STRATEGIJA ZA OČUVANJE I UNAPREĐENJE REPRODUKTIVNOG I SEKSUALNOG ZDRAVLJA CRNE GORE 2013‐2020. sa prijedlogom akcionog plana 2014 – 2015. god.

STRATEGIJA

ZA

O

Č

UVANJE

I

UNAPRE

Đ

ENJE

REPRODUKTIVNOG

I

SEKSUALNOG

ZDRAVLJA

CRNE

GORE

2013

‐

2020.

sa

prijedlogom

akcionog

plana

2014

–

2015.

god.

Jun,

2013.

godine

1

SADRŽAJ:

1.

U

V

O

D......................................................................................................................................................

4

2.

PREGLED

ME

Đ

UNARODNOG

I

DOMA

Ć

EG

PRAVNOG

OKVIRA

............................…………………………………..5

2.1.

Pristup

reproduktivnom

i

seksualnom

zdravlju

utemeljen

na

ljudskim

pravima

………….…………………….5

2.2.

Pregled

me

đ

unarodne

regulative.........................................................................................................

5

2.3.

Pregled

doma

ć

eg

pravnog

okvira

.........................................................................................................

7

3.

ANALIZA

STANJA

I

DIMENZIJA

PROBLEMA

............................................................................................

11

4.

CILJEVI

I

AKTIVNOSTI..............................................................................................................................

24

4.1.

Prioritet

1.

Zaštita

zdravlja

majke

i

novoro

đ

en

č

eta…………………….......................................................24

4.1.1.

Antenatalna

zaštita...........................................................................................

……………………………..24

4.1.2.

Poro

đ

aj..............................................................................................................................................25

4.1.3.

Postpartalna

njega

i

njega

novoro

đ

en

č

eta

..............................................

…………….……………………….26

4.2.

Prioritet

2.

Maligna

oboljenja

reproduktivnih

organa……………………………………………………….……………..27

4.2.1.

Smanjiti

incidenciju

i

prevalenciju

raka

grli

ć

a

materice…………………………………………………………….…..27

4.2.2.

Smanjiti

incidenciju

i

prevalenciju

raka

dojke…………………………………………………………………………….…28

4.3.

Prioritet

3.

Planiranje

porodice

uklju

č

uju

ć

i

i

usluge

u

slu

č

aju

neplodnosti........................................

29

4.3.1.

Planiranje

porodice..........................................................................................................................

30

4.3.2.

Sterilitet

(Infertilitet)

.......................................................................................................................

30

4.3.3.

Smanjenje

prevalencije

prekida

trudno

ć

e

.......................................................................................31

4.3.4.

Prevencija

abortusa

i

komplikacije

kod

abortusa.............................................................................31

4.4.Prioritet

4.Spre

č

avanje

širenja

seksualno

prenosivih

infekcija

uklju

č

uju

ć

i

HIV…………………………………32

4.4.1.

Spre

č

avanje

širenja

HIV

infekcije………………………………………………………………………………………………….32

4.4.2.

Spre

č

avanje

širenja

seksualno

prenosivih

infekcija………………………………………………………………………34

4.5.

Prioritet

5.

Promovisanje

seksualnog

zdravlja

i

reproduktivnih

prava

............

……………………………….36

4.6.

Prioritet

6.

Kontinuirana

edukacija

....................................................................................................37

4.7.

Prioritet

7.

Uloga

nevladinoga

sektora..............................................................................................

41

5.

IMPLEMENTACIJA………………………………………………………………………………………………………………………………43

6.

MONITORING

I

EVALUACIJA.........................................................................

……………………………………..43

6.1.

LISTA

INDIKATORA

..................................................................................................................

………..44

2

UVOD

Pravo

na

reproduktivno

i

seksualno

zdravlje

garantuje

zaštitu

i

ravnopravnost

svih

ljudi

u

ovoj

oblasti.

Ovo

pravo

zahtijeva

mogu

ć

nost

pružanja

zdravstvene

usluge

prilago

đ

ene

potrebama

ljudi,

slobodu

donošenja

odluka

kao

i

informisanje

i

edukaciju.

