ŠUMSKA VEGETACIJA SRBIJE
1. UVOD
Šuma je složena biljna zajednica ili biogeocenoza (ekosistem) šumskog drveća koje utiče
jedno na drugo, kao i na sredinu u kojoj se nalaze. Osnovni delovi šume kao ekosistema su
zemljište, vazduh, šumska životna zajednica i geološka podloga. Šume su veoma složeni kopneni
ekosistemi. U njima pored drveća žive mnoge druge vrste biljaka, životinja, gljiva i
mikroorganizama. Složenost šuma se ogleda u njihovoj izraženoj spratovnosti i raznovrsnoj
međusobnoj povezanosti svih članova životne zajednice.
Različiti organizmi naseljavaju različite delove šume. Tako u krunama visokog drveća žive vrste
koje se retko, gotovo nikada, ne suštaju u niže delove šume - arborealni organizmi. Ovaj deo
šume naziva se sprat visokog drveća. U nižim delovima šumskih ekosistema mnogi žbunovi
izgrađuju gust sklop koji se naziva sprat žbunova, ispod kojeg se razvija sprat zeljastih biljaka.
Uz samu površinu tla živi grupa organizama koji čine prizemni sprat. U samom zemljištu živi
mnogo različitih organizama, koji izgrađuju podzemne spratove.
Sve šume se mogu grupisati u četiri osnovna tipa:
Lišćarske zimzelene (slika 1.1.)
Lišćarske listopadne (slika 1.2.)
Četinarske zimzelene (slika 1.3.)
Četinarske listopadne (slika 1.4.)
Slika 1.1. Lišćarska zimzelena šuma Slika 1.2. Lišćarska listopadna šuma
Lišćarske zimzelene šume
se razvijaju u uslovima tropske i subtropske klime na svim
kontinentima, izuzev Antarktika. Na Balkanskom poluostrvu, lišćarske zimzelene šume su
najbolje predstavljene ilirskim šumama na obali Jadranskog mora. U izvornom obliku ilirske
šume imaju jasno izraženu spratovnost:
-sprat visokog drveća (hrast crnika, pinjol, alepski bor, štiglic, puh, vetruška)
-sprat niskog drveća i žbunova (mirta, planika, tršlja, zelentarka, crni kos, cvrčak)
-prizemni sprat (primorska sleznica, tetivka, šparoga, zimzelena ruža, prugasti smuk,
blavor, poskok, primorski gušter, zelembać, divlji kunić, šakal).
Uništavanjem lišćarskih zimzelenih šuma nastala su tri stupnja degradacije:
1. Makije (žbunovi 2-4m; slika 1.1.a)
2. Garige (lavanda, žukva, žalfija, ruzmarin; slika 1.1.b)
3. Kamenjari ili antropogene pustinje (slika 1.1.c)
Slika 1.1.
a)
Makija Slika 1.1. b) Garig
Slika 1.1.
c)
Antropogena pustinja
Lišćarske listopadne šume
se razvijaju u uslovima umerenokontinentalne klime. U ovom
području vladaju umereno topla leta i umereno hladne zime.
Četinarske zimzelene šume
se razvijaju u poluvlažnim predelima sa tropskom i subtropskom
klimom, kao i na planinama u umerenom toplotnom pojasu (predeli sa planinskom klimom).
Glavne vrste drveća koje grade ove šume su različiti borovi, smrče, jele, kedrovi i duglazije.
Četinarske listopadne šume
su šume ariša, koje su rasprostranjene u uslovima borealne (hladne
kontinentalne) klime, u okviru bioma tajgi.
2. RASPORED VEGETACIJE U SRBIJI
Teritorija naše zemlje zahvata, uglavnom, vegetacionu zonu listopadnih šuma. Svojim
severoistočnim područjem (deo Vojvodine) zahvata i stepsku zonu (krajnje zapadne granice u
Evropi).
Šumska zona u Srbiji se odlikuje hrastovim šumama. One se ističu velikom raznovrsnošću koja
je uslovljena, sa jedne strane, razlikama između severnih i južnih krajeva a, sa druge strane,
specifičnostima vlažnije klime u zapadnim oblastima i suvlje u istočnim delovima. U nizijskim
oblastima Srbije (severni ravničarski delovi) je higrofilna šumska vegetacija sa različitim
tipovima nizijskih, močvarnih, plavnih i higrofilnih šumskih ekosistema
(Querceto roboris)
u
kojima dominira hrast lužnjak
(Quercus robur)
, sa različitim oblicima Salicetum-a (vrbe) i
Populetum-a (topole, jasike). Prvenstveno se nalazi u severnim ravničarskim predelima
(Vojvodina, ali i Mačva, Pomoravlje, Negotinska krajina,...), pri čemu su ovi ekosistemi gotovo
uništeni radi stvaranja obradivog zemljišta. Ova vegetacija je značajna kao prirodna zaštita
vodotokova i područja duž njih. Uz to, od velikog je značaja i pojas vodene vegetacije koji je
važan za mrešćenje riba.
U brdskim oblastima je zona termofilnih hrastovih šuma gde je najznačajnija klimatogena
kserotermna zajednica
Quercetum confertae-cerris
, sa editifikatorima
Quercus conferta
(sladun)
i
Quercus cerris
(cer). Ova zona je izuzetno složena jer se sastoji iz niza ekosistema koji su
lokalno uslovljeni:
Biocenoze sa crnograbićem (tip
Carpinetum orientalis;
slika 2.1.),
Šibljačke zajednice sa jorgovanom (tip
Syrengetum;
slika 2.2.),
Termofilne borove šume (tip
Pinetum nigrae;
slika 2.3
.
),
Kestenove šume (tip
Castanetum sativum;
slika 2.4.).
Slika 2.1. Tip
Carpinetum orientalis
Slika 2.2. Tip Syrengetum
