i Drmno).

Mere za dostizanje cilja:

1) uspostaviti sveobuhvatni monitoring parametara hemijskog i kvantitativnog statusa
podzemnih voda, definisanih pravilnikom koji uređuje ovu oblast;

2) kroz poseban program otpočeti sistematska osmatranja mikropolutanata u našim velikim
rekama (Sava, Dunav, Tisa i Velika Morava) i na izvorištima podzemnih voda priobalnog tipa
koja su formirana u aluvijalnim izdanima ovih reka.

Hidromorfološki pritisci

Antropogene aktivnosti, kao najčešći uzrok hidromorfoloških promena vodnih tela površinskih
voda, često se ne mogu izbeći, jer su često u funkciji obezbeđenja potrebnog privrednog i
društvenog razvoja. Da bi nepovoljni efekti na status vodnih tela bili smanjeni u budućnosti,
ove aktivnosti se moraju odvijati u skladu sa zahtevima zaštite životne sredine.

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Ograničenje hidromorfoloških pritisaka na prirodna vodna tela

Mere za dostizanje cilja:

1) prilikom zahvatanja voda iz vodotoka, odnosno akumulacija, mora se nizvodno od
vodozahvata obezbediti minimalni održivi protok, uzimajući u obzir, naročito: hidrološki režim
vodotoka i karakteristike vodotoka sa aspekta korišćenja voda i zaštite voda, stanje
akvatičnog i priobalnog ekosistema;

2) u periodu planiranja objekata koji mogu izazvati hidromorfološke promene razmotriti
moguće nepovoljne uticaje na životnu sredinu i definisati mere za ublažavanje uticaja;

3) pri uređenju vodotoka za različite vrste korišćenja ili u cilju zaštite od štetnog dejstva voda,
primenjivati dobru praksu i najbolje raspoložive tehnologije;

4) za izvođenje projekata koji bitno utiču na status voda zbog hidromorfoloških pritisaka,
neophodno je dokazati prisustvo višeg javnog interesa i odsustvo ekonomski, tehnički i
ekološki povoljnijih alternativa.

Operativni cilj 2: Postizanje i održavanje dobrog ekološkog potencijala značajno izmenjenih
vodnih tela

Mere za dostizanje cilja:

1) identifikovati vrednosti odgovarajućih bioloških elemenata kvaliteta uobičajenih za tip voda
koji je, po opštim uslovima, najsličniji veštačkom ili značajno izmenjenom vodnom telu za
koje se određuje potencijal;

2) identifikovati odstupanja bioloških parametara koja su izazvana izmenom hidromorfoloških
karakteristika vodnog tela;

3) identifikovati poreklo hidromorfoloških promena (korišćenje voda, zaštita od voda,
višenamenski sistemi) i tehno-ekonomski valorizovati posledice dovođenja vodnog tela u
uslove koji su potrebni za obezbeđenje dobrog ekološkog statusa;

4) pripremiti katalog mera za dostizanje dobrog ekološkog potencijala (Slika 40);

5) identifikovati i primeniti mere koje nemaju negativne uticaje na korišćenje voda ili zaštitu
od voda.

Slika 40. Definisanje dobrog ekološkog potencijala značajno izmenjenih vodnih tela (pristup

zasnovan na primeni mogućih mera)

4.1.3. Uređenje vodotoka i zaštita od štetnog dejstva voda

Planovi upravljanja rizicima od poplava, koji će biti doneti do 2017. godine za teritoriju
Republike Srbije i za vodna područja, uključiće sve komponente ciklusa upravljanja. Pritom je
sektor voda prevashodno nadležan za planiranje i realizaciju preventivnih mera, koje
uključuju uređenje vodotoka, izgradnju sistema za zaštitu od spoljnih i unutrašnjih voda, kao i
uređenje erozionih područja i bujica.

Uređenje vodotoka

Uređenje vodotoka, izgradnjom regulacionih objekata i izvođenjem radova u koritu vodotoka,
mora se vršiti uz što veći stepen usklađenosti hidrotehničkih (obezbeđena propusna moć
korita za vodu, led i nanos) i ekoloških (očuvanje i zaštita biodiverziteta) uslova.

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Uređenje vodotoka u skladu sa uslovima životne sredine

Mere za dostizanje cilja:

1) vršiti uređenje korita vodotoka na deonicama kroz naselja, radi povećanja propusne moći
korita i obezbeđenja stabilnosti obala i uslova plovidbe, pre svega na Dunavu i Savi;

2) pri uređenju manjih vodotoka van naselja dozvoliti samo minimalne hidromorfološke
promene, poštujući uslove i kriterijume za unapređenje i zaštitu životne sredine i u što većoj
meri primenjujući principe "naturalne regulacije";

3) uređenje vodotoka kroz gradove i naselja vršiti u skladu sa lokalnim potrebama i
urbanističkim planovima uz obezbeđenje barem minimalnih uslova za očuvanje povezanosti
ekosistema;

4) svi novi projekti uređenja vodotoka se moraju dokazati sa gledišta ekonomsko-tehničkih i
ekoloških uslova i kriterijuma, poštujući odredbe naših zakona i relevantnih važećih
međudržavnih dogovora i konvencija.

Operativni cilj 2: Redovno održavanje i kontrola stanja vodotoka i vodnih građevina

Mere za dostizanje cilja:

1) u periodu bez poplava organizovati redovno praćenje i kontrolu stanja korita vodotoka i
objekata za uređenje vodotoka, kako bi se obezbedilo njihovo odgovarajuće održavanje i
preduzimali eventualni sanacioni radovi;

2) redovno održavanje vodnih objekata za uređenje vodotoka vršiti u skladu sa standardima i
normativima.

Operativni cilj 3: Očuvanje i poboljšanje vodnog režima namenskom eksploatacijom rečnog
nanosa

Mere za dostizanje cilja:

1) uspostaviti adekvatan monitoring parametara kvantiteta i kvaliteta rečnog nanosa, radi
definisanja bilansa nanosa i sagledavanja uticaja antropogenih aktivnosti na status vodnih
tela površinskih i podzemnih voda;

2) eksploataciju rečnog nanosa, uključujući i komercijalnu, vršiti sa vodnog zemljišta samo na
određenim lokalitetima, u cilju očuvanja i/ili poboljšanja vodnog režima, uz poštovanje uslova
zaštite prirode i drugih uslova koji su pribavljeni za projekat eksploatacije rečnog nanosa;

3) obim i dinamiku eksploatacije rečnog nanosa odrediti tako da hidromorfološke promene
budu najmanje, prirodna ravnoteža akvatičnih i priobalnih ekosistema najmanje narušena, a
šljunkare po završenoj eksploataciji sanirati;

4) organizovati sistematsko praćenje režima rečnog nanosa i morfoloških promena korita
vodotoka na kojima je eksploatacija materijala izražena;

5) zabraniti eksploataciju rečnih nanosa na delovima vodotoka na kojima je došlo ili može
doći do pogoršanja vodnog režima i narušavanja ravnoteže ekosistema;

6) na srednjim i malim vodotocima uređenje priobalja, zaštitu ruševnih obala i eksploataciju
materijala iz priobalja tretirati integralno, zbog direktne povezanosti svih aspekata
problematike.

Zaštita od poplava spoljnim vodama

Potrebni radovi na sistemu zaštite od poplava spoljnim vodama

Rešenja zaštite od poplava spoljnim vodama će biti bazirana na savremenim svetskim
trendovima i aktuelnom stanju sistema zaštite od poplava, a dinamika realizacije će zavisiti
od ekonomske snage društva.

Smanjenje rizika od poplava na celoj teritoriji Republike Srbije predstavlja permanentan
zadatak i cilj, pri čemu poboljšanje zaštite najznačajnijih centara šteta (gradovi, naseljena
mesta, veliki privredni kompleksi, saobraćajna infrastruktura i sl.) i radovi i mere na
međudržavnim vodotocima predstavljaju prioritetne aktivnosti.

Zaštita priobalja velikih i srednjih reka, odnosno voda I reda i dalje će biti zasnovana
prevashodno na hidrograđevinskim objektima, od čijeg će stanja i funkcionalnosti zavisiti
efikasnost zaštite. Iz tog razloga će redovno održavanje i investicioni radovi na dogradnji i
rekonstrukciji postojećih vodnih objekata predstavljati prioritetnu aktivnost i u planskom
periodu.

Zaštita od poplava priobalja manjih vodotoka mora se u narednom periodu značajno
poboljšati, imajući u vidu i moguće pogoršanje režima velikih voda usled klimatskih promena.
U tom kontekstu, što više treba promovisati aktivne mere zaštite od poplava, odnosno,
korišćenje akumulacija i retenzija, rasteretnih i obodnih kanala za redukciju poplavnih talasa.
Pored ovoga, blagovremeno obaveštavanje i evakuacija ljudi i dobara ostaju i dalje bitne
aktivnosti u zaštiti od elementarnih nepogoda, uključujući i poplave.

Posebnu vrstu poplava spoljnim vodama predstavljaju ledene poplave, koje nastaju usled
nagomilavanja leda i formiranja ledene barijere u rečnom koritu. Radi sprečavanja ledenih
poplava primenjivaće se posebne mere kontrole leda.

Stepen zaštite od poplava spoljnim vodama

Stepen zaštite od poplava spoljnim vodama zavisi od tehničko-ekonomskih, ekoloških,
socijalnih i drugih kriterijuma, uslova i ograničenja. Definiše se za svaki sistem ili kasetu
(branjeni prostor), na osnovu broja stanovnika i visine potencijalnih šteta od poplava.

3) formirati, prvenstveno na međunarodnim tranzitnim vodotocima (Dunav, Sava i Tisa),
nužne retenzije na manje vrednim prostorima (šumskim i poljoprivrednim), radi redukcije
vrhova poplavnih talasa;

4) na manjim vodotocima za redukciju maksimalnih proticaja koristiti aktivne mere zaštite od
poplava (postojeće i buduće akumulacije, retenzije, rasteretni i obodni kanali);

5) smanjenje rizika od poplava obezbediti i lokalnim merama zaštite, na nivou pojedinačnih
objekata ili grupa objekata, gde god to uslovi zahtevaju i dozvoljavaju.

Operativni cilj 2: Efikasna i koordinirana operativna odbrana od poplava

Mere za dostizanje cilja:

1) odbranu od poplava na izgrađenim vodnim objektima i sistemima vršiti u skladu sa Opštim
planom za odbranu od poplava i Operativnim planom za odbranu od poplava, koje treba
redovno ažurirati tako da sadrže sve potrebne organizacione i druge relevantne podatke;

2) operativnu odbranu na prekograničnim vodotocima sprovoditi u saradnji sa nadležnim
službama susednih država;

3) za uspešnu zaštitu ljudi i dobara obezbediti povećanu efikasnost službe za odbranu od
poplava, što podrazumeva i dovoljan stručni kadar, ažurnu tehničku dokumentaciju i
adekvatnu opremljenost mašinama, opremom i alatom preduzeća angažovanih na
operativnom sprovođenju odbrane.

Operativni cilj 3: Efikasna i koordinirana odbrana od leda i ledenih poplava

Mere za dostizanje cilja:

1) odbranu od leda i ledenih poplava, kao sastavni deo odbrane od poplava, preduzimati u
skladu sa Opštim planom za odbranu od poplava i Operativnim planom za odbranu od
poplava i u saradnji sa susednim državama na sektorima od zajedničkog interesa;

2) tehnologiju kontrole leda i odbrane od ledenih poplava prilagoditi uslovima na vodotoku i
ekonomskim uslovima;

3) kontrolisati izvršenje radova i mera na razbijanju leda od strane vlasnika, odnosno
korisnika vodnih i drugih objekata, radi njihove zaštite od oštećenja.

Operativni cilj 4: Redovno održavanje i kontrola stanja vodnih građevina za zaštitu od
poplava spoljnim vodama

Mere za dostizanje cilja:

1) organizovati redovno praćenje i kontrolu stanja vodnih objekata za zaštitu od poplava,
kako bi se obezbedilo njihovo odgovarajuće održavanje i preduzimali eventualni sanacioni
radovi i vršiti ažuriranje podataka u okviru katastara i informacionih sistema;

2) redovno održavanje vršiti u skladu sa standardima i normativima;

3) uspostaviti efikasan sistem i odgovarajuću tehnologiju osmatranja ponašanja zaštitnih
objekata (posebno zemljanih nasipa i većih kanala) tokom poplava, kako bi se na vreme

primetile opasne pojave koje mogu negativno uticati na celovitost objekta i njegovu zaštitnu
funkciju.

Operativni cilj 5: Efikasno i stalno praćenje i prognoziranje hidrometeoroloških pojava

Mere za dostizanje cilja:

1) modernizovati postojeći sistem za praćenje i prognozu hidrometeoroloških pojava
(korišćenjem automatskih mernih stanica, radara, satelitskih snimaka, savremenih
prognostičkih modela i sl.) i sistem za komunikaciju, kao bitan segment uspešne operativne
odbrane od poplava;

2) na slivovima bez objekata zaštite od poplava razvijati i unapređivati sisteme za prognozu
poplava i rano upozorenje;

3) obezbediti efikasnu i blagovremenu komunikaciju hidrometeorološke službe sa nadležnim
službama za operativnu odbranu od poplava.

Operativni cilj 6: Adekvatno korišćenje vodnog zemljišta i potencijalno plavnih zona

Mere za dostizanje cilja:

1) razgraničiti vodno zemljište, izvršiti njegovo uknjiženje u zemljišne knjige i unos u
prostorne planove, a zatim kontrolisati njegov vlasnički status i način korišćenja u smislu
odredaba Zakona o vodama, kao preduslov za adekvatno upravljanje vodama i vodnim
zemljištem;

2) uraditi karte ugroženosti i karte rizika od poplava, kao osnov za izradu planova upravljanja
rizicima od poplava;

3) radi zaštite ljudskih života i imovine, regulativom zabraniti izgradnju novih objekata u
protočnom delu inundacije, a u delu realno plavne zone koji nije protočan već ima retenzionu
funkciju, gradnju dozvoliti pod uslovom da vlasnik objekta obezbedi protivpoplavnu zaštitu ili
drugi vid obezbeđenja od šteta;

4) najosetljivije objekte, postrojenja i instalacije, koji su od posebnog značaja za sigurnost
stanovništva, odbranu ili održavanje javnog reda, ili čija bi destrukcija ugrozila stanovništvo,
postavljati van zona rizika;

5) zakonom ograničiti, kroz posebne uslove i dozvole, dalje povećanje rizika od poplava u
potencijalno plavnim zonama;

6) u realno i potencijalno plavnim zonama primenjivati nove principe i metode građenja
kojima se smanjuje rizik odnosno šteta od poplava, a postojeće izvore zagađenja postepeno
sanirati.

Operativni cilj 7: Poboljšanje retenziranja vode u slivu

Mera za dostizanje cilja:

1) radi smanjenja vrhova poplavnih talasa i sprečavanja brzog oticaja iz seoskih i gradskih
zona, posebno na slivovima male i srednje veličine, povećati retenzione efekte: 1) održanjem
i, ako je to moguće i ekonomski opravdano, obnovom ili proširenjem prirodnih retenzionih

Slika 43. Obim protiverozionih radova za održavanje postojećeg stanja erozije u Republici

Srbiji

Slika 44. Potreban obim novih protiverozionih radova u planskom periodu

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Uspostavljanje pravnog okvira za unapređenje zaštite od erozija i bujica

Mere za dostizanje cilja:

1) doneti podzakonski akt o kriterijumima za određivanje erozionih područja;

2) izraditi u prvom desetogodišnjem periodu novu kartu erozije za Republiku Srbiju, uraditi
potrebne elaborate i odrediti eroziona područja (obaveza nadležnih organa jedinica lokalne
samouprave), sa utvrđenim uslovima za njihovo korišćenje i potrebnim radovima i merama,
poštujući zahteve životne sredine; elaborati moraju biti u skladu sa planom upravljanja
vodama na vodnom području i moraju predstavljati podlogu za izradu Plana zaštite i
spasavanja u vanrednim situacijama, u delu koji se odnosi na zaštitu od erozije i bujica;

3) obezbediti integrisanje problematike zaštite od erozije u prostorne planove i šumske i
poljoprivredne osnove.

Operativni cilj 1: Unapređenje sistema zaštite od poplava unutrašnjim vodama

Mere za dostizanje cilja:

1) zaštitu od poplava unutrašnjim vodama organizovati po melioracionim područjima, u
okviru sistema kojima upravljaju vodoprivredna preduzeća ili druga pravna lica koja imaju
odgovarajuću licencu;

2) zaštitu objekata i zemljišta od poplavnih unutrašnjih voda vršiti kompletiranjem,
dogradnjom, rekonstrukcijom i redovnim održavanjem postojećih sistema vodnih objekata za
zaštitu od unutrašnjih voda;

3) na ugroženim područjima graditi nove sisteme, sa stepenom zaštite koji zavisi od
karakteristika područja;

4) izvršiti pošumljavanje zemljišta na klasama IIIb i IIIv, tamo gde je to povoljno, u cilju
popravljanja njihovog vodnog režima.

Operativni cilj 2: Efikasna i koordinirana operativna odbrana od unutrašnjih voda

Mere za dostizanje cilja:

1) odbranu od unutrašnjih voda na izgrađenim vodnim objektima i sistemima vršiti u skladu
sa Opštim planom za odbranu od poplava i Operativnim planom za odbranu od poplava;

2) održavanje režima unutrašnjih voda vršiti u skladu sa odgovarajućim pravilnikom za svako
melioraciono područje, odnosno, na bazi kriterijuma utvrđenih za rang kanalske mreže i
karakteristike područja koje se štiti.

