Uvod
U sudskim postupcima, i krivičnom i parničnom, izvešće se dokaz vještačenjem radi utvrđivanja
ili razjašnjenja neke činjenice kad je potrebno stručno znanje kojim sud ne raspolaže. Te informacije
potiču iz raznih stručnih i naučnih disciplina: medicine, saobraćaja, balistike, ekonomije i drugih. One
treba da posluže pravnicima za upoznavanje onih područja ljudske djelatnosti koja im na osnovu njihovog
opšteg i specijalnog pravnog obrazovanja nisu dovoljno poznata.
Vještaci su treća lica u postupku. Specifičan su i stručan izvor saznanja. Povećanje broja i
parničnih i krivičnih postupaka u kojima sud određuje upravo ovaj dokaz, logično je s obzirom na razvoj
medicine, tehničkih i prirodnih nauka, u vezi kojih sudija, kao pravnik, nema specifično stručno znanje. I
sami vještaci, u okviru svoje struke, moraju imati sve veći stepen specijalizacije za specifične konkretne
probleme.
Dakle, vještačenje bi se moglo razumjeti kao proces korišćenja informacija iz raznih oblasti stručnih i
naučnih disciplina u cilju razjašnjavanja činjenica koje su predmet sudskog postupka. Nosioci ove
djelatnosti su vjestaci. Prema tome, vještakje stručnjak koji posjeduje specijalno znanje ili vještinu da
čulima opazi ili znanjem utvrdi izvjesne činjenice, da o njima da stručno mišljenje i da ih valjano
obrazloži.Vještačenje kao procesna radnja ima odgovarajuće pravne odrednice:
Vještačenje mogu da zatraže tužilac, odbrana, sud, ili pak, ovlašćeno službeno lice;
Vještačenje se ne može odnositi na pravna pitanja;
Vještak se izjašnjava isključivo o činjenicama iz oblasti svoje struke;
Vještačenje izvršeno u nekom drugom postupku ne može se koristiti kasnije kao dokaz u
krivičnom postupku.
U krivičnim postupcima, vještačenje određuje pismenom naredbom organ koji vodi postupak.
Ako za određenu vrstu vještačenja postoji stručna ustanova ili se ono može obaviti u okviru državnog
organa, po pravilu takvo vještačenje povjeriće se takvoj ustanovi, organu koji će odrediti jednog ili više
stručnjaka koji će izvršiti vještačenje. Ako za koju vrstu vještačenja postoje kod suda stalno određeni
vještaci, drugi vještaci se mogu odrediti samo ako postoji opasnost od odlaganja ili ako su stalni veštaci
sprečeni ili to zahtevaju druge okolnosti. Vještačenje vrši jedan vještak. Sud može odrediti dva ili više
vještaka kad ocijeni da je vještačenje složeno. Vještaci se određuju prvenstveno iz reda stalnih sudskih
vještaka, a vještačenja se mogu poveriti i stručnoj ustanovi. Ako su vještačenja naročito složenija, a
postoje posebne ustanove za određene vrste vještačenja, prvenstveno će se njima poveriti veštačenje.
Da bi se obezbjedila efikasnosnost sudskih postupaka, i razumni rok, bez koga ne postoji pravo
na pravično suđenje, a kako je to predviđeno i odredbom člana 6. Evropske konvencije o ljudskim
pravima, vještaci, kao specifični učesnici u postupku, imaju predviđene i obaveze i prava. S toga
nacionalni sistem i naše zemlje mora zakonom da utvrdi pravu mjeru obaveza vještaka, te da odredi
njihova prava, da bi sud adekvatnom primjenom ovih odredbi, omogućio da vještačenje, kao dokazno
sredstvo, doprinese i kvalitetnom suđenju i postizanju razumnog roka.
1
Obaveza vještaka u krivičnim predmetima je da se odazove pozivu i da svoj nalaz i mišljenje
dostavi sudu, u roku određenom u naredbi. Vještak ima obavezu, ukoliko dostavi nalaz i mišljenje koji su
nejasni, nepotpuni ili protivrječni sami sebi ili utvrđenim okolnostima da po nalogu suda nalaz i mišljenje
dopuni, odnosno ispravi, što mora uraditi u roku koji mu sud odredi. Sud ima pravo, u slučaju da se
nedostaci ili sumnje iz nalaza i mišljenja vještaka ne mogu otkloniti ponovnim saslušanjem vještaka, da
odredi druge vještake. Pre nego što odredi novo vještačenje sa drugim vještacima, sud će saslušanjem
vještaka, koji ima obavezu da odgovori na postavljena pitanja, da pokuša da prevaziđe nejasnoće,
upotpuni nalaz vještaka ili otkloni protivrečnosti. Novom vještačenju će pristupiti ukoliko se nedostaci ne
mogu otkloniti ponovnim saslušanjem vještaka.