Ministarstvo

zdravlja

je

prepoznalo

potrebu

za

izradom

revidirane

Strategije

za

reproduktivno

I

seksualno

zdravlje

a

u

cilju

unapre

đ

enja

zdravstvenih

usluga

koje

se

odnose

na

kvalitet

reproduktivnog

I

seksualnog

zdravlja

svih

gra

đ

ana

Crne

Gore.

Reproduktivno

zdravlje

je

stanje

fizi

č

kog,

mentalnog

i

socijalnog

blagostanja

u

svim

oblastima

vezanim

za

reprodukciju.

Ono

podrazumijeva

da

ljudi

imaju

zadovoljavaju

ć

i

i

bezbjedan

polni

život,

sposobnost

da

imaju

potomstvo,

kao

i

pravo

muškaraca

i

žena

da

imaju

pristup

bezbjednim,

dostupnim

i

prihvatljivim

metodama

planiranja

porodice

i

u

skladu

sa

tim

adekvatnu

zdravstvenu

zaštitu.

Seksualno

zdravlje

se

definiše

kao

stanje

fizi

č

kog,

emocionalnog,

mentalnog

I

socijalnog

blagostanja

u

odnosu

na

seksualnost

a

ne

samo

odsustvo

bolesti,

poreme

ć

ene

funkcije

ili

slabosti.

Seksualno

zdravlje

zahtijeva

pozitivan

pristup,

puno

poštovanja

prema

seksualnosti

i

seksualnim

odnosima,

kao

i

sposobnost

imanja

sigurnog

i

ugodnog

seksualnog

iskustva.

Procjenjuje

se

da

je

u

svijetu

oko

20%

oboljenja

žena

I

14%

oboljenja

muškaraca

vezano

za

reproduktivno

i

seksualno

zdravlje,

stoga

je

neophodna

aktivnost

I

saradnja

države,

javnog

sektora

kao

I

nevladinih

organizacija.

Stopa

siromaštva

u

Crnoj

Gori

procjenjuje

se

na

11.3%

u

2005/6

godini

i

uglavnom

je

najviše

izražena

me

đ

u

Romima

i

Egip

ć

anima.

Dodatnih

30%

populacije

smatra

se

“ekonomski

ugroženim"

i

podložnim

siromaštvu.

Postoje

velike

regionalne

razlike

u

pogledu

siromaštva

sa

45%

siromašnih

koji

žive

na

sjeveru

zemlje,

gdje

je

stopa

siromaštva

skoro

dva

puta

ve

ć

a

od

nacionalnog

prosjeka.

Gotovo

svaka

druga

romska

porodica

živi

ispod

linije

siromaštva,

4,5

puta

ve

ć

eg

od

nacionalne

stope

siromaštva.

Mjereno

decilima

i

Džini

koeficijentom,

Crna

Gora

se

nalazi

me

đ

u

najneujedna

ĉ

enijim

zemljama

Zapadnog

Balkana.

(MICS)

Strategija

smanjenja

siromaštva

iz

2003

.

godine

(PRSP)

je

revidirana

i

data

je

nova

strategija

Smanjenja

siromaštva

i

socijalne

inkluzije

(2007

‐

2011)

koja

je

usvojena

2007.

godine.

Ona

ima

multisektoralni

pristup

i

uklju

ĉ

uje:

obrazovanje,

zdravstvo,

socijalnu

pomo

ć 

i

zapošljavanje.

Prepoznato

je

nekoliko

grupa

u

riziku

od

društvene

isklju

ĉ

enosti

koje

zahtijevaju

posebnu

pažnju:

mladi,

Romi

i

Egip

ć

ani.

Grupe

u

riziku

od

socijalne

isklju

č

enosti

su:

Ekonomska

iskju

č

enost:

Siromašni,

nezaposleni,

besku

ć

nici,

doma

ć

ice,

pripadnici

manjinskih

naroda,

raseljena

lica

i

osobe

sa

niskim

nivoom

obrazovanja

4

Porodi

č

ne

strukture:

Doma

ć

instva

sa

jednim

 ĉ

lanom,

samohrani

roditelji,

djeca

bez

roditeljske

brige,

doma

ć

instva

sa

više

od

troje

djece

Dob:

Mladi

izme

đ

u

15

‐

29

godina,

stare

osobe

(65+)

i

penzioneri

Kriminalne

radnje:

zatvorenici

i

bivši

zatvorenici,

maloljetni

delikventni,

žrtve

kriminala

i

porodi

ĉ

nog

nasilja

Zdravlje:

osobe

za

mentalnim

i

fizi

ĉ

kim

poreme

ć

ajima,

osobe

koje

žive

sa

HIV

‐

om,

korisnici

droga

I

alkohola

Seksualna

orijentacija:

seksualne

manjine

(transrodne

i

transseksualne).