Operativni cilj 3: Redovno održavanje i kontrola stanja vodnih građevina

Mere za dostizanje cilja:

1) organizovati redovno praćenje i kontrolu stanja vodnih objekata za zaštitu od unutrašnjih
voda i ažurne podatke unositi u katastar i informacioni sistem;

2) redovno održavanje vršiti u skladu sa standardima i normativima.

Suša i nedostatak vode

Kao posledica mogućih promena režima temperature i padavina, u budućnosti se može
očekivati više sušnih perioda. Da bi se nepovoljni efekti suše, najizraženiji i najštetniji u
poljoproprivrednoj proizvodnji, neutralisali ili smanjili, upravljanje vodama u sušnim periodima
mora se vršiti na bazi relevantnih terenskih i studijskih istraživanja.

Operativni cilj i mere

Operativni cilj 1: Upravljanje vodama u uslovima suše i nedostatka vode

Mere za dostizanje cilja:

1) sprovoditi kontinualna istraživanja promena u ciklusu padavina i evapotranspiracije i
njihovog uticaja na oticaj i vodne resurse;

2) definisati ekološke potrebe za vodom po vodotocima i potrebe za vodom drugih korisnika
(snabdevanje vodom, energetika, navodnjavanje), pri čemu je životna sredina ravnopravni
korisnik;

3) uraditi za vodna područja planove upravljanja sušom, sa definisanim uslovima za
proglašenje suše ili nedostatka vode i razrađenim merama adaptacije upravljanja vodama u
ovim uslovima, a njihov rezime uneti u plan upravljanja vodama na vodnom području;

4) za svako vodno područje uraditi karakterizaciju voda u uslovima suše i, koristeći istorijske
podatke i prognoze klimatskih promena, razraditi program mera za sprečavanje i ublažavanje
posledica suše;

5) organizovati i pratiti konsultacije sa zainteresovanim stranama i koordinirati izbor i primenu
odgovarajućih mera (preventivnih, za zadržavanje vode na slivu, operativnih, u smislu zaštite
i kontrolisanog korišćenja vodnih resursa u sušnom periodu, ili organizacionih, koje se
odnose na protokole za koordinisani rad sektora voda i drugih tela vezanih za korišćenje
vodnih resursa);

6) razvoj sistema merenja i prognoze vršiti na bazi osmatranja parametara na mreži
meteoroloških i hidroloških stanica, satelitskih snimaka i prospekcije stanja vegetacije na
terenu, a iz upoređenja stanja u vlažnim i sušnim uslovima vršiti procene uticaja nedostatka
vode na stanovništvo, privredu i životnu sredinu.

4.1.4. Regionalni i višenamenski hidrosistemi

Izgradnja kompleksnih vodnih sistema, regionalnih i/ili višenamenskih, uključujući i
akumulacije sa višenamenskom funkcijom u oblasti korišćenja voda, zaštite voda od
zagađivanja i zaštite od voda, predstavljaće i dalje aktivnost za unapređenje režima voda na
teritoriji Republike Srbije.

Strateški cilj: Poboljšanje režima voda, odnosno otklanjanje vremenske i prostorne
neusklađenosti između raspoloživih vodnih resursa i potreba za vodom, zaštitom voda od
zagađivanja i zaštitom od voda, razvojem regionalnih i višenamenskih hidrosistema.

Akumulacije

Izgradnja brana i formiranje akumulacija imaju za cilj uređenje režima voda na određenom
prostoru, odnosno, obezbeđenje dovoljnih količina voda za potrebe korisnika, zaštitu životne
sredine i isključenje destruktivnog dejstva voda, redukcijom poplavnih talasa.

Akumulacije su jedini objekti pomoću kojih se može ostvariti preraspodela vode po prostoru i
vremenu, nužna zbog veoma izražene neravnomernosti voda (po količini i kvalitetu) na
našim prostorima, kao i zbog mogućeg pogoršanja vodnog režima usled promena klime.
Pritom se posebno ističe pitanje očuvanja i unapređenja kvaliteta voda, koji je u postojećoj
fazi razvoja društva najviše izložen degradaciji. Adekvatno uređenje voda preduslov je,
takođe, za uređenje prostora (zemljišta, naselja, saobraćajnih i drugih infrastrukturnih
objekata), odnosno, za povećanje privredne aktivnosti na njima.

U narednom periodu treba unaprediti korišćenje postojećih i izgraditi određen broj novih
akumulacija. Iako akumulacije moraju imati višenamensku funkciju, prema prioritetnoj
nameni mogu se razvrstati u tri osnovne grupe:

3) preispitati postojeće, odnosno, izraditi nove modele upravljanja akumulacijama, usklađene
sa planom upravljanja vodama na vodnom području na kome se pojedina akumulacija nalazi,
ukoliko su se promenili projektni uslovi;

4) obezbediti podršku sprovođenju utvrđenog modela upravljanja akumulacijama
uspostavljenim monitoringom režima voda, praćenjem i ažuriranjem potreba i zahteva
korisnika vode, kompletiranjem i ažurnim vođenjem vodnog informacionog sistema,
operacionalizacijom različitih modela za analizu, prognozu i pomoć pri donošenju odluka i dr.

Operativni cilj 2: Kontrola stanja i održavanje postojećih akumulacija

Mere za dostizanje cilja:

1) vršiti monitoring statusa voda u akumulaciji i nizvodno, u skladu sa utvrđenim programom,
uključujući i obezbeđenje minimalnog održivog protoka u vodotoku nizvodno od brane;

2) vršiti periodična geodetska snimanja akumulacije i preduzimati potrebne mere za
održavanje akumulacionog prostora u skladu sa odgovarajućom tehničkom dokumentacijom;

3) uspostaviti efikasan sistem i odgovarajuću tehnologiju osmatranja brana, kako bi se na
vreme primetile opasne pojave koje mogu negativno uticati na celovitost objekta i njegovu
funkciju.

Operativni cilj 3: Povećanje akumulacionih kapaciteta

Mere za dostizanje cilja:

1) završiti izgradnju brana (Stuborovni i Selova, koje su u završnoj fazi i Svračkovo, koja je
započeta u prethodnom periodu);

2) planiranje i izgradnju novih akumulacija, kao i pratećih infrastrukturnih objekata, vršiti u
skladu sa planovima upravljanja vodama na predmetnom vodnom području;

3) planirati višenamensko korišćenje akumulacija, uz obavezno obezbeđenje akumulacionog
prostora za redukciju poplavnih talasa, kao i minimalnog održivog protoka u vodotoku
nizvodno od brane.

U okviru planskog perioda Strategije nije moguće tačno definisati koje će akumulacije biti
izgrađene, pošto njihova izgradnja zavisi od velikog broja faktora, ali je veoma značajno
rezervisati i sačuvati prostor od daljeg nenamenskog korišćenja. Zato je u Tabeli 54. dat
pregled mogućih brana sa akumulacijama čijom izgradnjom bi se značajno popravio vodni
režim u Republici Srbiji, a koje su namenjene raznim korisnicima (snabdevanje vodom
stanovništva, navodnjavanje, industrija, oplemenjivanje malih voda, itd.) ili su povoljne sa
stanovišta hidroenergetskog korišćenja voda. Zaštita od štetnog dejstva voda nizvodnog
područja mora biti obavezna funkcija svih potencijalnih akumulacija.

Tabela 54. Potencijalne akumulacije zapremine veće od 10 miliona m

Br.

Reka

Opština

Orijentacioni profil brane

Površina

F (km

)

Proticaj

/s)

Moguće namene

1. Pčinja

Trgovište

Prohor Pčinjski

542

4,6

V, O, N

2. Vlasina

Crna Trava Svođe

349

3,9

V, E

3. Šumanka

Lebane

Ključ

110

0,9

V, O, N

4. V. Kosanica Kuršumlija

Zebice

0,6

O, N

5. Jerma

Dimitrovgrad Odorovci

665

4,3

O, N, E

6. Skrapež

Kosjerić

Seča Reka

1,0

V, I

7. Nošnica

Ivanjica

Rokci

180

2,5

V, O, N, E

8. Rzav

Arilje

Orlovača

290

4,4

O, N, E

9. Ibar

Tutin

Ribarići

850

10,3

V, O, N, E

10. Ljudska reka Novi Pazar

Vučiniće

180

2,0

V, O, N

11. Studenica

Ivanjica

Preprana/Devići*

371

5,5

V, E

12. Lopatnica

Kraljevo

Bela Stena

1,4

13. Crnica

Paraćin

Zabrege

1,0

V, E, N

14. Resava

Despotovac Beljanica

120

1,5

15. Mlava

Petrovac

Vitman

702

7,2

V, N, O

16. Bukovska r. Kučevo

Kučevo

0,8

17. Okoliška r.

Svrljig

Okolište

0,3

18. Aldinačka r. Knjaževac

Žukovac

0,8

19. Crni Timok

Boljevac

Bogovina

359

5,4

V, O, N, E

20. Lim

Prijepolje

Brodarevo

2.762

72,0

21. Uvac

Nova Varoš Klak

1.420

14,9

22. Drina

Bajina Bašta Tegare**

15.817

362,5

V, O, N, E

23. Drina

Ljubovija

Dubravica**

16.192

371,1

24. Ljuboviđa

Ljubovija

Gornja Ljuboviđa

1,0

25. Ribnica

Mionica

Struganik

102

1,2

V, O, I

* uz prevođenje Studenice u Lopatnicu ** veći broj nižih stepenica na srednjoj Drini
V - snabdevanje vodom stanovništva, I - snabdevanje vodom industrije, O - oplemenjivanje
malih voda,
N - navodnjavanje, E - energetika

Treba imati u vidu da su moguća i druga tehnička rešenja, tako će se rezervacija prostora
obaviti posebnim planskim dokumentima u skladu sa zakonom, a preciznija tehnička rešenja
utvrdiće se u tehničkoj dokumentaciji.

Unapređenju vodnog režima na unutrašnjim prostorima Republike Srbije svakako bi
doprinela izgradnja sistema za zahvatanje i korišćenje domicilnih voda koje otiču sa naše
teritorije, u cilju njihovog što većeg korišćenja na našim prostorima (na primer Pčinja, Lim sa
Uvcem), ali rešavanje ovih pitanja zahteva dodatna istraživanja, kao i usklađivanje sa
međunarodnim faktorom.

Operativni cilj 4: Adekvatno korišćenje i kontrola stanja gravitirajućeg područja

Mere za dostizanje cilja:

1) zakonom zabraniti i sprečiti nenamensko korišćenje područja koje gravitira postojećoj i
budućoj akumulaciji;

2) ukloniti objekte koji ugrožavaju kvalitet vode u postojećim akumulacijama ili propisati
obavezne radove i mere za eliminisanje njihovog negativnog uticaja;

Iz akumulacije "Vlasinsko jezero" danas se koristi voda za snabdevanje naselja u opštini
Vladičin Han. Zbog potrebe povećanja sigurnosti sistema, može se očekivati dalji razvoj
lokalnih izvorišta za snabdevanje vodom ovog naselja. Takođe, predviđa se da naselja u
opštinama Surdulica i Bosilegrad u planskom periodu koriste lokalna izvorišta. U planskom
periodu ne predviđa se korišćenje akumulacije "Lisina" na Božičkoj reci za snabdevanje
vodom stanovništva.

Donje-južnomoravski regionalni sistem

Prema Vodoprivrednoj osnovi Republike Srbije, ovaj sistem obuhvata sliv Južne Morave
nizvodno od Grdeličke klisure. Izvorišta vode za piće nalaze se uglavnom po obodu ovog
područja, dok su najveći potrošački centri u središnjem delu, u dolinama većih reka. U okviru
Vodoprivredne osnove Republike Srbije bilo je predviđeno da se snabdevanje vodom naselja
obavlja iz nekoliko podsistema: Vlasinskog, Jablaničkog, Topličkog, Nišavskog i Moravičkog.

1) Vlasinski podsistem

Na osnovu sadašnjih sagledavanja naselja u opštinama: Vlasotince, Babušnica i Crna Trava,
koristiće lokalna izvorišta. U planskom periodu ne predviđa se izgradnja akumulacije na reci
Vlasini koja je bila predviđena Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije.

2) Jablanički podsistem

Ovaj sistem oslanja se na izgrađene akumulacije "Barje" na Veternici i "Brestovac" na Pustoj
reci, kao i na planiranu akumulaciju na reci Šumanki. Višenamenska akumulacija "Barje",
zajedno sa lokalnim izvorištima podzemnih voda, danas se koristi za snabdevanje vodom
naselja u opštini Leskovac. Akumulacija "Brestovac" danas se koristi za snabdevanje vodom
naselja u opštini Bojnik, a predviđeno je snabdevanje i naselja u opštini Doljevac. U
planskom periodu predviđeno je da naselja u opštini Medveđa koriste lokalna izvorišta.
Naselja u opštini Lebane, pored korišćenja lokalnih izvorišta, mogu se priključiti na izgrađenu
akumulaciju "Barje" ili na planiranu akumulaciju na reci Šumanki, koja se može se koristiti i
za snabdevanje vodom naselja u opštinama Lebane, sa mogućnošću priključenja i naselja iz
opštine Bojnik.

3) Toplički podsistem

Okosnicu ovog sistema čini akumulacija "Selova" na Toplici, koja je u izgradnji. Iz nje se
mogu obezbediti potrebne količine voda za snabdevanje naselja u opštinama: Kuršumlija,
Blace, Prokuplje, Žitorađa, Merošina i Doljevac i eventualno deo potreba grada Niša.

4) Nišavski podsistem

Ovaj podsistem oslanja se u planskom periodu na lokalna izvorišta podzemnih voda i
eventualno dovođenje dela voda iz akumulacije "Selova" na reci Toplici ili iz izgrađene
akumulacije "Zavoj" na reci Visočici. Iz ovog podsistema mogu se snabdevati vodom naselja
u opštinama: Dimitrovgrad, Pirot, Bela Palanka, Gadžin Han, Niš i Niška Banja.

5) Moravički podsistem

Okosnicu podsistema čine lokalna izvorišta i izgrađena akumulacija "Bovan" na Aleksinačkoj
Moravici, koja se danas koristi za snabdevanje vodom naselja u opštini Aleksinac. Iz ove
akumulacije mogu se snabdevati i naselja u opštinama Sokobanja i Ražanj.

Zapadnomoravsko-rzavski regionalni sistem

U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije bilo je predviđeno da ovaj sistem obuhvata
gornji deo sliva Zapadne Morave (uzvodno od Kraljeva) i slivove reka Lim i Uvac. Na ovom
području nalaze se potencijalna izvorišta koja po kapacitetu značajno prevazilaze potrebe
razmatranog područja. Ključna izvorišta sistema su akumulacije: na reci Đetinji (izgrađena:
"Vrutci"), na reci Rzavu (u izgradnji: "Svračkovo"), kao i akumulacije na Uvcu (izgrađene:
"Kokin Brod" i "Sjenica"). U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije bila je planirana i
izgradnja akumulacije na: Moravici, Skrapežu, Kamenici, Čemernici i Dičini, koje se ne
predviđaju za realizaciju u planskom periodu Strategije.

1) Podsistem Uvac

U okviru Vodoprivredne osnove Republike Srbije bilo je predviđeno da se ovaj podsistem
oslanja na korišćenje podzemnih voda i voda izgrađenih akumulacija "Sjenica" i "Kokin
Brod". U perspektivi bilo je planirano prevođenje voda iz ovih akumulacija u sliv reke Rzav,
odnosno podsistem Rzav.

Danas sva ova naselja koriste lokalna izvorišta podzemnih i površinskih voda i u planskom
periodu Strategije ne predviđa se korišćenje voda pomenutih akumulacija.

2) Podsistem Vrutci

Ovaj sistem oslanja se na korišćenje podzemnih voda, lokalnih izvorišta i već izgrađenih
akumulacija "Vrutci" na Đetinji (Užice) i "Zlatibor" na Crnom Rzavu (Čajetina). U planskom
periodu Strategije predviđa se korišćenje lokalnih izvorišta za snabdevanje naselja u opštini
Bajina Bašta.

3) Podsistem Rzav

Ovo je potencijalno najveći podsistem u Republici Srbiji, pa je u Vodoprivrednoj osnovi
Republike Srbije prikazan kao dva subsistema.

Regionalni subsistem Rzav I u ovom trenutku snabdeva vodom naselja u opštinama: Arilje,
Požega, Lučani, Čačak i Gornji Milanovac. Iz ovog podsistema, kada se dovrši brana
"Svračkovo" na reci Rzav, mogu se snabdevati i naselja u opštinama Aranđelovac, Topola i
Kraljevo.

Regionalni subsistem Rzav II u perspektivi može obezbediti dodatne količine za naselja u
slivu Kolubare i grada Beograda. Prevođenjem voda iz sliva Uvca u sliv Rzava pored
obezbeđenja dodatnih količina vode za piće sprečava se narušavanje režima voda na ovim
prostorima, omogućava se i njihovo korišćenje za proizvodnju hidroenergije, zadovoljenje
potreba ostalih korisnika voda i realizaciju uslova za racionalnu zaštitu voda od zagađivanja
na nizvodnom delu Zapadne Morave i na Velikoj Moravi. U planskom periodu Strategije ne
predviđa se realizacija ovog subsistema.

U planskom periodu Strategije predviđa se da naselja u opštinama Ivanjica i Kosjerić koriste
lokalna izvorišta.