Obaveza vještaka je da prije početka vještačenja brižljivo razmotri predmet, tačno navede sve što
zapazi i nađe, i da dâ svoje mišljenje, nepristrasno i u skladu sa pravilima nauke i struke.
Zakonik o krivičnom postupku precizno predviđa obaveze vještaka pri pregledu i obdukciji leša.
Zakonik predviđa i obaveze vještaka u slučaju sumnje da je isključena ili smanjena uračunljivost
okrivljenog usled duševne bolesti, zaostalog duševnog razvoja ili druge duševne poremećenosti i kada je
obavezno da se izvrši vještačenje psihijatrijskim pregledom okrivljenog. Odredbom člana ZKP utvrđena
je mogućnost obaveznog tjelesnog pregleda osumnjičenog ili okrivljenog i bez njihovog pristanka, kao i
uzimanja uzorka krvi i preduzimanja drugih medicinskih radnji.
Veštaci koji se nalaze na spisku sudskih vještaka, imaju obavezu da po pozivu suda i donošenju
odgovarajuće odluke suda, pristupe vještačenju. Međutim, vještaci imaju pravo da budu oslobođeni
dužnosti vještačenja. Obavještenje suda o postojanju razloga za oslobođenje predstavlja i njihovu dužnost,
posebno kad kod vještaka postoje razlozi koji su isti kao i oni zbog kojih svjedok može uskratiti
svjedočenje ili odgovor na pojedina pitanja ili iz drugih opravdanih razloga. Pored oslobođenja dužnosti
vještačenja vještak može na lični zahtjev biti isključen ili izuzet iz istih razloga kao i sudija i sudija
porotnik.
1.
Sudskomedicinsko vještačenje
Sudskomedicinsko vještačenje predstavlja utvrđivanje i prezentovanje medicinskih činjenica
kojima se objašnjava oštećenje tijela ili uništenje života. Predmet sudskomedicinskog vještačenja mogu
biti žive osobe i to u slučajevima kvalifikacije tjelesnih povrijeda, identifikacije, silovanja, utvrđivanja
očinstva i slično. Leševi takođe mogu biti predmet vještačenja( pregled leševa i obdukcija ), zatim
životinje bilo žive ili njihovi leševi. Vještačiti se mogu i razna povredna sredstva ( oružja ) kao i tjelesne
izlučevine ( mokraća, sperma, pljuvačka i dr.), kao i razna tkiva i organi ( krv, koža, kosa i dr. ).
Sudskomedicinski vještak ili vještak sudske medicine je ljekar koji tumači medicinske činjenice za
2
Sudskomedicinska obdukcija se mora raditi u cjelosti. To znači da se obdukuju svi organi po principima
obdukcione tehnike. Kod sudskomedicinske obdukcije posebna pažnja se obraća na tragove nasilja i
povreda. Pored osnovne, postoje i specijalne sudskomedicinske obdukcije. To su: obdukcija vješanika,
obdukcija novorođenčeta, obdukcija otrovanih i dr. Zadaci sudkomedicinske obdukcije su:
Utvrđivanje uzroka smrti;
Porijeklo smrti;
Identifikacija leša;
Dužina postmortalnog intervala- vrijeme smrti;
Mehanizam povređivanja;
Identifikacija povrednog oruđa;
Provjera postupka lijčenja
Dokumentacija u vezi sa obdukcijom je: obdukcioni zapisnik, sheme, fotodokumentacija. Za
vrijeme sudskomedicinske obdukcije ili neposredno posle toga obducent diktira obdukcioni zapisnik. Taj
dokument ima uvod ili zaglavlje, nalaz i zaključak. Uvod sadrži podatke o ustanovi u kojij se radi
obdukcija, o naručiocu obdukcije i generalije leša. U nalazu se navodi spoljni opis leša, zatim sve
promjene i povrede na unutrašnjim organima. Takodje se diferenciraju zaživotne od postmortalnih
povreda. U zaključku se prvo daje neposredni uzrok smrti, a potom se analizira mehanizam njegovog
nastanka.
1.2. Sudskomedicinska ekspertiza
Sudskomedicinska ekspertiza predstavlja pismeno saopštenje vještaka o obavljenom
sudskomedicinskom vještačenju. Ovaj dokument sadrzi: zaglavlje, posebne okolnosti slučaja, nalaz,
mišljenje i zaključke. U zaglavlju se navode podaci o naručiocu vještačenja, ustanovi i vještacima koji su
obavili vještačenje i generalije vještačene osobe. U posebnim okolnostima slučaja ukratko se opisuje
situacija koja je prethodila kritičnom događaju. Ako je vještačena živa osoba onda sastavni dio nalaza
čine rezultati dobijeni nakon obavljenih pregleda ( hirurg, ginekolog i dr.) i provedenih analiza
( laboratorijske analize, rtg., eho, CT i dr.) Ranija medicinska dokumentacija takodje je dio nalaza.
4