Smatra

se

da

se

lica

iz

romske

i

egipcanske

populacije

u

Crnoj

Gori

suo

ĉ

avaju

sa

ekstremnom

ranjivoš

ć

u

i

socijalnom

isklju

ĉ

ivoš

ć

u.

Oni

su

najviše

zastupljeni

me

đ

u

najranjivijim

grupama

(osobe

koje

žive

u

ekstremnom

siromaštvu,

bez

bezbjednog

smještaja

i

mogu

ć

nosti

za

obrazovanjem).

Strategija

za

reprodukutivno

I

seksualno

zdravlje

se

bazira

na

prioritetima

u

oblasti

seksualnog

i

reproduktivnog

zdravlja,

a

to

su:

1.

Zaštita

zdravlja

majke

i

novoro

đ

en

č

eta

2.

Maligna

oboljenja

reproduktivnih

organa

3.

Planiranje

porodice

uklju

č

uju

ć

i

lije

č

enje

neplodnosti

4.

Spre

č

avanje

širenja

seksualno

prenosivih

infekcija

uklju

č

uju

ć

i

HIV

5.

Promovisanje

seksualnog

zdravlja

i

reproduktivnih

prava

6.

Kontinuirana

edukacija

na

polju

zaštite

reproduktivnog

zdravlja

7.

Uloga

nevladinoga

sektora

2.

PREGLED

ME

Đ

UNARODNOG

I

DOMA

Ć

EG

PRAVNOG

OKVIRA

2.1.

Pregled

me

đ

unarodne

regulative

Nacionalna

strategija

za

reproduktivno

zdravlja

za

period

2013

‐

2020.

god.

je

u

skladu

sa

principima

evropskog

okvira

za

zdravstvenu

politiku

“Zdravlje

2020”

koji

je

usvojen

na

sjednici

Regionalnog

komiteta

Svjetske

zdravstvene

organizacija

za

Evropu,

održanoj

u

septembru

2012.

godine.

Strategija

je

usaglašena

sa

SZO

Globalnom

strategijom

za

reproduktivno

zdravlje

koju

su

usvojile192

zemlje

  č

lanice

u

maju

2004.

godine

(The

WHO

global

reproductive

health

strategy

‐ 

May

2004),

kao

i

sa

Evropskom

strategijom

za

zdravlje

i

razvoj

djece

i

adolescenata

(European

Strategy

for

Child

and

Adolescent

Health

and

Development).

Kao

po

č

etak

sistemskog

razvoja

ljudskih

prava

i

osnovnih

sloboda

uzimaju

se

Povelja

Ujedinjenih

naroda

iz

1945.,

te

Opšta

deklaracija

o

pravima

  č

ovjeka

iz

1948.

godine.

Me

đ

utim,

do

punog

prepoznavanja

reproduktivnih

i

seksualnih

prava

je

došlo

mnogo

kasnije.

Tek

1968.

godine,

Proklamacijom

iz

Teherana

se

po

prvi

put

daje

jedna

direktnija

formulacija

koja

se

odnosi

na

seksualna

i

reproduktivna

prava.

Naredni

zna

č

ajni

korak

u

razvoju

seksualnih

i

reproduktivnih

prava

predstavlja

Program

djelovanja

iz

Kaira

,

usvojen

na

Me

đ

unarodnoj

konferenciji

o

populaciji

i

razvoju

1994.

godine.

Ovim

Akcionim

planom

definisana

su

reproduktivna

prava

i

seksualno

i

reproduktivno

zdravlje,

te

je

utvr

đ

ena

potreba

prepoznavanja

razli

č

itosti

postoje

ć

ih

5

djelovanja:

ja

č

anje

kapaciteta

zdravstvenog

sistema,

poboljšanje

informacija

pri

odre

đ

ivanju

prioriteta,

mobilizacija

politi

č

ke

volje,

stvaranje

prate

ć

ih

pravnih

okvira

i

poboljšanje

monitoringa,

evaluacije

i

pra

ć

enja

odgovornosti.