Ibarsko-šumadijski regionalni sistem

Ovaj sistem obuhvata slivove Ibra u Centralnoj Srbiji, srednjeg toka Zapadne Morave i veći
deo Šumadije. Sastavni deo ovog sistema je, pored lokalnih izvorišta, već izgrađena

Kolubarski regionalni sistem

Ovaj sistem obuhvata sliv reke Kolubare, jednog od vodom najsiromašnijih područja
Republike Srbije. Okosnicu sistema čini akumulacija "Stuborovni" na Jablanici, čija izgradnja
je u završnoj fazi, iz koje mogu snabdevati vodom naselja u opštinama: Valjevo, Mionica,
Lajkovac, Lazarevac i Ub. U ovaj sistem mogu se inkorporirati lokalna izvorišta podzemnih
voda, kao i postojeći međuopštinski vodovodni sistem Nepričava-Lazarevac.
Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije je bilo predviđeno da u sistem mogu biti
uključene uključene i akumulisane vode reke Ribnice, što se ne očekuje u planskom periodu
Strategije. U perspektivi verovatno će biti potrebno povećati kapacitet sistema prevođenjem
voda iz drugih slivova (Uvac, Rzav, srednja Drina), ali ovo se takođe ne predviđa u planskom
periodu Strategije.

Savsko-beogradski regionalni sistem

Ovaj sistem karakteriše visoka koncentracija stanovništva i industrije i velike potrebe za
vodom (preko 30% od ukupnih potreba za vodom Republike Srbije). Sistem obuhvata uže
područje grada Beograda (deset opština) i naselja u opštinama: Grocka, Barajevo, Sopot,
Mladenovac i Obrenovac. Do sada je Beograd potrebe za visokokvalitetnom vodom
obezbeđivao eksploatacijom lokalnog savskog aluvijalnog izvorišta, a od 1987. godine kao
izvorište koristi se i reka Sava (izgrađeni zahvat iz rečnog toka i postrojenje za prečišćavanje
vode "Makiš"). Izuzetno je važno sprečiti dalje smanjivanje kapaciteta izvorišta podzemnih
voda i obezbediti njegovu rekuperaciju. Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije je bila
predviđeno da bi se dodatne količine vode za Savsko-beogradski sistem mogle dovesti sa
Starovlaških planina (podsistem Uvac, Rzav), kao i iz srednjeg toka Drine, odnosno,
alternativno, da bi se deo budućih potreba Beograd mogao obezbediti i iz velikih aluvijalnih
izvorišta: drinskog aluviona u Mačvi (uz povezivanje Beogradskog sa Sremskim sistemom), i
aluvijalnog izvorišta "Godomin-Šalinac" (za snabdevanje vodom Grocke i južnih i istočnih
delova sistema) ali ovo se ne predviđa u planskom periodu Strategije.

Mačvanski regionalni sistem

Kapaciteti izvorišta podzemnih voda su veći od potreba ovog područja. Ovaj sistem, kao
izvorište visokokvalitetne vode koristi podzemne vode aluviona Mačve i Posavine, površinske
vode i lokalna izvorišta, snabdevajući naselja u opštinama: Šabac, Bogatić, Loznica, Mali
Zvornik, Osečina, Ljubovija, Vladimirci i Koceljeva. Vodoprivrednom osnovom Republike
Srbije je bilo predviđeno da bi se u perspektivi veći deo zahvaćenih voda iz drinskog aluviona
(izvorište na potezu Badovinci - ušće Drine u Savu) mogao koristiti za snabdevanja vodom
Srema, sa mogućnošću povezivanja sa okolnim sistemima, ali ovo se ne predviđa u
planskom periodu Strategije.

Regionalni sistemi u AP Vojvodini

Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije su bili predviđeni sledeći regionalni vodovodni
sistemi na teritoriji AP Vojvodina: Sremski regionalni sistem, Novosadski regionalni sistem,
Bački regionalni sistem, Regionalni sistem gornje Tise i Južnobanatski regionalni sistem.

Strategija vodosnabdevanja i zaštite voda na teritoriji APV doneta je 2010. godine i u okviru
ovog dokumenta zaključeno je da ova opredeljenja zahtevaju temeljnu reviziju pre svega
zbog promena u integrisanom upravljanju vodama koje se dešavaju u društvu. U ovom
dokumentu razvoj snabdevanja vodom na predmetnom području podeljen je na faze. U prvoj
fazi bila su predviđena planska istraživanja u cilju obezbeđenja dovoljnih količina kvalitetnih
podzemnih voda za potrebe snabdevanja stanovništva vodom za piće. U drugoj fazi, na bazi
sprovedenih istraživanja uradio bi se Generalni projekat vodosnabdevanja stanovništva u AP

Vojvodina. Treća faza obuhvatila bi kratkoročno rešavanje pitanja snabdevanja vodom za
piće u okviru mikroregionalnih vodovodnih sistema, koji bi se vremenom proširivali.
Optimalna dugoročna orijentacija snabdevanja vodom na regionalne sisteme bila bi
sprovedena u četvrtoj fazi, intregrisanjem lokalnih izvorišta, mikroregionalnih sistema u
regionalne i makroregionalne sisteme. Nažalost, istraživanja koja su bila predviđena
Strategijom vodosnabdevanja i zaštite voda na teritoriji AP Vojvodina nisu sprovedena, tako
da još uvek nije urađen Generalni projekta vodosnabdevanja stanovništva u AP Vojvodina,
pa samim tim i ne postoje utvrđeni pravci razvoja.

Međutim, imajući u vidu generalna strateška opredeljenja Strategije vodosnabdevanja i
zaštite voda na teritoriji AP Vojvodine, u okviru Strategije su predstavljeni mogući pravci
budućeg razvoja snabdevanja vodom AP Vojvodine.

Za dugoročno rešavanje problema vodosnabdevanja centralna Bačka i istočni Srem će
najverovatnije kao izvorišta koristiti aluvion Dunava sa područja Bezdan-Bogojevo (Bački
regionalni sistem) i aluvion Save sa područja Jarak-Klenak (Sremski regionalni sistem, sa
eventualnim spajanjem sa Savsko-beogradskim regionalnim sistemom). Način snabdevanja
vodom ostalih područja u autonomnoj pokrajini nije moguće definisati dugoročno, jer se na
nekim prostorima problem nezadovoljavajućeg kvaliteta vode mora urgentno rešavati.

Što se središnjeg i severnog Banata tiče, dosadašnja istraživanja i urađena projektna
dokumentacija pokazuju da se snabdevanje vodom može rešiti izgradnjom Južnobanatskog
regionalnog sistema (sa izvorišta Kovin-Dubovac), koji zahteva značajna sredstva. Sa druge
strane, potencijalna izvorišta (označena kao Istočni obod Telečke i Jugoistočni Banat u
Strategiji vodosnabdevanja i zaštite voda na teritoriji AP Vojvodine), su sa povoljnijim
geografskim položajem, ali im je nivo istraženosti veoma nizak. Zato bi dalja istraživanja
trebalo usmeriti prvenstveno na ove lokalitete. Povoljni rezultati istraživanja, sa aspekta
količina i kvaliteta voda, mogli bi uticati na orijentaciju na ova izvorišta, što bi ekonomski bilo
opravdano, dok bi ih negativni rezultati eliminisali iz daljih razmatranja. Ovo treba uraditi u
što kraćem periodu, što bi značajno ubrzalo rešavanje problema snabdevanja vodom nekih
gradova (Zrenjanin, Kikinda i dr.).

Na krajnjem severu autonomne pokrajine na vodnom području Bačka i Banat manje opštine
uz Tisu mogu problem snabdevanja vodom rešavati iz lokalnih izvorišta, a ukoliko to ne
urade, Bački regionalni sistem postaje najrealnija mogućnost.

Novosadski regionalni sistem, danas najveći u AP Vojvodini i dalje će se širiti, obuhvatajući
pojedine susedne opštine.

Generalno se može zaključiti da u velikom delu AP Vojvodine koji se snabdeva iz osnovnog
vodonosnog kompleksa potrebno je dugoročno uskladiti zahvatanje vode sa prirodnim
prihranjivanjem ove izdani i na taj način omogućiti postizanje dobrog kvantitativnog stanja
vodnih tela podzemnih voda. Kako su najveći problemi u AP Vojvodini, sa aspekta količina i
kvaliteta vode, vezani za područje srednjeg i severnog Banata, istočnog Srema, kao i
centralne i severoistočne Bačke, RVS bi trebalo da budu orijentisani sa zapada ka istoku i sa
juga ka severu.

Operativni cilj i mere

S obzirom na kompleksnost ove problematike, a pre svega imajući u vidu neizvesnost
vremenske realizacije ovakvih sistema, ova problematika nije tretirana na isti način kao kod
drugih oblasti (kroz definisane operativne ciljeve i mere za njihovu realizaciju). Ipak se mogu
kao dva osnovna cilja izdvojiti:

Da bi se omogućilo formiranje nekih regionalnih višenamenskih hidrosistema, sa funkcijom
korišćenja i zaštite voda od zagađivanja, u planskom periodu treba takođe razmotriti potrebu
poboljšanja režima vodotoka koji bi činili okosnicu ovih sistema. U tom kontekstu, treba
ispitati i utvrditi mogućnost prevođenja voda iz vodotoka bogatijih vodom u područja
siromašnija vodom (iz reke Uvac u Rzav, sa Starovlaških planina, Mlave i Rasine u slivno
područje Velike Morave, iz Drine u slivno područje Kolubare, iz Pčinje i Dragovištice u Južnu
Moravu itd.).

Ukoliko bi u planskom periodu došlo do izgradnje nekih brana, formiranjem akumulacionih
prostora obezbedili bi se preduslovi za višenamensko korišćenje vode (snabdevanje
stanovništva i industrije, navodnjavanje, određeni vidovi sporta i rekreacije), zaštitu voda od
zagađivanja i ekosistema (povećanje malih voda) i zaštitu od štetnog dejstva voda
(prihvatanje dela poplavnog talasa). Ove brane sa akumulacijama bile bi glavni objekti
budućih regionalnih višenamenskih sistema.

Ostali činioci od značaja za upravljanje vodama

Dostizanje strateških i operativnih ciljeva iz pojedinih oblasti vodne delatnosti uslovljeno je
adekvatnim rešenjima u drugim oblastima, prvenstveno u oblasti zakonodavstva i ekonomije.

Pravni i institucionalni okvir

Pravni i institucionalni okvir se odnosi na regulativu i organizacionu i institucionalnu podršku
sektoru voda.

Strateški cilj: Završetak pravne reforme sektora voda u skladu sa potrebama prilagođavanja
društvenim uslovima i zahtevima EU i efikasna organizacija sektora voda.

Operativni ciljevi i mere

Operativni cilj 1: Kompletiranje pravne regulative, uz usaglašavanje sa međunarodnim
pravom

Mere za dostizanje cilja:

1) u što kraćem roku kompletirati podzakonska akta propisana Zakonom o vodama i drugim
zakonima koji se odnose na ovu oblasti, uključujući i strateška i planska dokumenta,
uzimajući u obzir:

(1) relevantne direktive EU koje uređuju sektor voda, uključujući i direktive koje se
odnose na zaštitu životne sredine u celini (Prilog 1),

(2) ostale direktive EU koje su od značaja za upravljanje vodama, tzv. horizontalne
direktive (Prilog 1);

2) definisati u okviru posebnog podzakonskog akta indikatore/pokazatelje za praćenje
realizacije ciljeva utvrđenih ovom strategijom;

3) definisati prioritete i dinamiku dostizanja standarda propisanih regulativom u oblasti voda;

4) doneti odgovarajuća akta kojima se unapređuje statistika u oblasti voda, kao i ona kojima
se utvrđuje način obračuna i naplate vodnih naknada;

5) doneti strategiju za restrukturiranje javnih vodoprivrednih preduzeća i realizovati je u
utvrđenom roku;

6) doneti strategiju restrukturiranja JKP čiji su osnivači organi lokalne samouprave i sprovesti
proces restrukturiranja u utvrđenom roku.

Operativni cilj 2: Institucionalno jačanje sektora voda i intenzivnija saradnja sa ostalim
sektorima koji su u vezi sa sektorom voda

Mere za dostizanje cilja:

1) obezbediti bolju koordinaciju aktivnosti vezanih za vode, između svih ministarstava u čijoj
je nadležnosti voda kao resurs;

2) osnovati posebnu finansijsku instituciju umesto postojećeg budžetskog fonda za vode, sa
ciljem da se omogući efikasnije finansiranje razvoja sektora voda;

3) oformiti posebne investicione centre na regionalnom nivou, radi efikasnijeg sprovođenja
projekata od kapitalnog značaja za Republiku Srbiju, region i/ili lokalnu samoupravu;

4) jačati kapacitete državne uprave u oblasti upravljanja vodama na republičkom nivou (u
okviru nadležnih ministarstava), nivou AP Vojvodine (u okviru nadležnog sekretarijata ili
drugih institucionalnih oblika) i lokalnom nivou (Uprava za vode, u Beogradu, odnosno
direkcije, zavodi i drugi oblici u ostalim jedinicama lokalne samouprave), uz povećanje
multidisciplinarne zastupljenosti stručnog kadra;

5) uspostaviti bolju saradnju između relevantnih organa državne uprave i javnih
vodoprivrednih preduzeća, radi promovisanja i sprovođenja integralnog upravljanja vodama;

6) jačati inspekcijski nadzor i vršiti kontrolu primene odredaba Zakona o vodama.

Operativni cilj 3: Uvođenje regulatorne funkcije u sektor voda

Mera za dostizanje cilja:

1) formirati samostalno regulaciono telo za regulaciju poslovanja preduzeća koja se bave
uslugama iz oblasti snabdevanja vodom za piće i kanalizacije ili regulatornu funkciju
nadležnog ministarstva proširiti.

Operativni cilj 4: Javnost rada sektora voda

Mere za dostizanje cilja:

1) obezbediti uslove za rad Nacionalne konferencije za vode kao reprezenta javnosti;

2) obezbediti učešće šire javnosti u fazi izrade planova upravljanja vodama;

3) preko sredstava javnog informisanja učiniti dostupnim informacije koje se odnose na
sektor voda, a od značaja su za život ljudi i stanje životne sredine;

4) po potrebi formirati posebno telo za učešće javnosti na nivou vodnog područja;

Mere za dostizanje cilja:

1) obezbediti učešće komunalnog sektora u finansiranju razvoja sektora voda, sredstvima
ostvarenim iz ekonomske cene vode;

2) obezbediti uslove za učešće ostalih fondova i privatnog kapitala u sredstvima za
finansiranje razvoja sektora voda;

3) obezbediti sufinansiranje u okviru svake oblasti podrške iz fondova EU (tehnička pomoć,
investicije-infrastrukturni radovi i nabavka opreme, "grant" šeme i sl.).

4.2. Okvirni vodni bilans

Prema Zakonu o vodama vodni bilans je kvantitativni i kvalitativni odnos raspoloživih i
potrebnih količina površinskih i podzemnih voda na određenom prostoru i u određenom
vremenu. U nastavku se daje okvirni vodni bilans, koji obuhvata prirodne elemente vodnog
bilansa i okvirna razmatranja mogućnosti zadovoljavanja potreba za vodom na pojedinim
prostorima. Ovakav pristup proističe iz nemogućnosti detaljnijeg sagledavanja vodnog
bilansa, s obzirom na brojne neizvesnosti kako u pogledu potreba za vodom za pojedine
oblasti vodne delatnosti, tako i efekata globalnih klimatskih promena na našim prostorima.

4.2.1. Prirodni elementi vodnog bilansa

a) Površinske vode

Na teritoriju Republike Srbije godišnje padne oko 63,7 milijarde m

vode, otekne oko 16

milijardi m

, dok se ostatak evapotranspiracijom vraća u atmosferu.

U Tabeli 55. je dat pregled količine voda koje nastaju na teritoriji Republike Srbije po
određenim bilansnim jedinicama (Slika 45), a u Tabeli 56. po vodnim područjima.

Bilansne jedinice, kao prostori na kojima se sagledava bilans voda, predložene su na bazi
sagledavanja prirodnih karakteristika područja, mogućnosti zadovoljavanja potreba za vodom
sa određenih prostora, lokacija stanica za kontrolu proticaja i dr. Za buduća preciznija
sagledavanja vodnog bilansa potrebno je namenskom studijom izvršiti verifikaciju
predloženih ili predložiti drugačije bilansne jedinice i definisati metodologiju za izradu vodnog
bilansa u sledećim ciklusima planiranja.

Slika 45. Bilansne jedinice na teritoriji Republike Srbije, sa granicama vodnih područjima

Tabela 56. Količine vode nastale na teritoriji Republike Srbije, po vodnim područjima

Vodotok/vodno područje

Površina

sliva

Padavine Protok Zaprem. Oticaj Evapotr.

