UNIVERZITET U BEOGRADU
FILOZOFSKI FAKULTET
Ivana M. Vidaković
STRUKTURA POST-TRAUMATSKE
SIMPTOMATOLOGIJE I
NJENA FAKTORSKA STABILNOST
doktorska disertacija
Beograd, 2016.
UNIVERSITY OF BELGRADE
FACULTY OF PHILOSOPHY
Ivana M. Vidaković
THE STRUCTURE OF THE POST-
TRAUMATIC SIMPTOMATOLOGY AND
ITS
FACTORIAL STABILITY
doctoral dissertation
Belgrade, 2016.
Struktura post-traumatske simptomatologije i njena faktorska stabilnost
Neslaganje vodećih autora po pitanju optimalne strukture post-traumatske
simptomatologije i brojni neusaglašeni empirijski nalazi aktuelno rezultiraju u različitim
konceptualizacijama post-traumatskog stresnog poremećaja (PTSP) u dijagnostičkim
sistemima DSM 5 i ICD 11. U ovom istraživanju proveravana je struktura post-traumatske
simptomatologije, kao i njena faktorska stabilnost, nezavisno od upotrebljene metode procene.
Testirali smo najčešće navođene modele strukture: trofaktorski i dva četvorofaktorska modela,
kao i neke njihove modifikacije. Kroz niz konfirmatornih faktorskih analiza proveravali smo
podesnost strukturnih modela na tri instrumenta za procenu post-traumatske simptomatologije
(CAPS, IES R, SCL90Rptsd). Analize su vršene multigrupno, na uzorku ispitanika sa
iskustvima ratne traumatizacije (N=271) i uzorku ispitanika sa iskustvima ratne torture
(N=324). Važan aspekt ove provere podesnosti modela je kontrola efekata metoda procene u
proceduri konfirmatorne analize multi-crta-multi-metod matrice (MTMM).
Na pojedinačnim instrumentima četvorofaktorski modeli pokazali su bolju podesnost
od trofaktorskog DSM IV modela; model Zaravnjenosti se pokazao boljim od modela
Disforije. Dozvoljavanje kovarijanse grešaka ajtema koji opisuju problem sa spavanjem
dodatno je poboljšalo podesnost modela Zaravnjenosti, dok se petofaktorski model sa
faktorima Nametanje, Izbegavanje, Zaravnjenost, Povišena pobuđenost i ajtemima
poremećaja spavanja izdvojenim u poseban peti faktor pokazao istim ili boljim kroz sva tri
pojedinačna instrumenta.
Testiranje modela strukture post-traumatske simptomatologije kroz ukupne podatke sa
sva tri instrumenta daje drugačije rezultate: trofaktorski DSM IV model dao je poželjne
indekse podesnosti, bolje od četvorofaktorskih modela Zaravnjenosti i Disforije. Petofaktorski
model Poremećaja spavanja i kroz ovu analizu pokazao je dobru podesnost, što ukazuje na
sistematsku povezanost simptomatologije problema sa spavanjem van prostora definisanih sa
tri ili četri standardno definisana faktora post-traumatske simptomatologije. Ovi nalazi
ukazuju na važnost boljeg prepoznavanja i razumevanja problema sa spavanjem koji
zaslužuju više pažnje u dijagnostici PTSP i imaju potvrđen značaj u nastanku i održavanju
PTSP kao i u njegovom tretmanu.
Analiza MTMM matrice pokazala je dobru konvergentnu ali slabu divergentnu
validnost sindromskih konstrukata, i dominantan uticaj metodskog faktora pri određenju
strukture PTSP. Naši rezultati pokazuju da se korišćenjem više instrumenata ne poboljšava
diskriminativnost - sposobnost razlikovanja sindroma PTSP, i da se kroz više instrumenata
restriktivniji/ekonomičniji model trofaktorske strukture PTSP pokazuje podjednako dobar kao
četvorofaktorski modeli. Nakon eliminisanja metodskog faktora, kroz procenu na tri
instrumenta, sindromi PTSP izrazito konvergiraju ka PTSP kao jedinstvenom predmetu
merenja, jače nego u slučaju svake od pojedinačnih metoda procene. Ograničenja ovih nalaza
odnose se na prirodu korišćenih instrumenata i upitnu konstrukt validnost određenih
sindromskih faktora na instrumentima samoprocene.
Preporuke ovog istraživanja odnose se i na kontrolisanje metodskog efekta u
budućim studijama strukture PTSP kao i proveru konstrukt validnost latentnih faktora.
Aktuelna revizija dijagnostičkih kriterijuma za PTSP je povod za reviziju instrumenata
procene ali i prilika za prevazilaženje nekih metodoloških ograničenja na koje smo ovim
istraživanjem ukazali.
Ključne reči
:
post-traumatska simptomatologija, struktura PTSP, CAPS, IES R, SCL90R,
CFA, multi-crta multi-metod
Naučna oblast: psihologija
Uža naučna oblast: klinička psihologija
UDK broj: 159.97.072 (043.3)
Analysis of the MTMM matrix showed a good convergent, but a poor divergent validity of
the syndromic constructs, and the dominant influence of the methodological factor in
determining the structure of the PTSD. Our results show that the use of multiple instruments
does not improve discrimination i.e. the ability to differentiate PTSD syndromes, and that
through multiple instruments the more restrictive/economical model of three-factor structure
of PTSD proves to be as good as the four-factor models. After elimination of methodological
factors, by applying three instruments, PTSD syndromes strongly converge towards a single
measure of PTSD, greater than in the case of each of the individual assessment methods.
The limitations of these findings are related to the characteristics of instruments and
questionable construct validity of certain syndromic factors in self-assessment instruments
that have been used.
The recommendations of this study are also related to controlling of the
methodological effect in future studies of the PTSD structure as well as the verification of the
construct validity of latent factors. The current revision of the diagnostic criteria for the PTSD
is a cause for revision of the assessment instruments but also an opportunity to overcome
some of the methodological limitations indicated in this study.
Key words
:
post-traumatic symptomatology, PTSD structure, CAPS, IES R, SCL90R, CFA,
multitrait-multimethod
Scientific field: psychology
Subfield: clinical psychology
UDC number: 159.97.072 (043.3)
