TREĆI DEO
STRUKTURA I DINAMIKA DRUŠTVA
DRUŠTVO I DRUŠTVENA STRUKTURA
1. Teorijsko određenje društva
Pojam "
društva
" je tokom istorije imao različita
značenja. Sve do osamnaestog veka ovaj
pojam je bio istovetan sa pojmom država,
odnosno ljudsko društvo je poistovećivano s
državnom zajednicom. Tek sa nastankom i
usponom građanskog društva tokom 18. veka
počinje da se pravi razlika između države i
društva: društvo se shvata šire od države, jer
obuhvata i sferu ciljno racionalnog delovanja
pojedinaca na području privrede i prava
(ugovornih odnosa). Tako se u teorijama
društvenih ugovora, zatim u engleskoj
političkoj ekonomiji i klasičnoj nemačkoj
filozofiji, pojam društva upotrebljava, kako u
pravno-političkom smislu, tako i kao
društveno-ekonomska kategorija.
Sa konstituisanjem i razvojem sociologije
nastale su brojne sociološke teorije i pravci koji
različito shvataju suštinu društvenih pojava i
opštu prirodu ljudskog društva. Taj široki
spektar raznovrsnih shvatanja društva, koja
smo iscrpno prikazali u poglavljima o
sociološkim teorijama, može se podeliti u tri
glavna sociološka pravca:
individualističk
i
(nominalizam),
kolektivistički
(realizam) i
dijalektički
.
2
Dijalektičko shvatanje
suštine i opšte
prirode ljudskog društva nastoji da prevaziđe
teorijski jaz između individualističkog
(nominalističkog)
i
kolektivističkog
(realističkog) shvatanja.
Zagovornici ovog
shvatanja polaze od toga da su i pojedinac i
društvo realni entiteti stvarnosti, koji postoje
kao realne celine u stvarnosti. Međutim, ti
entiteti za njih nisu "
zatvoren
i", međusobno
odvojeni, nego su dijalektički povezani i
međusobno se proizvode. Prema Marksu i
zagovornicima kritičke teorije društva -
Markuzeu, Fromu, Habermasu i ostalim, nema
društva bez pojedinca, jer je pojedinac utkan u
tkivo društva, ali isto tako nema ni pojedinca
kao samosvesnog bića bez društva, jer je ono
isto tako utkano u biće pojedinca.
Celovito sociološko razumevanje društva
svakako mora poći od dijalektičkog teorijskog
pristupa, ali se taj pristup mora stvaralački dalje
razvijati i konkretizovati. To je neophodno, jer
dijalektička koncepcija društva, čiji je začetnik
bio Marks, nije od strane njegovih sledbenika
teorijski adekvatno domišljena i razvijena.
Većina njegovih sledbenika je u objašnjenju
društvenih pojava i ljudskog društva gubila iz
vida Marksovo dijalektičko polazište i
priklanjala se u uprošćenoj shemi "
baza i
nadgradnja
".
To
je
rezultiralo
"
kvazidijalektičkom
"
koncepcijom društva,
zasnovanom na ekonomskom determinizmu,
koja gotovo u celosti potire ulogu subjekta,
čoveka i ljudsku subjektivnost uopšte
.
4
Polazeći od dijalektičkog pristupa, uz
jednovremeno uvažavanje odgovarajućih
rezultata različitih socioloških teorija, kao i
drugih društvenih nauka, osobito antropologije
i psihologije,
ljudsko društvo bi se u
najopštijem smislu moglo definisati
kao realna,
trajna zajednica ljudi, koji zajedničkom
delatnošću i raznovrsnim odnosima u koje
stupaju zadovoljavaju svoje individualne ali i
društvene potrebe i razvijaju vlastite i
društvene sposobnosti.
LJudsko društvo, dakle,
nije prost, mehanički zbir pojedinaca
privremeno povezanih mentalnim interakcijama
u različite nizove, kako to tvrde zagovornici
nominalističkih, individualističkih teorija. Ono
je stvarna, realna celina koju ne čine izolovani
pojedinci, već pojedinci funkcionalno povezani
zajedničkom društvenom delatnošću i
odgovarajućim društvenim odnosima u
nadlične društvene tvorevine - društvene grupe
i institucije.
Usamljeni pojedinac
poput
Robinzona je fikcija
. Da bi opstao u životu,
svaki pojedinac prinuđen je da se povezuje sa
drugim pojedincima i da zajedničkom
delatnošću u okviru raznovrsnih društvenih
grupa i institucija proizvodi materijalne i
duhovne tvorevine, vrednosti neophodne za
njegov individualni i društveni opstanak i
razvoj.
5
LJudsko društvo, shvaćeno kao trajna
globalna zajednica ljudi ima u sociologiji dva
osnovna značenja.
Prema prvom, užem
i
rasprostranjenijem značenju, globalno društvo
se shvata kao istorijski konkretna, trajna i
relativno samodovoljna ljudska zajednica
omeđena određenom užom teritorijom, u čijim
okvirima ljudi razvijaju sve neophodne
društvene aktivnosti kojima se zadovoljavaju
temeljne potrebe svakog pojedinca i cele
zajednice.
Tokom ljudske istorije konkretna
globalna društva imala su različite oblike,
počev o horde, preko roda i plemena, do naroda
i savremene države nacije. U tom smislu se
danas govori o srpskom, francuskom, ruskom,
kineskom, američkom i drugim društvima.
Prema drugom, širem
značenju
globalno društvo se shvata kao univerzalna
ljudska zajednica - čovečanstvo. Sve do sredine
prošlog veka čovečanstvo je uglavnom
tretirano kao ljudska zajednica koju
sačinjavaju manje ili više međusobno
povezana, istorijski konkretna globalna
društva.
7