(km

)

(mm)

/s)

(10

)

(mm)

VODNO PODRUČJE SAVA

Sava, Mačva

1.459,37

700

2,49

646

Drina

2.957,14

926

26,24

826

280

646

Lim

3.150,37

892

36,34

1145

364

528

Kolubara

2.728,36

803

19,13

602

221

582

VP SAVA

10.295,25

851

84,19

2652

258

593

VODNO PODRUČJE BEOGRAD

Grad Beograd, sliv Morave

546,07

658

1,47

573

Grad Beograd, sliv Dunava

799,19

645

1,01

605

Grad Beograd, sliv Save

986,11

657

1,53

608

Grad Beograd, sliv Kolubare

899,85

743

2,27

664

VP BEOGRAD

3.231,23

678

6,27

198

617

VODNO PODRUČJE MORAVA

Južna Morava, gornji tok, Pčinja i
Dragovištica

3.494,51

771

26,71

841

241

530

Južna Morava, srednji tok

5.681,62

737

32,71

1030

182

555

Južna Morava, donji tok

2.109,54

667

7,47

235

112

555

Nišava

2.874,75

748

22,83

719

250

498

Ibar

3.490,98

786

31,08

979

281

505

Z. Morava, gornji tok

4.743,18

871

43,15

1359

287

584

Z. Morava, donji tok

3.034,64

742

14,03

442

146

596

Velika Morava

6.192,07

680

21,08

664

107

573

VP MORAVA

31.621,30

752

199,07 5429

172

580

VODNO PODRUČJE DONJI DUNAV

Donji Dunav

6.245,52

719

36,70

1156

185

534

Timok

4.486,71

709

27,90

879

196

513

VP DONJI DUNAV

10.732,22

715

64,60

2035

190

525

VODNO PODRUČJE SREM

Dunav gornji, Srem

879,27

621

3,81

120

136

485

Sava, Srem

2.970,02

654

10,79

340

115

539

VP SREM

3.849,29

647

14,60

460

119

528

VODNO PODRUČJE BAČKA I BANAT

Dunav gornji, Bačka

1.596,48

641

1,77

606

Tisa, Bačka

5.611,62

583

8,57

270

535

Tisa, Banat

5.244,63

549

9,35

295

493

Tamiš, Nadela

3.043,43

632

3,40

107

597

Sliv DTD, Banatski vodotoci

2.242,56

652

5,16

162

580

VP BAČKA I BANAT

17.738,71

595

28,24

890

545

VODNO PODRUČJE AP KOSOVO I METOHIJA

Ibar, AP Kosovo i Metohija

4.045,68

772

20,86

657

163

609

Južna Morava, AP Kosovo i Metohija

1.555,42

740

8,10

255

164

576

Jadranski sliv

4.654,01

733

62,79

1978

425

308

Egejski sliv - Lepenac

683,89

766

8,93

281

412

354

VP AP Kosovo i Metohija

10.939,00

750

100,67 3171

290

460

U Tabeli 57. su prikazane količine vode koja dotiče u Republiku Srbiju sa teritorija susednih
zemalja, dok Tabela 58. sadrži ukupne količine vode na teritoriji Republike Srbije, po
slivovima (Egejski, Jadranski i Crnomorski).

Tabela 57. Količine vode koja dotiče u Republiku Srbiju sa drugih područja

Sliv

Prosečni protok

Dotiče iz

/s 10

/god

Dunav sa Dravom

2.777

87.575

Mađarske i Hrvatske

Tisa

802

25.288

Mađarske

Begej

22,5

713

Rumunije

Kanal Baja-Bezdan i Plazovića potok*

Mađarske

Tamiš

38,8

1.224

Rumunije

Brzavica, Moravica, Karaš, Nera*

1.104

Rumunije

Drina sa Limom

301

9.492

Crne Gore i Bosne i Hercegovine

Sava

1.159

36.550

Hrvatske

Nišava

5,02

162

Bugarske

UKUPNO

5.119 161.415

* preuzeto iz Vodoprivredne osnove Republike Srbije

Tabela 58. Ukupne količine vode na teritoriji Republike Srbije

Sa drugih područja

Sa teritorije Republike Srbije

Ukupno

Vodotok/sliv Prosečan protok

Dotiče iz

Prosečni protok

Otiče u

/god

Egejski sliv

Lepenac

8,92

281 Makedoniju 8,92

281

Pčinja

3,29

104 Makedoniju 3,29

104

Dragovištica

4,89

154

Bugarsku 4,89

154

Ukupno Egejski sliv

17,10

539

Jadranski sliv

Beli Drim i
Plavska reka

62,79

1.978

Albaniju 62,79 1.978

Ukupno Jadranski sliv

62,79 1.978

Crnomorski sliv

Dunav sa
Dravom

2.777

87.575 Mađarske i

Republike

Hrvatske

2.777 87.575

voda, prebacivanje voda iz sliva u sliv, itd.). Procenjuje se da ovaj uticaj nije veliki kod većih
vodotoka, ali može da bude značajan za pojedine manje vodotoke.

b) Podzemne vode

Teritoriju Republike Srbije karakteriše različit nivo istraženosti podzemnih voda. Najobimnija
istraživanja rađena su na prostoru AP Vojvodine, Beograda i Mačve, dok je u centralnoj Srbiji
obim terenskih i studijskih istraživanja bio manjeg obima, tako da su i pokazatelji manje
pouzdanosti.

Namenska istraživanja izvršena su u periodu 2007-2011 god. za potrebe izrade bilansa
podzemnih voda Republike Srbije, na 157 izvorišta. Na osnovu rezultata ovih istraživanja
bilansirane su rezerve podzemnih voda u AP Vojvodini, Mačvi i u zoni Beogradskog izvorišta,
pri čemu su dobijeni sledeći pokazatelji:

1) za Bačku, Banat i Srem rezerve u aluvionima iznose oko 16 m

/s, osnovnom vodonosnom

kompleksu oko 5,5 m

/s, neogenim sedimentima oko 1 m

/s, sa mogućnošću dodatne

eksploatacije od oko 10 m

/s;

2) za Mačvu rezerve u aluvionima iznose oko 9 m

/s, sa mogućnošću dodatne eksploatacije

do 10 m

/s;

3) za Beogradsko izvorište (u priobalju Save) rezerve iznose oko 5 m

/s, sa mogućnošću

dodatne eksploatacije do 2 m

/s.

Takođe, izvršeno je bilansiranje prirodno obnovljivog resursa podzemnih voda za aluvijalne i
terasne sedimente Južne Morave, Vlasine, Jablanice, Veternice i Sušice, Puste reke,
Toplice, Nišave, Moravice kod Aleksinca, Moravice, Đetinje, Skrapeža, Ibra, Gruže, Rasine,
Pepeljuše, Zapadne Morave, Belog Timoka, Crnog Timoka, Velikog Timoka, Lepenice,
Resave, Velike Morave, Jasenice, Mlave, Peka, Ralje, desnih pritoka Kolubare, Kolubare,
Uba, Beljanice i Turije, Tamnave, Drine (pre ulaska u Mačvu) i Dunava (nizvodno od HE
Đerdap 1). Ukupna dobijena srednja količina prirodno obnovljivih podzemnih voda u
analiziranim aluvijalnim i terasnim sedimentima iznosi oko 16,7 m

/s (15-18,3 m

/s). U ovu

vrednost uključeno je oko 10% količina prirodno obnovljivog resursa podzemnih voda malih
aluvijalnih sedimenata.

U priobalju reka gde su aluvijalni sedimenti u direktnoj hidrauličkoj vezi sa vodotocima mogu
se zahvatati znatno veće količine podzemnih voda ako se formiraju izvorišta tipa priobalne
infiltracije. Detaljno su analizirane lokacije potencijalnih regionalnih izvorišta infiltracionog tipa
na lokaciji Zidine, Apatin - Mesarske Livade, Kovin - Dubovac. Takođe, izvršena je procena
potencijalnosti vodnih tela u karstu Zapadne i Jugozapadne Srbije (Tara, Vapa i Pešter,
Jadovnik, Zarudine, Bučje, Jarut, Lelić, Povlen, Zlatibor i Zlatar), ukupne površine od 3.276
km

. Uz današnje korišćenje od 1,2 m

procenjuje se da je moguće zahvatiti dodatnih oko 8

Na prostoru Istočne Srbije izdvojena su pilot vodna tela, na kojima su vršena dvogodišnja
osmatranja parametara i usvojena je metodologija bilansiranja vodnih tela u karstu.

Prema sadašnjem nivou istraženosti, ocenjuje se da je ukupan resurs podzemnih voda u
Republici Srbiji bez AP Kosova i Metohije oko 65-70 m

/s, pri čemu su skoro 70% vode

aluvijalne izdani (skoro polovina na prostoru centralne Srbije i oko 37% u AP Vojvodini), a
oko 16% vode iz karsta (sve u centralnoj Srbiji). Vode osnovnog vodonosnog kompleksa u
potpunosti su zastupljene na prostoru AP Vojvodine. Potencijalne količine podzemnih voda
mogu biti uvećane za oko 40 m

/s, veštačkim prihranjivanjem postojećih i novih regionalnih

izvorišta. Najviše uslova za ovo, prema sadašnjem stepenu istraženosti, imaju pojedina
aluvijalna izvorišta, što bi bio rezultat veštačke infiltracije površinskih voda.

Sadašnja eksploatacija podzemnih voda iznosi svega oko 30% procenjenih količina, tako da
se u budućnosti može računati sa značajnim povećanjem eksploatacije postojećih izvorišta,
što mora biti verifikovano neophodnim detaljnim istraživanjima. Naravno, mora se imati u
vidu da pojedini delovi teritorije oskudevaju u podzemnim vodama, dok na nekim prostorima
njih ima dovoljno.

U narednom periodu potrebno je dovršiti aktivnosti na strateškim projektima za potrebe
bilansiranja rezervi podzemnih voda, a u cilju dobijanja pouzdanih vrednosti ukupno
raspoloživih količina za potrebe javnog vodosnabdevanja, kao i drugih vidova korišćenja
voda (industrijske potrebe i dr.). Za potrebe ocene obezbeđenosti, iskoristivosti i zaštite
podzemnih voda neophodno je vršiti stalni monitoring eksploatacije podzemnih voda, efekata
eksploatacije i stanja kvaliteta, uključujući i duboke izdani.

4.2.2. Mogući uticaji promene klime

Izučavanje klimatskih promena i njihovog uticaja na vodne resurse je veoma aktuelno, kako
u našoj zemlji tako i širom sveta, zbog značaja koji ovaj resurs ima za opstanak i razvoj
društva u celini. Klima je sama po sebi varijabilna, a klimatske promene se definišu kao:
"Promene koje su direktno ili indirektno uslovljene ljudskim aktivnostima, a koje izazivaju
promene u sastavu globalne atmosfere, i koje su, superponirane na prirodna kolebanja
klime, osmotrene tokom uporedivih vremenskih perioda". Mnoge zabeležene klimatske
pojave se dovode, nekad sa većim a nekad sa manjim pravom, u vezu sa promenama u
klimatskom sistemu planete. Izvesnost postojanja klimatskih promena se ogleda u stalnom
povećanju gasova sa efektima staklene bašte, pre svega ugljendioksida, koji se dovode u
vezu sa osmotrenim povećanjem temperature na planeti. Međunarodna istraživanja
(Međunarodni panel za klimatske promene - IPCC) govore o prosečnom povećanju
temperature na planeti Zemlji u poslednjih 100 godina od oko 0,74°C, kao i o njenom
ubrzanijem rastu u ovom veku.

Od značaja za Strategiju su sledeća pitanja:

1) kakve klimatske promene su do sada uočene u Republici Srbiji;

2) da li su klimatske promene već imale uticaj na rečne proticaje i vodne resurse;

3) šta se može očekivati u bližoj, a šta u daljoj budućnosti i koliki je stepen (ne)izvesnosti kod
predviđanja budućih klimatskih i hidroloških uslova.

Odgovori na prva dva pitanja se traže putem regresionih i drugih analiza, a na treće i putem
globalnih (GCM) i regionalnih klimatskih (RCM) i hidroloških modela. U poslednjih desetak
godina, u saradnji fakulteta za fiziku i Centra za izučavanje klimatskih promena pri Institutu
za meteorologiju, urađeni su brojni RCM modeli, sa prognozama buduće klime po različitim
scenarijima. U istom periodu urađene su u IJČ brojne studije i analize osmotrenih vrednosti
prosečnih temperatura vazduha, padavina i proticaja u rekama u Republici Srbiji i utvrđene
su značajne korelacije između njih. Analiziran je period 1949-2006. godine koji se, s obzirom
na dužinu (58 godina), može smatrati reprezentativnim za definisanje trendova. Za ovaj
period postoje podaci sa brojnih klimatskih (odabrano 26 temperaturnih i 34 padavinske) i
hidroloških (18, uz korišćenje većeg broja za određene provere) stanica. Detaljnije analize
parametara su urađene na godišnjem i mesečnom nivou, dok su dodatne provere dobijenih
rezultata rađene za različite vremenske periode.

Slika 46. Godišnji temperaturni (slika levo) i padavinski (slika desno) trendovi u Republici

Srbiji

Slika 47. Godišnja promena temperature i padavina u bližoj (A1B) i daljoj budućnosti (A1B i

A2 scenariji) u odnosu na period 1961-1990. godine

Hidrološki trendovi su u određenom skladu sa osmotrenim klimatskim trendovima, imajući u
vidu činjenicu da proticaj u rekama ne zavisi samo od klimatskih promena, već i od drugih
faktora, prvenstveno antropogenih. Prosečan trend smanjenja srednjegodišnjih proticaja u
centralnoj Srbiji je oko 30%/100 godina, ali je različit po prostoru. Najmanje promene se
beleže u jugozapadnom delu Republike Srbije, a najveće negativne u istočnom.

Treba imati u vidu da bi veći porast temperatura mogao imati za posledicu veći negativan
uticaj na proticaje u vodotocima na teritoriji Republike Srbije.

Pored navedenih promena u režimu temperature i padavina na godišnjem i sezonskom
nivou, vrlo verovatno je da se značajne promene mogu očekivati i u pogledu intenziteta i
frekvencije klimatskih ekstrema kao što su suše, jake kiše i drugo. Vrlo je izvesno da
Republiku Srbiju u budućnosti očekuje sve više sušnih perioda, što ne isključuje i mogućnost
češće pojave velikih voda.

4.2.3. Promene u režimu voda

U planskom periodu Strategije mogu, u zavisnosti od brojnih faktora, nastati promene u
režimu voda od kojih su najznačajnije u pogledu:

1) potreba za vodom za različite korisnike - pre svega, navodnjavanje, snabdevanje vodom
stanovništva, snabdevanje vodom industrije, uključujući i hlađenje u termoelektranama,
snabdevanje vodom ribnjaka;

2) načina korišćenja zemljišta;

3) uticaja klimatskih promena, itd.

Faktore koji utiču na ove promene teško je predvideti, tako da procene potreba za vodom
pojedinih oblasti vodne delatnosti, date u okviru projekcija, treba tretirati kao uslovne i sa
velikom dozom neizvesnosti.

U nastavku se daje osvrt na postojeći i očekivane promene u režimu voda vodotoka koji
dotiču u našu zemlju, kao i nekih značajnijih domaćih vodotoka.

U slučaju reke Save pitanja režima voda treba rešavati u okviru Međunarodne komisije za
sliv reke Save, kao i bilateralnim sporazumima sa susednim zemljama. Imajući u vidu da su
Slovenija i Hrvatska članice EU, kod kojih postoje rokovi za dostizanje emisionih standarda,
kao i standarda kvaliteta voda u vodotocima, očekuje se dalje poboljšanje stanja kvaliteta
voda reke Save, pogotovu imajući u vidu opredeljenje Bosne i Hercegovine i Republike
Srbije za poštovanjem standarda EU po pitanju primene Okvirne direktive o vodama.
Međutim, iako je sliv reke Save bogat vodom, na teritorijama uzvodnih zemalja postoje
značajni tereni pogodni za navodnjavanje zemljišta, izgradnju ribnjaka, izgradnju
termoenergetskih objekata i druge namene, što može dovesti do smanjivanja proticaja,
pogotovu u malovodnom periodu, o čemu treba voditi računa prilikom bilateralnih i
multilateralnih pregovora. Takođe, treba imati u vidu da u ovom trenutku relativno dobrom
kvalitetu voda reke Save doprinosi i činjenica da ekonomska situacija u uzvodnim zemljama
nije dobra i da industrije ne rade ranijim kapacitetom. Zbog toga je bitno da se obezbedi da
razvoj industrijskih postrojenja u svim uzvodnim zemljama bude praćen odgovarajućom
izgradnjom postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda. Ovo je posebno značajno zbog
činjenice da su pitanja kvanititeta i kvaliteta voda međusobno tesno povezana, a u Republici
Srbiji se na reci Savi nalaze značajna izvorišta vode za piće, čija bezbednost mora imati
prioritet.

4.3. Aktivnosti, sredstva i rokovi za dostizanja ciljeva u uređenju i

korišćenju voda, zaštiti voda i zaštiti od štetnog dejstva voda

Da bi sektor voda mogao da funkcioniše u skladu sa načelom održivog razvoja i da bi se
dostigli napred utvrđeni strateški i operativni ciljevi, potrebno je unaprediti kapacitete,
obezbediti odgovarajući obim i strukturu potrebnih sredstava i definisati dinamiku dostizanja
ciljeva.

4.3.1. Finansiranje izgradnje i rekonstrukcije vodnih objekata i sistema i drugih

poslova

a) Projekcija potrebnih sredstava za funkcionisanje i razvoj

Projekcija potrebnih sredstava data je za one oblasti sektora voda u kojima participira država
sa nivoa republike, autonomne pokrajine i lokalne samouprave (Tabela 60), i to za:

1) tekuće poslovanje i održavanje postojećih vodnih objekata i sistema u javnoj svojini, koji
služe za zaštitu od poplava, zaštitu od erozije i bujica, odvodnjavanje i navodnjavanje;

2) razvoj u oblasti korišćenja voda: snabdevanje vodom stanovništva i navodnjavanje;

3) razvoj u oblasti zaštite voda od zagađivanja: kanalizacioni sistemi, PPOV i atmosferska
kanalizacija;

4) razvoj u oblasti zaštite od voda: zaštita od poplava, erozije i bujica i odvodnjavanje.

Pored ovoga, projekcijom su obuhvaćena i sredstva potrebna za funkcionisanje sistema za
snabdevanje vodom za piće i kanalisanje, koja obezbeđuju operateri iz cene vode.

U nastavku je data projekcija sredstava potrebnih za funkcionisanje i razvoj, po oblastima
sektora voda, za period do 2034. godine, bazirana na merama potrebnim za dostizanje
operativnih ciljeva iz ovog poglavlja.