Od

novijih

dokumenata,

možemo

spomenuti

i

Deklaraciju

Ujedinjenih

nacija

o

seksualnoj

orijentaciji

i

rodnom

identitetu

(2008)

te

Deklaraciju

IPPF

‐

a

„Seksualna

prava“

iz

2008

godine.

Kada

govorimo

u

kontekstu

Evropske

unije,

najvažniji

dokument

je

Evropska

rezolucija

o

reproduktivnim

i

seksualnim

pravima

iz

2001.

godine,

zatim

i

Deklaracija

„Prava

na

reprodukciju

i

seksualni

odgoj

“

iz

marta

2006.

godine.

Crna

Gora

ima

visok

nivo

aktivne

participacije

u

radu

Svjetske

zdravstvene

organizacije.

Evidentno

je

u

č

eš

ć

e

Crne

Gore

u

svim

regionalnim

inicijativama

i

programima,

s

ciljem

snaženja

i

razvoja

saradnje

sa

me

đ

unarodnim

organizacijama

i

institucijama.

U

okviru

i

u

skladu

sa

dinamikom

procesa

približavanja

Evropskoj

uniji,

razvija

ć

e

se

sve

intenzivnije

direktna

saradnja

sa

institucijama

EU

i

pojedinim

zemljama

 č

lanicama

kroz

sve

EU

mehanizme

i

programe.

2.3.

Pregled

doma

ć

eg

pravnog

okvira

Osnovni

dokument

od

kojeg

je

radna

grupa

po

č

ela

rad

na

reprogramiranju

Nacionalne

strategije

za

reproduktivno

zdravlja

za

period

2013

‐

2020.

godine

je

Strategija

o

promociji

reproduktivnog

zdravlja

u

Crnoj

Gori

(2005

‐

2010)

sa

ciljem

unapredjenja

seksualnog

i

reproduktivnog

zdravlja,

uklju

č

uju

ć

i

zdravlja

žena

u

periodu

trudno

ć

e.

Strategija

je

radjena

u

skladu

sa

principima

Master

plana

razvoja

zdravstva

Crne

Gore

koji

predstavlja

stru

č

ni

i

politi

č

ki

dokument

koji

usmjerava

razvoj

zdravstvenog

sistema,

u

skladu

sa

cjelokupnim

razvojem

države

i

prati

smjernice

zdravstvene

strategije

Evropske

unije

»Zajedno

za

zdravlje«.

Cilj

Strategije

je

da

se

stvore

uslovi

da

sistem

zdravstva

bude

dio

procesa

zdravstvene

integracije

u

EU,

u

skladu

sa

jednakim

vrijednostima,

ciljevima

i

instrumentima

koji

obezbjedjuju

univerzalnost,

dostupnost

kvalitetne

zdravstvene

zaštite,

jednakost

i

solidarnost,

u

smislu

visokog

nivoa

socijalne

zaštite,

socijalne

kohezije

i

socijalne

pravde.

U

Crnoj

Gori

podru

č

je

seksualnog

i

reproduktivnog

zdravlja

se

definiše

u

više

dokumenata.

Ustavom

Crne

Gore

definisana

su

se

osnovna

ljudska

prava

i

osnovne

slobode,

o

zaštiti

ljudskih

prava,

o

ljudskom

integritetu,

dostojanstvu

i

o

drugim

pravima

i

slobodama

u

domenu

ljudskih

prava,

te

na

č

elo

nediskriminacije.

Zakon

o

zdravstvenoj

zaštiti

reguliše

o

č

uvanje,

zaštitu

i

unapre

đ

enje

zdravlja

gra

đ

ana

Crne

Gore

i

poboljšanje

zdravstvenog

stanja

stanovništva,

poboljšanje

kvaliteta

života

u

vezi

sa

zdravljem,

obezbje

đ

enje

dostupnosti

zdravstvene

zaštite,

pod

jednakim

uslovima

svim

gra

đ

anima

Crne

Gore,

posebnu

brigu

za

zdravstveno

i

socijalno

osjetljive

i

ugrožene

kategorije

stanovništva,

poboljšanje

funkcionisanja,

efikasnosti

i

kvaliteta

zdravstvene

službe,

uz

definisanje

posebnih

7