Uređenje i korišćenje voda

Snabdevanje vodom stanovništva

Sredstva potrebna za unapređenje stanja u oblasti snabdevanja vodom odnose se na
proširenje izvorišnih kapaciteta, izgradnju postrojenja za pripremu vode za piće, izgradnju
glavne dovodne mreže regionalnih sistema i izgradnju nove i kompletiranje i dogradnju
postojeće mreže u naseljima.

Za aktivnosti u ovoj oblasti potrebno je obezbediti 1,9 milijardi evra i to oko 60% za izvorišta,
postrojenja za tretman vode i glavnu dovodnu mrežu i oko 40% za distributivnu mrežu u
naseljima.

Efikasno funkcionisanje i adekvatno održavanje sistema za snabdevanje vodom za piće,
uključujući i regionalne sisteme (brane i akumulacije i glavni dovodi) zahteva obezbeđenje
sredstava (iz cene vode i usluga) od oko 362 miliona evra, na godišnjem nivou.

Navodnjavanje

Tempo i pravac razvoja navodnjavanja u budućnosti zavisiće prvenstveno od državne
strategije razvoja poljoprivredne proizvodnje, što će uticati i na opredeljenje privatnog sektora
da ulaže u poljoprivrednu proizvodnju, ali i od mesta ove privredne grane u
makroekonomskim planovima u regionu i šire.

Za revitalizaciju postojećih sistema u javnoj svojini i izgradnju novih sistema za
navodnjavanje potrebno je u planskom periodu obezbediti oko 830 miliona €.

Za održavanje i pogon sistema za navodnjavanje u javnoj svojini potrebno je na godišnjem
nivou obezbediti oko 11 miliona evra.

Zaštita voda od zagađivanja

Kanalizacioni sistemi

Kanalizacioni sistemi sa sistemima za snabdevanje naselja vodom čine organsku i
funkcionalnu celinu, iz čega proističe potreba njihovog uporednog razvoja. Imajući, međutim,
u vidu aktuelno stanje, jasno je da se u planskom periodu, iako je u ovoj oblasti najveći obim
planiranih investicija, ne može obezbediti isti stepen obuhvaćenosti stanovništva
kanalizacionim sistemima, uključujući i njihovo prečišćavanje, kao u oblasti snabdevanja
vodom za piće. Zato u ovom periodu cilj predstavlja ispunjenje zahtevanih standarda EU za
sanitaciju urbanih prostora većih od 2.000 EC, u skladu sa napred utvrđenim prioritetima.

Za dostizanje ovog cilja potrebno je obezbediti sredstva u iznosu od oko 3,6 milijardi evra
(20% za kanalizacionu mrežu, 10% za glavne kolektore i 70% za izgradnju PPOV).

Efikasno funkcionisanje kanalizacionih sistema, što podrazumeva i njihovo adekvatno tekuće
i investiciono održavanje, godišnje će zahtevati oko 194 miliona evra, što se mora obezbediti
iz cene vode i usluga.

Atmosferska kanalizacija

Izgradnja atmosferske kanalizacije je u nadležnosti lokalne samouprave, te u Strategiji nije
detaljno razmatrana. Procenjuje se da je urešavanje problema prikupljanja atmosferskih
voda u naseljima i njihovu evakuaciju potrebno uložiti najmanje tri milijarde evra, ali je za
razmatrani period mnogo realnije računati sa ulaganjem od oko 1,42 milijarde evra.

Zaštita od štetnog dejstva voda

Uređenje vodotoka i zaštita od poplava

Za realizaciju prioritetnih radova i mera potrebno je u narednom planskom periodu obezbediti
oko 260 miliona €. U ovim sredstvima investicioni radovi učestvuju sa oko 75%
(rekonstrukcija i dogradnja postojećih i izgradnja novih objekata), a neinvesticioni sa oko
25%.

S obzirom na značajan obim izvedenih radova na uređenju vodotoka i broj izgrađenih
objekata za zaštitu od poplava, za njihovo održavanje u funkcionalnom stanju, uključujući i

1. Snabdevanje vodom

za piće

349.650

6.643.350

793.500

7.436.850

36,24

2. Regionalni sistemi

12.350

234.650

1.073.500

1.308.150

6,37

3. Navodnjavanje

11.000

209.000

830.300

1.039.300

5,06

Korišćenje voda

373.000

7.087.000

2.697.300

9.784.300

47,67

4. Kanalisanje i zaštita

voda od zagađivanja

193.800

3.682.200

3.630.000

7.312.200

35,63

5. Atmosferska

kanalizacija

1.421.000

6,92

Zaštita voda od
zagađivanja

193.800

3.682.200

5.051.000

8.733.200

42,55

6. Zaštita od poplava

23.000

437.000

260.000

697.000

3,40

7. Zaštita od erozije i

bujica

7.500

142.500

230.000

372.500

1,82

8. Odvodnjavanje

34.000

646.000

290.000

936.000

4,56

Zaštita od voda

64.500

1.225.500

780.000

2.005.500

9,77

UKUPNO (1 do 8)

631.300

11.994.700

8.528.300

20.523.000

100,00

Najveći obim sredstava potrebno je obezbediti u komunalnoj delatnosti (snabdevanje vodom
i kanalisanja naselja, uključujući i atmosferskukanalizaciju), kako za tekuće poslovanje (88%
ukupnih sredstava za ove namene), tako i za razvoj (oko 81% ukupnih sredstava za razvoj).

Slika 48. Struktura ulaganja u razvoj pojedinih oblasti sektora voda

4.3.2. Izvori sredstava i dinamika ulaganja za dostizanje utvrđenih ciljeva

upravljanja vodama

a) Izvori sredstava za upravljanje vodama

Projektovani razvoj i efikasno upravljanje sektorom voda zahtevaju u posmatranom
planskom periodu, prema proceni, sredstva u iznosu od oko 20,5 milijardi evra, a mogu se
obezbediti iz različitih izvora.

Izvori sredstava za razvoj

Razvoj sektora voda moguće je finansirati iz izvora koji su detaljno objašnjeni u poglavlju
"Finansiranje upravljanja vodama".

Ulaganja u kapitalne investicije u planskom periodu moraju biti intenzivna, jer se jedino na taj
način mogu ostvariti strateški i operativni ciljevi razvoja sektora voda. Predložena struktura
finansiranja, odnosno, učešće pojedinih izvora sredstava u finansiranju razvoja (ukupno
8.528,3 miliona €) prikazana je u Tabeli 60. i na Slici 49.

Tabela 60. Izvori sredstava za finansiranje razvoja sektora voda po oblastima, u milionima €

Namena
ulaganja

Izvori sredstava

Sredstva

budžeta

Republike

Srbije i

JKP

cene
vode

Ostali

izvori

(kredit

donacije

i sl.)

EU i

drugi

fondovi

Lokalna

samouprava

Sopstvena

sredstva

investitori

Ukupno

Učešće

u %

Snabdevanje
vodom za piće

200

143,5

793,5

9,3

Regionalni
sistemi

400

100

73.5

300

100

1.073,5 12,6

Navodnjavanje

200

100

480,3

830,3

9,7

Korišćenje
voda

600

300

273.5

600

293,5

630,3

2.697,3 31,6

Kanalisanje i
zaštita voda od
zagađivanja

750

300

700

1.000

300

580

3.630

42,6

Atmosferska
kanalizacija

150

621

650

1.421

16,7

Zaštita voda od
zagađivanja

900

300

1.321

1.000

950

600

5.051

59,3

Zaštita od
poplava i
erozija

300

100

490

5,8

Odvodnjavanje

120

290

3,3

Zaštita od voda

420

150

140

780

9.1

UKUPNO

1.920

600 1.594,5 1.750

1.383.5

1.280,3

8.528,3 100,0

Učešće u %

22,51

7,04

18,70

20,52

16,22

15,01

100,00

Sredstva budžeta Republike Srbije i AP Vojvodine, evidentirana preko fondova za vode ili
kao aproprijacija u budžetu, koristiće se za ulaganja u izgradnju i rekonstrukciju:

1) objekata za zaštitu voda od zagađivanja, tj. postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda i
pripadajućih objekata;

2) objekata i sistema za snabdevanje vodom za piće, regionalnog značaja (višenamenski
regionalni sistemi) i infrastrukture kojom se povećava kapacitet izvorišta snabdevanja
vodom;

Slika 49. Izvori finansiranja razvoja po oblastima sektora voda

Tekuće poslovanje, uključujući i održavanje, zahteva obezbeđenje oko 630 miliona evra na
godišnjem nivou (prosek za planski period), a finansira se iz:

1) cene vode, kada su u pitanju komunalne delatnosti snabdevanja vodom za piće i
kanalisanja;

2) sopstvenih sredstava vlasnika vodnih objekata i sistema.

Porast cene vode i prihoda od naknada

Cena vode i usluga je najvažniji izvor finansiranja komunalnog sektora. Dostizanje
ekonomske cene (odnosno, usluga snabdevanja vodom i kanalisanja naselja) mora biti
prilagođeno ekonomskoj moći stanovništva i privrede. Prosečna projektovana ekonomska
cena vode za planski period iznosi 1,35 €/m³,bez poreza na dodatu vrednost (Slika 50).

Slika 50. Dinamika dostizanja ekonomske cene vode

Procenjuje se da bi se uspostavljanjem ekonomske cene vode i zakonom propisanog nivoa
naknada za vode, obezbedila ukupna sredstva (koju plaćaju operateri komunalnih usluga i
obveznici koji vodu zahvataju za flaširanje, odnosno koriste u finalnom proizvodu, zatim za
proizvodnju električne energije, za pogon postrojenja i druge namene) u iznosu od oko 1.350
miliona €.

b) Dinamika ulaganja u izgradnju i rekonstrukciju kapitalnih vodnih objekata

Dinamika razvoja u sektoru voda neće biti ujednačena po godinama, već će se investicije
realizovati u zavisnosti od dinamike kojom se obezbeđuju odgovarajući društveni i
ekonomski uslovi, uključujući i finansijske i stručne kapacitete (Slika 51).

Slika 51. Dinamika ulaganja u razvoj sektora voda

Razmatrani planski period je veoma dug period sa aspekta predviđanja društveno-političkih,
ekonomskih, fiskalnih i ostalih uslova poslovanja, za koji na državnom nivou ne postoje
okvirne projekcije, pa su prioriteti u investiranju predstavljali osnov za planiranje dinamike
ulaganja. Međutim, za period od deset godina projekcija je rađena uzimajući u obzir i
makroekonomske projekcije koje se odnose na rast bruto društvenog proizvoda i rast
investicija u Republici Srbiji u pomenutom periodu

(Tabela 61).

__________

Elementi za procenu navedenih pokazatelja preuzeti su iz Fiskalne strategije za 2016.

godinu sa projekcijama za 2017. i 2018. godinu i drugih državnih strateških dokumenata.

Obim ulaganja u razvoj sektora voda u prvih desetak godina mora da obezbedi povećanje
učešća ovih investicija u BDP-u na 1,25% do 2024. godine, što je dva puta više u odnosu na
2012. godinu. Ovakav rast bi predstavljao i povećanje učešća investicija u sektor voda u
ukupnim investicijama sa 4,5% u 2012. godini, na 7,57% u 2024. godini. Prethodne procene

V MERE ZA OSTVARIVANJE UTVRĐENIH CILJEVA

UPRAVLJANJA VODAMA

Napred utvrđeni strateški i operativni ciljevi, odnosno, efikasan i racionalan sistem
upravljanja vodama u skladu sa održivim razvojem moguće je dostići samo ukoliko je:

1) obezbeđen odgovarajući zakonski ambijent, uključujući i regulisanje svojinskih prava;

2) uspostavljen organizacioni i institucionalni sistem, sposoban da omogući integralno
upravljanje vodama na teritoriji Republike Srbije;

3) zaustavljena depopulacija i obezbeđeni uslovi za razvoj industrije;

4) stvoren ambijent za investiranje i profitabilno poslovanje;

5) definisan sistem državnih prioriteta i obezbeđeni podsticaji i povoljnije kreditne linije za
njihovo finansiranje;

6) uspostavljen sistem stabilnog finansiranja sektora voda, kroz primenu principa "korisnik
plaća" i "zagađivač plaća" i dostizanje ekonomske cene vode u skladu sa ekonomskim i
socijalnim statusom korisnika usluga, kao i finansiranjem iz Budžeta;

7) definisan tarifni sistem u oblasti snabdevanja vodom i kanalisanja naselja;

8) potrebno je pojačati kadrovske kapacitete i dovesti cenu vode u ekonomsku kategoriju, a
tamo gde je optimalno rešenje izgradnja regionalnih sistema za vodosnabdevanje, treba
razmotriti sve načine finansiranja, uključujući i EU i druge međunarodne fondove;

9) definisan način korišćenja sredstava fondova EU;

10) uspostavljen zakonski okvir za javno-privatno partnerstvo,

11) obezbeđena regulatorna funkcija i uspostavljeni standardi poslovanja u sektoru voda;

12) povećana motivisanost javnosti i obezbeđeno njeno uključenje u svim fazama planiranja
u sektoru voda;

13) povećan stepen saradnje između organa državne uprave, javnih preduzeća i ustanova,
stručnih, naučnih i finansijskih institucija;

14) uspostavljen kvalitetniji odnos u oblasti planiranja, finansiranja, ulaganja u kapitalne
infrastrukturne objekte, na relaciji republika - autonomna pokrajina - lokalna samouprava.

Saglasno prethodnom, dostizanje definisanih ciljeva zahteva da se, uz adekvatan
zakonodavni i institucionalni okvir, na odgovarajući način sprovode sledeće osnovne mere -
funkcije:

1) planiranje i sprovođenje planova;

2) priprema i realizacija investicija;

3) obezbeđenje sredstava i kapaciteti;

4) održavanje objekata i sistema;

5) nadzor i kontrola;

6) ostale mere (funkcije).

5.1. Zakonodavni okvir

Zakon o vodama je osnovni pravni akt za upravljanje vodama. Da bi se obezbedila njegova
potpuna primena neophodno je doneti sva podzakonska akta propisana tim zakonom kojima
se razrađuju pojedine odredbe tog zakona, naređuje ili zabranjuje neko ponašanje u jednoj
situaciji, odnosno razrađuje odnos uređen tim zakonom, u skladu sa njegovom svrhom i
ciljem. Ovo se odnosi i na planska dokumenta (planovi upravljanja vodama na vodnim
područjima, planovi upravljanja rizicima od poplava i plan zaštite vode od zagađivanja), koja
moraju biti doneta najkasnije do kraja 2017. godine.

Obavezan elemenat planova upravljanja vodama mora biti komunalna delatnost
snabdevanja vodom za piće sistemom javnog vodovoda i sakupljanja, odvođenja i
prečišćavanja otpadnih voda sistemom javne kanalizacije, u delu koji se odnosi na planiranje
izgradnje i finansiranje vodnih objekata, i to:

1) za snabdevanje vodom: vodozahvata, postrojenja za pripremu vode za piće, magistralnih
cevovoda i rezervoara sa uređajima koji im pripadaju;

2) za kanalisanje naselja: glavnih kolektora, postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda,
preradu muljeva, ispusta iz postrojenja u prijemnik i drugih objekata definisanih u Zakonu o
vodama kao vodni objekti za ove namene.

Pri kompletiranju regulative moraju se uzeti u obzir relevantne direktive EU koje uređuju
sektor voda i zaštitu životne sredine u celini i ostale direktive EU koje su od značaja za
upravljanje vodama, tzv. horizontalne direktive (Prilog 1). Ove direktive propisuju standarde u
pojedinim oblastima, koje treba uspostaviti i primeniti u određenom roku. S obzirom da su za
ovu aktivnost potrebna značajna sredstva, Vlada, na predlog nadležnog ministarstva, mora
doneti posebna akta kojima se definišu prioriteti i dinamika za uspostavljanje pojedinih
standarda.

Aktivnostima na restrukturiranju javnih vodoprivrednih i javnih komunalnih preduzeća treba
definisati nadležnosti i potrebne kapacitete ovih preduzeća, a njihovim efikasnim
sprovođenjem treba obezbediti korporativno upravljanje, bolje uslove poslovanja i pružanje
kvalitetnijih usluga u sektoru voda, u što kraćem roku.

Imajući u vidu dužinu planskog perioda, kao i obavezu transponovanja regulative EU u
oblasti voda, realno je da dođe do izmena i dopuna Zakona o vodama, u okviru kojih treba:

1) vodna područja utvrditi po hidrografskom principu, radi obezbeđenja preduslova za
efikasnije upravljanje vodama;

2) smanjiti broj javnih vodoprivrednih preduzeća;

3) iz javnih komunalnih preduzeća koja obavljaju više komunalnih delatnosti na nivou lokalne
samouprave treba izdvojiti delatnosti snabdevanja vodom za piće sistemom javnog
vodovoda i sakupljanja, odvođenja i prečišćavanja otpadnih voda sistemom javne
kanalizacije i formirati nova preduzeća za obavljanje ovih poslova; u slučaju da iz

Ocena je da bi se povećanje efikasnosti u realizaciji poslova obezbedilo ukoliko bi se broj
javnih vodoprivrednih preduzeća na teritoriji Republike Srbije smanjio na jedno, ili dva, sa
više centara organizovanih prvenstveno po hidrografskom principu.

Treba naglasiti da napred navedena promena u organizacionoj strukturi sektora voda, u delu
koji se odnosi na javna vodoprivredna preduzeća, nije u skladu sa aktuelnom regulativom,
pre svega sa Zakonom o utvrđivanju nadležnosti AP Vojvodina, Zakonom o glavnom gradu,
Zakonom o vodama. Prihvatanje ovakvog rešenja zahteva izmenu navedenih zakona.

Operativno obavljanje poslova u sektoru voda vrše vodoprivredna preduzeća i druga pravna
lica koja moraju imati licencu nadležnog ministarstva, kojom se potvrđuje njihova tehničko-
tehnološka opremljenost i kadrovska i organizaciona osposobljenost za obavljanje tih
poslova. Licencu moraju imati i preduzeća koja se bave snabdevanjem vodom za piće
sistemom javnog vodovoda, kao i sakupljanjem, odvođenjem i prečišćavanjem otpadnih voda
sistemom javne kanalizacije, a izdaje je ministarstvo nadležno za poslove upravljanja
vodama. Pored ocene tehničko-tehnološke opremljenosti i kadrovske i organizacione
osposobljenosti za preduzeća koja se bave navedenim komunalnim delatnostima, pri
licenciranju bi trebalo uključiti i sledeće aspekte:

1) zaštita interesa potrošača, uspostavljanjem određene ravnoteže između cene i kvaliteta
pruženih usluga, bez značajnijeg učešća državnih subvencija;

2) obezbeđenje sigurnosti u pogledu tarifnog sistema, čime se stvaraju povoljni uslovi za
privlačenje privatnih investicija.

Imajući u vidu makroekonomsku strategiju Republike Srbije i projektovan relativno skroman
ekonomski razvoj u narednom periodu, može se zaključiti da bi se efikasnije finansiranje
razvoja sektora voda moglo obezbediti osnivanjem posebne finansijske institucije (fond sa
statusom pravnog lica, specijalizovana razvojna banka za vode i sl.) umesto postojećeg
budžetskog fonda za vode. Ova institucija bi bila povezana sa ministarstvom nadležnim za
upravljanje vodama i obezbeđivala bi sredstva za realizaciju njihovih programa i planova, na
bazi utvrđenih kriterijuma za ocenjivanje razvojnih projekata. Prioritete u korišćenju sredstava
ova finansijska institucija bi definisala u saradnji sa ovim ministarstvom. U njenoj nadležnosti
bi, što je od posebnog značaja, bili i sledeći poslovi:

1) dodela podsticajnih sredstava;

2) odobravanje kredita investitorima;

3) izdavanje garancija;

4) kupovina hartija od vrednosti;

5) drugi poslovi u skladu sa zakonom.

Ocenjuje se da bi se efikasnije sprovođenje projekata od kapitalnog značaja u sektoru voda
za Republiku Srbiju, region i/ili lokalnu samoupravu, kao i bolje obezbeđenje sredstava,
naročito onih koja ne potiču iz javnih prihoda (EU fondovi, donacije, krediti), postiglo preko
posebnih centara/agencija. Potreban kapacitet, po broju i kvalifikacijama, bio bi uslovljen
obimom i dinamikom investicionih aktivnosti na određenom prostoru, pri čemu je neophodna
permanentna priprema i usavršavanje stručnog kadra za obavljanje investitorskih poslova.

Predložene izmene institucionalnog okvira zahtevaju vreme i određena sredstva. Međutim,
jačanju kapaciteta u sektoru voda (državna uprava, javna vodoprivredna preduzeća, lokalna

samouprava, javna komunalna preduzeća i druga preduzeća i institucije) treba pristupiti
odmah, kako bi se obezbedio odgovarajući kadar, sposoban da odgovori na zahteve u
procesu pridruživanja EU i da efikasno i kvalitetno realizuje predstojeće investicione projekte.

5.3. Planiranje i sprovođenje planova

Odgovarajući zakonodavni i institucionalni okvir preduslov su da se i ostale funkcije u sektoru
voda odvijaju na zadovoljavajući način.

U tom kontekstu, među prvim aktivnostima nalazi se planiranje, koje predstavlja deo
pripremne - predinvesticione faze. Planiranje može biti na nivou republike - strateško i
operativno, na nivou autonomne pokrajine, na nivou lokalne samouprave, kao i od strane
pravnih i fizičkih lica. Nadležnost u sprovođenju planova i investicionih aktivnosti koje iz njih
proističu imaju različite institucije i druga pravna i fizička lica, zavisno od nivoa planiranja.

Za strateško planiranje zaduženo je ministarstvo nadležno za upravljanje vodama. Strategija
predstavlja osnovni dokument kojim se obezbeđuje integralno i jedinstveno upravljanje
vodama na teritoriji Republike Srbije. Obavezna je međusobna usaglašenost ovog i drugih
strateških dokumenata koji se, na nivou Republike Srbije, bave prirodnim resursima i
dobrima, kako bi se smanjio sukob interesa pri korišćenju resursa, obezbedilo očuvanje
životne sredine i postigao najveći efekat investicionih ulaganja. Ovo ministarstvo je nadležno
i za pripremu Plana upravljanja vodama na delu sliva Dunava u Republici Srbiji, koji, kao i
Strategiju, donosi Vlada.

Javna vodoprivredna preduzeća pripremaju, a Vlada, odnosno izvršni organi autonomne
pokrajine i grada Beograda donose, planove upravljanja vodama na vodnim područjima, u
okviru kojih se definišu parametri potrebni za racionalno korišćenje i zaštitu voda od
zagađivanja, kao i zaštita od voda na konkretnom vodnom području. Planovi, pored ostalih
parametara propisanih Zakonom o vodama, sadrže i vodni bilans, uticaj ljudskih aktivnosti na
status voda, ugrožena područja, listu ciljeva životne sredine u pogledu površinskih i
podzemnih voda i zaštićenih oblasti, program radova i mera za dostizanje ovih ciljeva, kao i
potrebne radove i mere u pojedinim oblastima sektora voda. Obavezan sadržaj planova su i
ekonomska analiza korišćenja i zaštite voda od zagađivanja (uključujući i komunalne
delatnosti snabdevanja vodom za piće sistemom javnog vodovoda i sakupljanja, odvođenja i
prečišćavanja otpadnih voda sistemom javne kanalizacije, u skladu sa Zakonom o vodama) i
zaštite od voda, kao i prioriteti, dinamika i način obezbeđenja sredstava za realizaciju
predviđenih radova i mera.

Operativna realizacija planova upravljanja vodama na vodnom području vrši se na osnovu
godišnjih programa upravljanja vodama, koje donose isti organi kao u slučaju planova
upravljanja vodama. Javna vodoprivredna preduzeća učestvuju u pripremi i realizaciji ovih
programa, u okviru svog delokruga rada.

Planiranje investicionih aktivnosti na nivou lokalne samouprave, koje uključuje i objekte za
javno snabdevanje stanovništva vodom i kanalisanje naselja, ostvaruje se kroz programe
razvoja i urbanističke planove, koje pripremaju nadležne državne institucije - direkcije, zavodi
ili druge organizacione forme. Neophodno je da u izradu ovih programa i planova budu
uključena javna komunalna preduzeća koja se bave snabdevanjem vodom i kanalisanjem
naselja, kako bi planiranje bilo zasnovano na relevantnim parametrima. Operativno
sprovođenje planova i programa odvija se preko nadležnih komunalnih preduzeća. Ukoliko
se izvrši objedinjavanje u okviru jednog ministarstva i ovih komunalnih delatnosti, država bi
bila bitan subjekat u planiranju investicionih aktivnosti u ovom segmentu sektora voda,
prvenstveno u slučaju regionalnih hidrosistema i izgradnji vodnih objekata za obavljanje
pomenutih komunalnih delatnosti.

(3) mogućnost obezbeđenja sredstava za pogon i održavanje objekta od strane
njihovog korisnika,

(4) nemogućnost finansiranja izgradnje na drugi način;

3) ostale kriterijume;

(1) stepen završenosti objekta ili sistema,

(2) obezbeđenost planske i projektne dokumentacije,

(3) kvalitet učesnika u sprovođenju projekta, odnosno izgradnji objekta - sistema,

(4) stepen mobilizacije domaćih resursa za realizaciju objekta - sistema,

(5) uticaj objekta na uslove životne sredine.

U slučaju kada se veći obim sredstava za finansiranje investicija obezbeđuje u budžetu
jedinice lokalne samouprave, izbor prioritetnih projekata mora se zasnivati na ispunjenosti
sledećih uslova:

1) projekat je uključen u srednjoročni plan kapitalnih investicija lokalne samouprave;

2) njegovom realizacijom rešavaju se životni problemi stanovništva;

3) realizacijom projekta zadovoljavaju se potrebe većeg broja korisnika;

4) planska i projektna dokumentacija su obezbeđene;

5) moguće je učešće većeg broja subjekata u finansiranju projekta (Republika Srbija,
autonomna pokrajina, druge lokalne samouprave, zainteresovana pravna i fizička lica);

6) obezbeđuje se angažovanje većih domaćih kapaciteta;

7) efekti ulaganja su značajni, uključujući i uticaj na životnu sredinu;

8) objekat se ne može finansirati na drugi način.

Dokumentacija koja se radi u okviru ove faze sadrži i ocenu finansijske, društvene,
ekonomske i ekološke opravdanosti, na osnovu kojih se odlučuje o izgradnji objekta
(investiciona odluka). Investitor pristupa obezbeđenju finansijskih sredstava iz različitih
izvora, a koji će izvori i u kom odnosu biti zastupljeni zavisiće pre svega od značaja objekta i
njegove investicione vrednosti, ali i od sposobnosti investitora da obezbedi potrebna
sredstva (sopstvena sredstva, sufinansiranje, subvencije, pozajmice, kredit poslovne banke
ili banaka koje finansiraju izgradnju infrastrukturnih objekata, sredstva namenskih fondova,
dobavljača ili proizvođača opreme, ostalih privatnih partnera, sredstva iz javnih prihoda,
sredstva udružena sa susednim samoupravama i sl.).

Pribavljanje građevinske dozvole za realizaciju izabranih objekata je poslednji korak u
pripremnoj fazi. Za pribavljanje građevinske dozvole za objekte koji imaju uticaj na životnu
sredinu neophodna je i odgovarajuća studija o ovom uticaju.

Početak investicione faze mora biti uslovljen zatvorenom konstrukcijom finansiranja projekta.
Raspisivanje tendera i izbor izvođača radova su aktivnosti koje prethode najvažnijem delu
ove faze - izgradnji objekta. Izgradnja se mora vršiti u skladu sa tehničkom dokumentacijom i
građevinskom dozvolom, uz obavezan stručni nadzor (kontrola kvaliteta radova i materijala,
primena propisa, standarda i tehničkih normativa i sl.). Tehnički pregled i dobijanje upotrebne
dozvole za izgrađeni objekat su završne aktivnosti u okviru ove faze.

Operativna faza obuhvata eksploataciju objekta i njegovo održavanje u funkcionalnom
stanju. Vlasnik, odnosno korisnik objekta je u obavezi da snosi troškove tekućeg i
investicionog održavanja objekta, a po potrebi i da preduzima redovne, vanredne i
specijalističke preglede objekta.

5.4.2. Nosioci investiranja

Nosioci investiranja mogu biti sa različitih institucionalnih nivoa, zavisno od značaja
investicionog projekta (Tabela 62).

Tabela 62. Nosioci investiranja prema značaju investicionog projekta

Vrsta objekata

Nosioci investiranja

Republika

Srbija i AP

(budžet)

Republika

(budžet - sredstva

za zaštitu životne

sredine)

Jedinica lokalne

samouprave

JKP

Ostali

subjekti

Snabdevanje vodom
i regionalni sistemi

vodni
objekti

○

mreža

Regionalni i
višenamenski
sistemi

Kanalisanje
otpadnih voda

vodni
objekti

○

mreža

Atmosferska
kanalizacija
kanalizac.

∆1

♦

Regulacija i zaštita
od poplava

vode I
reda

♦

vode II
reda

♦

○

Zaštita od erozije i bujica

○

Odvodnjavanje

OKM

DKM

∆

○

Navodnjavanje

◙

∆

○

♦ukupno finansiranje *sufinansiranje **većinsko finansiranje ∆podsticajno finansiranje
∆

finansiranje proj. dokumentacije ○ finansiranje za sopstvene potrebe ◙ uslov je izmena i

dopuna Zakon o vodama u delu koji se odnosi na finansiranje poslova od opšteg interesa

njenog dostizanja treba prilagoditi ekonomskoj moći stanovništva i privrede. Pritom se može
usvojiti standard limita, izražen u vidu udela troškova za ove komunalne usluge u prosečnom
dohotku domaćinstva, koji treba da bude značajno viši od aktuelnog stanja, ali da ne prelazi
4%

prosečnog raspoloživog dohotka domaćinstva.

__________

Strategija za restrukturiranje i privatizaciju javnih preduzeća (EBRD, EU-MISP, KfW,

USAID-MEGA i Svetska banka/LGID).

Tabela 63. Izvori sredstava po namenama

Namena
ulaganja

Izvori sredstava

Sredstva

Republike Srbije

i AP

JKP iz cene

vode

EU i

dr.

fondo

Razvo

Budžet

Republik

e Srbije

Razvoj

Lokalna

samouprav

Razvoj

Sopstvena

sredstva

investitori

Tekuće

poslovanj

Razv

Tekuće

poslovanj

Razv

Tekuće

poslovanj

Razv

Snabdevanje
vodom

∆

Regionalni
sistemi

∆

●

Kanalisanje
naselja

∆

Atm.
kanalizacija

◙

∆

Zaštita od
spoljnih voda

∆

∆*

∆

●

Odvodnjavan
je

∆

Navodnjavan
je

∆

▲

♦

∆

♦podstic. sredstva ● ako ima interesa ∆*razvoj i održavanje ▲ iz agrar budžeta ◙ izrada proj.
dokum.

Potrebna sredstva mogu se obezbediti iz izvora prikazanih u Tabeli 63.

Kada je reč o razvojnim projektima u pojedinim oblastima sektora voda, sredstva za njihovo
finansiranje mogu se obezbediti iz izvora prikazanih u Tabeli 64.

Tabela 64. Sredstva i izvori za finansiranje razvoja sektora voda, po oblastima

Namena
ulaganja

Izvori sredstava za ulaganja u kapitalne investicije sektora voda u mil. €

Sredstva

Republike

Srbije i AP

JKP

z cene

vode

Ostali

izvori

EU i

drugi

Fondovi

Lokalna

samouprava

Sopstvena

sredstva

investitori

Ukupno

Učešće

u %

Korišćenje
voda

600 300

273,5

600

293,5

630,3

2.697,3

31,6

Zaštita

900 300

1.321

1.000

950

580

5.051,0

59,3

vodaod
zagađivanja
Zaštita od
voda

420

150

140

780,0

9,1

UKUPNO

1.920 600 1.594,5 1.750

1.383,5

1.280,3

8.528,3 100,0

22,51% 7,04% 18,70% 20,52%

16,22%

15,01%

100,00%

Razvojni projekti će se realizovati različitom dinamikom, u zavisnosti od dinamike
obezbeđenja potrebnih društvenih i ekonomskih uslova, uključujući i finansijske i stručne
kapacitete.

Da bi se ostvarila predložena dinamika razvoja neophodno je, pre svega, uspostavljanje
ekonomske cene vode.

5.5.2. Potrebni stručni kapaciteti

Raspoloživi stručni kapaciteti nisu dovoljni za efikasno poslovanje u sektoru voda i za
realizaciju planiranog razvoja, ni po broju ni po strukturi.

Kako je inženjerski kadar nosilac razvojnih aktivnosti, izvršena je procena potrebnih
kapaciteta ovog stručnog profila, u skladu sa planiranom dinamikom razvoja. Pri proceni se
pošlo od stava da će na početku investicionog ciklusa veća potreba biti za angažovanjem
planerskih i projektantskih kadrova, dok će u drugoj polovini planskog perioda izvođački
kapaciteti biti više zastupljeni (Tabela 65). Od ukupnog broja potrebnog inženjerskog kadra
građevinski inženjeri hidro struke zastupljeni su sa oko 35%, dok su sa oko 65% zastupljeni
ostali građevinski, zatim mašinski, elektroinženjeri, tehnolozi, inženjeri šumarstva za zaštitu
od erozije i uređenje bujica, inženjeri geologije - hidrogeolozi, inženjeri poljoprivrede za
melioracije i drugi, zavisno od faze realizacije investicionog projekta.

Tabela 65. Potrebni inženjerski kapaciteti za realizaciju razvojnih projekata

Period

Sredstva

mil. €/god

(prosečno)

Potrebni inženjerski kapaciteti*

(prosečno godišnje)

planerski i projektanti

Izvođački

ukupno

do 5. godine

240

1.200

400

1.600

6-10. godine

480

1.500

1.000

2.500

posle 11. godine

550

1.500

1.700

3.200

* uključeni domaći kapaciteti i inostrani eksperti na određenim projektima

Potreban inženjerski kadar iz Tabele 65. uključuje i naučne, stručne, obrazovne i druge
institucije, koje predstavljaju značajan potencijal i pomoć državnim organima pri planiranju i
realizaciji razvojnih projekata.

Pored toga, na fakultetima treba osavremeniti programe i metode nastave, uključujući i
postdiplomske studije, što bi kao rezultat imalo kvalitetniji stručni i naučni kadar. Pored
tehničkih disciplina, u nastavnim programima značajnije mesto treba dati i drugim oblastima,
poput životne sredine, ekonomije, prava, menadžmenta za oblast prirodnih resursa. Takođe,
treba uspostaviti sistem permanentnog usavršavanja u toku rada (seminari, kursevi, studijska
putovanja i sl.).

Monitoring predstavlja izuzetno značajnu aktivnost u okviru istraživanja vodnih resursa i
obuhvata:

1) površinske vode - utvrđivanje zapremine, vodostaja i proticaja do stepena značajnog za
ekološki i hemijski status i ekološki potencijal, kao i parametara ekološkog i hemijskog
statusa i ekološkog potencijala;

2) podzemne vode - utvrđivanje kvantitativnog i hemijskog statusa podzemnih voda, praćenje
efekata primene mera na dostizanju dobrog statusa i upravljanje podzemnim vodnim
resursima;

3) zaštićene oblasti - pokazatelje statusa voda, u skladu sa propisima kojima je to područje
utvrđeno kao zaštićeno.

Rezultati monitoringa se koriste i za definisanje stanja nivoa u vodotocima sa stanovišta
uređenja vodotoka i zaštite od štetnog dejstva voda, uključujući i prognoze radi sprovođenja
odbrane od poplava.

Unapređenje u oblasti monitoringa treba izvršiti sa aspekta:

1) nacionalne regulative;

2) uspostavljanja adekvatnog monitoringa;

3) institucionalnih nadležnosti.

Unapređenje sistema monitoringa obuhvata:

1) harmonizaciju nacionalne regulative sa regulativom EU;

2) projektovanje i postupno uspostavljanje optimalne mreže osmatračkih profila, što će
omogućiti da se na nivou vodnog područja definiše i prati status vodnih tela površinskih i
podzemnih voda, uz mogućnost dopune i prilagođavanja mreže rezultatima monitoringa
statusa voda;

3) realizaciju utvrđenog godišnjeg programa monitoringa parametara kvantiteta i kvaliteta
voda i nanosa, uz primenu standardizovanih postupaka merenja na terenu, utvrđenih metoda
laboratorijskih analiza i standardizovanog načina obrade i prikaza rezultata i uz njihovu
stalnu kontrolu i usavršavanje;

4) preispitivanje i eventualnu izmenu i dopunu mreže osmatračkih profila i programa
monitoringa u okviru niveliranja plana upravljanja vodama, uključujući i duboke izdani u
osmatračku mrežu;

5) standardizaciju načina izveštavanja o količinama i kvalitetu zahvaćenih i ispuštenih voda
kao i eventualnim drugim parametrima vodnog režima i operativno sprovođenje ove obaveze
korisnika voda;

6) razvoj usaglašenog monitoringa voda sa susednim zemljama i sprovođenje zajedničkih
programa ispitivanja na zajedničkim vodotocima;

7) jačanje kadrovskih, tehničkih i drugih materijalnih kapaciteta nacionalne institucije za
monitoring statusa voda i njenu koordinaciju, baziranu na utvrđenim protokolima, sa svim
institucijama na regionalnom i lokalnom nivou koje vrše monitoring, kako bi se izbeglo
preklapanje u radu i obezbedilo objedinjavanje na državnom nivou, u okviru vodnog
informacionog sistema, rezultata monitoringa od značaja za upravljanje vodama;

8) kvalitetne mehanizme izveštavanja i aktivno učešće javnosti u konsultacijama o stanju i
uzrocima promene kvaliteta voda.

Unapređenje monitoringa se mora vršiti postepeno, prema detaljnim programima i
projektima, a u skladu sa materijalnim mogućnostima države. Ovo znači da će se potreban
broj mernih mesta za obavljanje nadzornog i operativnog monitoringa (po potrebi i
istraživačkog na površinskim vodama) i preporučena učestalost monitoringa (u skladu sa
Okvirnom direktivom o vodama i njenim aneksima) dostizati postepeno. Takođe,
osmatranjem će najpre biti obuhvaćeni ključni parametri onih elemenata kvaliteta (kod
površinskih voda, bioloških, hidromorfoloških i fizičko-hemijskih), koji su, prema prethodnim
saznanjima, najosetljiviji na pritiske kojima je konkretno vodno telo izloženo.

Monitoring operativno treba da sprovodi nadležna republička organizacija, u skladu sa
godišnjim programom Vlade. Ova organizacija treba da objedinjuje i rezultate ispitivanja koja,
prema godišnjem programu, vrše i druga ovlašćena pravna lica i da ih, zajedno sa
sopstvenim, dostavlja nadležnom ministarstvu i agenciji koja se bavi poslovima zaštite
životne sredine. Godišnji izveštaj mora da sadrži i registrovane promene kvaliteta voda.

Relevantni rezultati monitoringa (prvenstveno onog koji sprovodi nadležna republička
organizacija) moraju biti uključeni u VIS Republike Srbije, kako bi se omogućilo praćenje i
unapređenje vodnog režima, planiranje razvoja vodnih sistema i integralno upravljanje
vodama u Republici Srbiji.

5.8.2. Vodni informacioni sistem

VIS (u Ministarstvu, za celu Republiku Srbiju i u javnim vodoprivrednim preduzećima, za
teritoriju njihove nadležnosti) predstavlja, s obzirom na nivo informacija i podataka, važan
segment u procesu praćenja i unapređenja vodnog režima, planiranja razvoja vodne
infrastrukture i operativnog upravljanja vodama i vodnim sistemima.

U okviru VIS-a se obezbeđuje formiranje, održavanje, prezentacija i distribucija podataka o:
stanju kvaliteta voda, klasama vodnih tela površinskih i podzemnih voda, vodnim objektima,
vodnoj dokumentaciji, zakonodavnim, organizacionim, strateškim i planskim merama u
oblasti upravljanja vodama, kao i naučno-tehničke i druge informacije od značaja za
upravljanje vodama. VIS omogućuje razmenu relevantnih informacija sa drugim
informacionim sistemima na nacionalnom i međunarodnom nivou.

4) Planovi upravljanja vodama na vodnim područjima (period od šest godina) - za pripremu
zadužena javna vodoprivredna preduzeća;

5) Planovi upravljanja rizicima od poplava (period od šest godina) - za pripremu Plana za
teritoriju Republike Srbije zadužena je Republička direkcija za vode, a za planova za vodna
područja nadležna javna vodoprivredna preduzeća.

Potrebno je u najkraćem vremenu konstituisati Savet za vode.

Efikasno sprovođenje Strategije vršiće se na bazi Akcionog plana za realizaciju Strategije (u
daljem tekstu: Akcioni plan), čije je donošenje planirano za 2017. godinu. Akcionim planom
će se za sve ciljeve (opšti strateški cilj, strateške ciljeve i operativne ciljeve) utvrditi
odgovarajuće aktivnosti, njihovi nosioci, učesnici i način sprovođenja, kao i izvori
finansiranja. Takođe, Akcionim planom utvrdiće se dinamika za sprovođenje mera, kao i
način upravljanja rizicima u postupku postizanja ciljeva ove strategije. Za praćenje realizacije
ciljeva utvrđenih ovom strategijom, u okviru Akcionog plana potrebno je definisati:

1) odgovarajuće indikatore - pokazatelje koji, pored praćenja realizacije Strategije,
obezbeđuju harmonizaciju sa aktivnostima koje su u EU relevantne za oblasti životne sredine
i voda;

2) specifične indikatore, koje je potrebno pratiti na nacionalnom nivou;

3) parametre kojima se unapređuje statistika u oblasti voda.

Efikasniji sistem upravljanja vodama može se postići ako se:

1) objedine postojeće nadležnosti sektora voda i komunalnih delatnosti snabdevanja
stanovništva vodom za piće i kanalisanja naselja, u delu planiranja i realizacije investicionih
aktivnosti, uključujući i definisanje prioriteta kako po oblastima, tako i po prostoru;

2) smanji broj javnih vodoprivrednih preduzeća na teritoriji Republike Srbije, sa više centara
organizovanih prvenstveno po hidrografskom principu i uz obezbeđenu međusobnu
koordinaciju;

3) obezbedi veći kapacitet državnih organa u sektoru voda (pre svega u nadležnom
ministarstvu);

4) obezbedi bolja harmonizacija aktivnosti na upravljanju vodama sa aktivnostima na zaštiti
životne sredine i prirode;

5) omogući osnivanje posebne finansijske institucije - Fonda za vode sa statusom pravnog
lica, koji bi bio povezan sa ministarstvom nadležnim za upravljanje vodama;

6) formiraju regionalni centri za implementaciju investicionih projekata u sektoru voda;

7) obezbede veća ovlašćenja naučnoistraživačkim organizacijama (IJČ, Institut za
hidrotehniku i vodno ekološko inženjerstvo, Institut za biološka istraživanja "Siniša Stanković"
i druge relevantne institucije) da vrše studijsko-istraživačke poslove od posebnog značaja za
upravljanje vodama, kao stručna podrška državnim organima uprave;

8) stvore uslovi za jačanje izvođačkih, projektantskih, uslužnih i drugih kapaciteta;

9) obezbedi bolji nadzor i kontrola u oblasti upravljanja vodama;

10) unapredi monitoring površinskih i podzemnih voda i nanosa u okviru nadležne republičke
organizacije, kao i razvojem dopunskih sistema monitoringa akumulacija, brana, izvorišta i
sl.;

11) podaci u okviru vodnih katastara redovno ažuriraju i uključuju u Vodni informacioni
sistem;

12) obezbedi unapređenje sistema edukacije na svim nivoima, kroz sveobuhvatan plan;

13) obezbedi bolje informisanje i aktivnije učešće javnosti u postupcima donošenja planske
dokumentacije u oblasti voda, što uključuje imenovanje članova Nacionalne konferencije za
vode;

14) iz javnih komunalnih preduzeća koja obavljaju više komunalnih delatnosti na nivou
lokalne samouprave izdvoje delatnosti snabdevanja vodom za piće sistemom javnog
vodovoda i sakupljanja, odvođenja i prečišćavanja otpadnih voda sistemom javne
kanalizacije i formiraju nova preduzeća za obavljanje ovih poslova, a u slučaju da iz
organizacionih i ekonomskih razloga ovo izdvajanje nije opravdano, obezbediti posebno
vođenje evidencije o prihodima i rashodima u ovim delatnostima;

15) izrade neophodna istraživanja i studije;

(1) Studija razvoja regionalnih vodovodnih sistema na teritoriji Republike Srbije,

(2) Studije zaštite i optimalnog korišćenja akumulacija u Republici Srbiji,

(3) Istraživanja vezana za definisanje uticaja klimatskih promena na režim voda
vodotoka,

(4) Istraživanja izdašnosti potencijalnih izvorišta u Banatu i Bačkoj,

(5) Istraživanja mogućnosti infiltracije vode u dublje izdani u AP Vojvodini,

(6) Istraživanja mogućnosti akumulisanja vode u prvoj izdani u dolini Morave u cilju
navodnjavanja,

(7) Istraživanja vezana za održavanje objekata u aluvijalnim izvorištima podzemnih
voda,

(8) Istraživanja vezana za modeliranje voda u vodotocima (Morava, itd.),

(9) Studije ponašanja emergentnih i prioritetnih supstanci na potezu reka -
vodozahvatni objekat,

(10) Istraživanja vezana za bilans nanosa u vodotocima,

(11) Istraživanja za potrebe definisanja osetljivih zona za nutrijente,

(12) Istraživanja za potrebe određivanja nedostajućih parametara za određivanje
statusa voda,

snabdevanja vodom velikog dela Banata i Bačke. Istraživanja treba najpre usmeriti na
potencijalna izvorišta, označena kao Istočni obod Telečke i Jugoistočni Banat.

Pojedini gradovi/naselja u dolini Velike Morave imaju značajnih problema sa kvalitetom vode
za piće zbog pojave nitrata u vodama. Ovo se pre svega odnosi na Požarevac, Lapovo, ali i
na druga naselja. Ovi gradovi/naselja, koji su dugoročno orijentisani na lokalna izvorišta za
vodosnabdevanje, moraju urgentno rešavati pitanja obezbeđivanja dovoljnih količina voda
odgovarajućeg kvaliteta, ali se uporedo sa ovim mora sistematski raditi na izgradnji PPOV
najvećih naselja na slivu Morave, u cilju poboljšanja kvaliteta voda ove reke. Ukoliko u
budućnosti rešenje vodosnabdevanja nekih gradova bude orijentacija na regionalne sisteme,
aktivnosti moraju biti usmerene i na pripremu odgovarajuće projektne dokumentacije koja bi
omogućila izgradnju tih sistema (na primer, brana sa akumulacijom Zabrege na Crnici, iz
koje bi se obezbedila i voda za navodnjavanje).

Imajući u vidu da su lokalna izvorišta za snabdevanje vodom za piće, osim u AP Vojvodini,
najčešće usmerena na korišćenje podzemnih voda iz aluvijalnih sedimenata, preko bunara,
postoje dva osnovna problema kojima treba posvetiti odgovarajuću pažnju:

1) podložnost zagađenju, što utiče na kvalitet vode, pa je neophodno izvršiti zaštitu izvorišta,
u skladu sa propisima (odrediti zone sanitarne zaštite);

2) starenje bunara na izvorištu, što se manifestuje smanjenjem kapaciteta.

Kao najznačajniji primeri opadanja izdašnosti bunara mogu se navesti Beogradsko izvorište
podzemnih voda i izvorišta na teritoriji Novog Sada, za koja je neophodno uspostaviti sistem
namenskih istraživanja (kroz monitoring stanja i rada bunara, uključujući i kvalitet vode) i
preduzimati odgovarajuće mere za očuvanje kapaciteta (regeneracija bunara, utiskivanje
novih drenova u postojeće bunare, izgradnja novih bunara i sl.). Očuvanje ili povećanje
kapaciteta potrebno je i kod drugih izvorišta u AP Vojvodini i centralnoj Srbiji, što se može
postići primenom metode veštačke infiltracije.

Manjak vode na izvorištima podzemnih voda u Šumadiji do sada je rešavan izgradnjom
manjih (Bukulja, Garaši, Grošnica) i većih (Gruža) akumulacija u okviru RVS Kragujevca, kao
i izgradnjom RVS Rzav. Nedostatak vode u pojedinim opštinama (Topola, Gornji Milanovac,
Aranđelovac, Ljig i Kraljevo) može se rešavati proširenjem ovog regionalnog sistema i to
nakon izgradnje brane Svračkovo, čiji završetak predstavlja prioritet, ali moguća su i druga
rešenja, koja treba razmotriti u okviru odgovarajuće studijske dokumentacije.

Iz različitih razloga, a pre svega zbog nedovoljnog ulaganja u zaštitu, većina akumulacija
koje su namenjene snabdevanju vodom za piće se danas nalazi u prilično lošem stanju. Kod
nekih od njih, kao što je to, na primer, akumulacija Vrutci za snabdevanje vodom Užica, ovo
je već dovelo do periodičnog obustavljanja snabdevanja vodom za piće. Slični procesi se
odvijaju i u drugim akumulacijama (Ćelije, Gruža, Bovan, Barje, itd.) što može, pre ili kasnije,
dovesti do slične situacije sa snabdevanjem vodom gradova čija su izvorišta ove
akumulacije. Da bi se to sprečilo, potrebno je uraditi detaljno snimanje stanja ovih
akumulacija, a zatim predložiti mere za sanaciju i obezbeđenje dugoročno stabilnog
snabdevanja vodom iz ovih izvorišta.

Paralelno sa aktivnostima na zaštiti postojećih i otvaranju novih izvorišta površinskih i
podzemnih voda, neophodno je sprovoditi mere na smanjivanju gubitaka u vodovodnim
sistemima i povećanju efikasnosti njihovog rada.

b) Navodnjavanje

Poljoprivredne površine u javnoj svojini, koje treba obuhvatiti sistemima za navodnjavanje i
obezbediti potrebne količine vode za njih, nalaze se u I razvojnoj grupi (Tabela 66). Ova
grupa obuhvata površine na kojima postoje izgrađeni hidromelioracioni sistemi koji nisu ili su
delimično u funkciji, kao i one za koje je projektna dokumentacija izrađena ili je u fazi izrade
(za sisteme u celini ili za njihove delove), a ujedno:

1) pri rekonstrukciji i dogradnji sistema postoji mogućnost obezbeđenja njihove
dvonamenske funkcije (odvodnjavanje i navodnjavanje);

2) postoji mogućnost za rehabilitaciju postojećih sistema za navodnjavanje;

3) na postojećim sistemima nedostaju pojedini objekti ili tehnička oprema.

Tabela 66. Planirani sistemi za navodnjavanje

Vodno

područje

Podsistem/područje

Izvorište

reka/kanal

Površina

(ha)

Bačka i
Banat*

Južna Bačka

HS DTD - Dunav

35.000

Kula - Mali Iđoš

Veliki Bački Kanal -

Dunav

5.000

N. Crnja Žitište

HS DTD - Tisa

6.000

Tisa-Palić

Tisa

14.000

Kikinda

HS DTD - Tisa

18.000

Srem

Istočni Srem donja zona**

Sava

6.000

Sava

Mačva*

Sava

11.000

Kolubara**

Kolubara

1.500

Beograd

Smederevo i Grocka*

Dunav

2.000

Obrenovac**

Sava

3.000

Pančevački rit - severni deo**

Dunav

9.000

Morava**

Velika Morava

6.000

Zapadna Morava

2.000

Južna Morava

2.000

Oplenačko vinogorje

lokalni vodotoci

1.200

Donji
Dunav**

Timočka Krajina (Negotinska nizija, Zaječarska
kotlina, Mlava i Pek)

Timok, Dunav,

Mlava

13.500

Ukupno

135.200

* dorada projekt. dokumentacije i izgradnja **izrada projekt. dokumentacije i izgradnja

6.2.3. Zaštita voda od zagađivanja

Republika Srbija je 2009. godine, u okviru pripreme Plana upravljanja vodama sliva reke
Dunav (radi ispunjavanja obaveza prema Konvenciji o zaštiti reke Dunav), dostavila spisak
projekata koji bi trebalo da budu realizovani (Tabela 67).

Tabela 67. Projekti koji bi trebalo da budu realizovani

Naselje

Recipijent

ES*

Stepen prečišć. PPOV Proširenje kanalizacionog sistema

1 Brus

Rasina

12.000

tercijarni

Stepen izgrađenosti kanalizacionih sistema je parametar na osnovu koga se utvrđuje prioritet
izgradnje mreže ili PPOV. Ukoliko je priključenost na javnu kanalizaciju veća od 60%,
prioritet treba dati izgradnji postrojenja, dok u suprotnom prioritet ima kompletiranje mreže.

Pri izgradnji PPOV prednost imaju veća naselja na manjim vodotocima, naročito ona koja
imaju visok stepen priključenosti na javne kanalizacione sisteme (sva naselja veća od 10.000
stanovnika), a zatim naselja kod kojih je priključenost na javne sisteme niska (uglavnom
naselja manja od 10.000 stanovnika i priključenost manja od 50% stanovnika), odnosno
kriterijum za definisanje prioriteta je specifično opterećenje relevantnog vodoprijemnika
otpadnim vodama.

U okviru izgradnje kanalizacione mreže i glavnih kolektora prioritet imaju:

1) primarna i sekundarna kanalizaciona mreža;

(1) kod naselja koja su veća od 2.000 stanovnika i u kojima postojeći individualni
sistemi ugrožavaju zdravlje stanovništva,

(2) kod naselja u kojima izgrađena PPOV imaju višak kapaciteta,

(3) ukoliko nema izgrađenih PPOV, ali su naselja locirana blizu moćnih
recipijenata,

(4) naselja manja od 2.000 stanovnika u kojima je započeta izgradnja centralnih
kanalizacionih sistema (uslovno, više od 30% stanovništva),

(5) kod naselja manjih od 2.000 stanovnika, bez javne kanalizacije (ili sa
kanalizacionim sistemima koji pokrivaju manje od 30% stanovnika), a sa javnim
vodosnabdevanjem, orijentisati se na individualne sisteme tretmana otpadnih
voda;

2) glavni kolektori:

(1) ukoliko je njihova izgradnja vremenski usklađena sa izgradnjom PPOV naselja,

(2) ukoliko njihova izgradnja nije vremenski usklađena sa izgradnjom PPOV, ali se
kolektorom unapređuje zaštita zdravlja stanovništva, zaštita izvorišta snabdevanja
vodom ili poboljšava kvalitet vode u vodotoku koji predstavlja recipijent.

b) Prevencija i upravljanje

Osnovna mera prevencije je sprovođenje monitoringa i mera inspekcijskog nadzora. Državni
organi treba da osiguraju strogu primenu principa "zagađivač plaća" i mera u domenu
dostizanja realne cene vode i usluga. Prioritetne aktivnosti na prevenciji obuhvataju i
podizanje svesti (i kapaciteta) zagađivača, kao i stimulaciju primene dobre prakse u
poljoprivredi. Kroz pojačane aktivnosti inspekcijskog nadzora treba sprečavati dalje
zagađivanje (posebno stvaranje divljih deponija) i uklanjati posledice ranijih zagađenja.

U preventivne mere mogu se svrstati i remedijacija istorijskog zagađivanja, a na odabranim
lokalitetima (prvenstveno u zaštićenim oblastima) i uspostavljanje sistema praćenja i kontrole
upotrebe đubriva i sredstava za zaštitu bilja, radi kvantifikovanja zagađenja od poljoprivredne
delatnosti. Takođe, radi utvrđivanja statusa vodnih tela površinskih i podzemnih voda, treba

sistematski uspostavljati monitoring parametara definisanih odgovarajućim pravilnikom i
podatke monitoringa uključiti u informacioni sistem.

6.2.4. Zaštita od štetnog dejstva voda

a) Zaštita od poplava

Sve velike poplave u prošlosti su pokretale novi ciklus ulaganja u unapređenje sistema
zaštite od poplava, koji je trajao 30 do 40 godina, pre svega u zavisnosti od ekonomskih
uslova u zemlji.

Poplava iz maja 2014. godine, koja je naročito imala bujični karakter, pogodila je 42 od 99
značajnih poplavnih područja u Republici Srbiji. Posle najneophodnijih sanaciji oštećenja
zaštitnih objekata, pokreće se novi ciklus koji će obezbediti smanjenje rizika od poplava na
velikom broju vodotoka u Republici Srbiji. Pritom je bitno da svi planirani radovi i mere budu
fleksibilni i omoguće prilagođavanje budućim uslovima koji mogu da dovedu do pogoršanja
režima velikih voda, uključujući i promene u korišćenju slivova i klimatske promene.

Osnovni postulat je da se integralno rešenje - tehnički izvodljivo, ekonomski i ekološki
opravdano i održivo u uslovima klimatskih promena, mora definisati na nivou sliva. S obzirom
na iskustva iz poplava 2014. godine, prioritetni su:

1) Radovi na kompletiranju sistema zaštite od poplava duž Save i Drine, i to:

(1) završetak radova na rekonstrukciji nasipa u istočnoj i zapadnoj zoni Mačve, uz
preispitivanje uslova zaštite,

(2) povećanje stepena zaštite gradova (Beograd, Sremska Mitrovica, Šabac i dr.)
kombinacijom stalnih objekata i mobilne zaštite,

(3) projekat i izvođenje nasipa na desnoj obali Drine, od Badovinaca do Lipničkog
Šora (28,5 km);

2) Unapređenje zaštite od poplava u slivu Kolubare, što zahteva najpre izradu:

(1) Studije upravljanja rizicima od poplava u slivu Kolubare, koja će definisati
sistem investicionih i neinvesticionih mera koje treba implementirati u narednih 30
godina,

(2) Studije ugroženosti teritorije opštine Obrenovac od plavljenja spoljnim i
unutrašnjim vodama,

(3) projekata rekonstrukcije pojedinih objekata, posebno u zoni Obrenovca i
površinskih kopova RB Kolubara;

3) Unapređenje zaštite od poplava u slivu Velike Morave, koje obuhvata izvođenje radova na
zaštiti;

(1) Paraćina, u skladu sa Ekspertizom i projektom hitnih radova,

(2) Svilajnca, u skladu sa Ekspertizom i projektom hitnih radova,

(3) Smederevske Palanke, u skladu sa Ekspertizom i projektom hitnih radova.

Više od 40% obradive površine (oko dva miliona ha) obuhvaćeno je odvodnjavanjem.
Izgrađeno je oko 390 sistema za odvodnjavanje, sa preko 24.000 km kanalske mreže, 210
većih i nekoliko desetina manjih crpnih stanica (ukupnog kapaciteta 543 m

/s) i 252

gravitaciona ispusta. Horizontalna cevna drenaža izgrađena je na oko 66.000 ha (najviše u
Banatu, nešto manje u Bačkoj, a najmanje na vodnom području Morava).

Zbog neadekvatnog održavanja, nekompletnosti i često nenamenskog korišćenja postojeći
sistemi zaštite od unutrašnjih voda ne obezbeđuju na svim prostorima odgovarajuće efekte i
propisane režime. Zato u ovom segmentu sektora voda prioritet predstavlja revitalizacija i
rekonstrukcija objekata i kanalske mreže (uključujući i cevnu drenažu) postojećih sistema,
kako bi se obezbedila efikasna zaštita od unutrašnjih voda.

6.2.5. Projekti višenamenskog karaktera

Snabdevanje vodom za piće i zaštita kvaliteta voda preduslov su i za razvoj privrednih
aktivnosti. Kao primer može se navesti opština Veliko Gradište, gde bi rešavanje ove
problematike omogućilo razvoj turizma, odgovarajuće snabdevanje vodom stanovništva i
poljoprivrede, a obezbedila bi se i zaštita kvaliteta vode Srebrnog jezera.

6.3. Potrebna sredstva i kapaciteti

6.3.1. Potrebna sredstva

Realizacija razvojnih programa u prvih desetak godina zahteva obezbeđenje sredstava u
iznosu od oko 3,5 milijarde €, odnosno oko 40% od projektovane ukupne vrednosti ulaganja
u planskom periodu. Učešće pojedinih izvora u desetogodišnjem periodu prikazano je u
Tabeli 68. U odnosu na strukturu finansiranja razvoja u ukupnom planskom periodu postoji
izvesna razlika, što je u skladu sa projektovanom prioritetima razvoja po oblastima sektora
voda i dinamikom dostizanja ekonomske cene vode (prosečna projektovana cena za ceo
planski period iznosi 1,35 €/m

Tabela 68. Izvori finansiranja razvoja do 2024. godine, u milionima €

Izvori

Oblast

Sredstva

Republike Srbije i

autonomne

pokrajine

JKP (iz

cene

vode)

Ostali

izvori

EU i

dr.

fondovi

Lokalna

samouprava

Sopstvena

sredstva

investicije

Ukupno

Snabdevanje
vodom

210

105

175

105

700

Zaštita voda od
zagađivanja

268

221

363

189

1231

Atm.
kanalizacija

280

260

600

Zaštita od voda

203

338

Melioracije

108

322

637

UKUPNO

806

200

662

687

587

564

3.506

Učešće u %

100

U periodu do 2024. godine planirano je da se u oblast zaštite voda od zagađivanja uloži
najveći obim sredstava (oko 35% ukupnog iznosa za ovaj period).

Projektovana godišnja dinamika ulaganja po oblastima sektora voda data je na Slici 52, a
izvori iz kojih se očekuje obezbeđenje potrebnih sredstava na Slici 53.

Slika 52. Finansiranje razvoja sektora voda u desetogodišnjem periodu, po oblastima

Godišnji obim ulaganja postepeno se povećava (od 190 u prvoj, preko 330 u petoj do 500 mil
€ u poslednjoj godini), u skladu sa projektovanim ekonomskim potencijalom države. U prvim
godinama investicionu aktivnost treba usmeriti na nastavak i završetak izgradnje i
rekonstrukcije vodnih objekata i započeti izgradnju novih objekata, prema napred
predloženim prioritetima. Kod investicionih aktivnosti od posebnog značaja je obezbeđenje
sredstava za realizaciju, odnosno zatvorena finansijska konstrukcija.

Ova strategija sadrži Prilog 1 - Direktive iz oblasti voda sa kojima se, pored Okvirne direktive
o vodama, usklađuje nacionalno zakonodavstvo i Prilog 2 - Karte, koji su odštampani uz ovu
strategiju i čine njen sastavni deo.

Ovu strategiju objaviti u "Službenom glasniku Republike Srbije".

Prilog 1

DIREKTIVE

IZ OBLASTI VODA SA KOJIMA SE, PORED OKVIRNE DIREKTIVE

O VODAMA, USKLAĐUJE NACIONALNO ZAKONODAVSTVO

Direktive iz oblasti voda sa kojima se, pored Okvirne direktive o vodama, usklađuje
nacionalno zakonodavstvo:

1) Direktiva 75/440 koja se odnosi na zahtevani kvalitet površinske vode namenjene za
zahvatanje za vodu za piće u državama članicama;

2) Direktiva 91/271/EEC koja se odnosi na prečišćavanje komunalnih otpadnih voda;

3) Direktiva 91/676/EEC koja se odnosi na zaštitu voda od zagađivanja uzrokovanog
nitratima iz poljoprivrednih izvora;

4) Direktiva 98/83/EC o kvalitetu vode namenjene za ljudsku potrošnju;

5) Direktiva 2006/7/EC o upravljanju kvalitetom vode za kupanje kojom se ukida Direktiva
76/160/EEC;

6) Direktiva 2006/11/EC o zagađivanju uzrokovanom određenim opasnim supstancama koje
se ispuštaju u akvatičnu životnu sredinu Zajednice;

7) Direktiva 2006/44/EC o kvalitetu slatkih voda kojima je potrebna zaštita ili poboljšanje radi
obezbeđenja života riba (kodifikovana verzija);

8) Direktiva 2006/113/EC o zahtevanom kvalitetu vode za ljuskare;

9) Direktiva 2006/118/EC o zaštiti podzemne vode od zagađivanja i pogoršavanja kvaliteta;

10) Direktiva 2007/60/EC o proceni i upravljanju rizicima od poplava;

11) Direktiva 2008/105/EC o standardima kvaliteta životne sredine u oblasti politike voda;

12) Direktiva 2013/39/EC o prioritetnim materijama u oblasti politike voda.

Direktive iz oblasti zaštite prirode i zaštite životne sredine sa kojima se usklađuje
zakonodavstvo u oblasti voda:

1) Direktiva 79/409/ EEC o očuvanju divljih ptica;

2) Direktiva 92/43/ EEC o očuvanju prirodnih staništa i divlje faune i flore;

3) Direktiva 96/61/EC koja se odnosi na integrisano sprečavanje i mere kontrole zagađivanja;

4) Direktiva 86/278/EEC o zaštiti životne sredine, posebno zemljišta, pri korišćenju
kanalizacionog mulja u poljoprivredi;

5) Direktiva 91/414/ EEC o stavljanju u promet proizvoda za zaštitu biljaka;

6) Direktiva 98/8/EC o stavljanju u promet biocidalnih proizvoda;

7) Direktiva 96/82/EC o kontroli rizika pojave većih akcidenata sa opasnim supstancama;

8) Direktiva 2010/75/EU o industrijskim emisijama.

Za upravljanje vodama relevantne su i tzv. horizontalne direktive, koje propisuju opšta pravila
koja treba poštovati pri upravljanju vodama, i to:

1) Direktiva 97/11/EC o proceni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu
sredinu;

2) Direktiva 2001/42/EC o proceni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu;

3) Direktiva 2003/4/ EC o javnom pristupu informacijama o životnoj sredini i ukidanju
Direktive 90/313;

4) Direktiva 2003/35/EC kojom se omogućuje učešće javnosti u izradi nacrta određenih
planova i programa koji se odnose na životnu sredinu;

5) Direktiva 2009/90/EC koja utvrđuje tehničke specifikacije za hemijske analize i monitoring
statusa voda.

Prilog 2

KARTE

Želiš da pročitaš svih 1 strana?

Prijavi se i preuzmi ceo dokument.

Prijavi se Napravi nalog

Strategija upravljanja vodama u Srbiji

Prijava dokumenta

Problemi sa sadržajem

Problemi sa kupovinom i pristupom

Tehnički problemi

Kršenje pravila

Ostalo

Želiš da pročitaš svih 1 strana?

Slični dokumenti

Uticaj antropogenih turističkih vrednosti na razvoj turizma u istočnoj hercegovini

Aspekti savremenog elektronskog bankarstva

Nuklerana medicina

seminarski rad

Skripta sociologija za pravni fakultet

Spoljašnji saobraćaj u industrijskom kompleksu

Kodeks korporativnog upravljanja

Razvijanje sposobnosti za uočavanje i rešavanje problema u funkciji uspešne realizacije zadataka nastave

Poreska konkurencija i strane direktne investicije u globalnom okruženju

Aktivnosti u prirodi i njihov značaj u upoznavanju okoline

Osnovne odlike menadžera i njegova uloga pri donošenju poslovnih odluka: primer kompanije „apple“

uvod u pravo

Preduzetnicka ekonomija

Sociologija skripta

Gospodarstvo BiH

Rendgenska analiza proteina: kristalizacija i analiza strukture lizozima

Subjekti za borbu protiv organizovanog kriminaliteta

Znacaj upravljanja organizacionim promenama

Erp sistemi

Komunikacija sa agresivnim pacijentima

Zaštita biodiverziteta: značaj, uzroci smanjenja i propisi

Jednoseansna terapija dubokog karijesa

Uloga inovacija u razvoju preduzetništva u turizmu

Procena rizika Hemijskih akcidenata u Srbiji “Galenika fitofarmacija” i hemijska fabrika HIP-“Azotara”

Električni precipitatori (filteri) u termoelektranama

Brend: analiza i značaj brendiranja na tržištu

Roba, pojam i knjiženje

Pravilna upotreba skraćenica u srpskom jeziku: seminarski rad

seminarski rad

Seminarski rad na temu: MORALNA I DUHOVNA INTELIGENCIJA U FILMU BEKSTVO IZ ŠOŠENKA ,,The Shawshank Redemption” (1994)

Tomas Hobs: levijatan

Konkurentske strategije u oblasti elektronskog poslovanja

Didaktika i njena uloga u savremenom obrazovanju

Digitalna obrada signala

Primena ISO 45001 u savremenom poslovanju

Digitalna transformacija i novi poslovni modeli

Sistem bezbednosti republike srbije – pojam, cilj i zadaci

Društveno odgovorno poslovanje kompanije a1 u Srbiji

Kombinatorika: seminarski rad

Lečenje kardiovaskularnih bolesti kod pasa i mačaka

Bezbednost drumskog saobraćaja: dobra praksa za sprovođenje upravljanja bezbednošću saobraćaja

Radioaktivna kontaminacija okoline i čoveka i principi dekontaminacije

Zlostavljanje i zanemarivanje dece i rad sa zlostavljanom decom

Analiza faktora koji utiču na rezultate rada

Sigurnost i zaštita računarskih sistema

Didaktika kao naučna disciplina: skripta

Seminarski rad – Biznis plan

Analiza propisa u oblasti bezbednosti saobraćaja

Poluprovodnici

Colin Campbell: analiza umetničkog opusa

Pregled istraživanja u psihologiji ličnosti: teme, metode i značaj

Objektno orijentisano programiranje

Informatika – skripta

Kratke narodne umotvorine u funkciji razvoja govora dece predškolskog uzrasta

Javne nabavke: pojam, načela i postupak

Uloga razvoja snage mišića kod dece

Razvoj komunikacionih veština dece sa oštećenjem sluha u predškolskim ustanovama

Pojam i značaj logistike u špediciji

Kvadar prezentacija iz Matematike

Pojam, uloga, karakteristike i značaj tradicionalnih organizacionih struktura: primer kompanije “Siemens”

Tip dokumenta

Oblasti

Popularni predmeti

Institucije