1. Objasnite pojmove javnosti i javno mnjenje
Habermas str. 7 i 8
Poreklo pojma „javnost“ - Značenje termina ,,javnost“ izvedeno je najpre iz značenja reči „java“- pojavni
svet koji svako može svojim čulima opaziti
Poreklo pojma „mnenje“ - Sa gramatičkog stanovišta imenica mnenje (ili mnjenje) izvedena je od glagola
„mniti“ koji je praktično iščezao iz našeg jezika. Grubo prevedeno, nekada se u prvom licu jednine
govorilo „Ja mnim“, kada se nešto želi kazati otprilike, kao „čini mi se“, „mislim“, ali ne sasvim određeno
i pouzdano. Imenica „mnenje“ potiče od latinske reči opinio, i najčešće se upotrebljava u pridevskoj
sintagmi „javno mnenje“. Izrazi „mnenje“ i „javno mnenje“ sačuvani su u različitim jezicima sa sličnim
značenjem, kao npr. doxa, pheme i nomos (grčkom), opinio, fama, fama popularis i vox populi
(latinskom), opinio, general opinion i public spirit (engleskom), opinion i critique (francuskom), Meinung
(nemačkom), ca značenjem nesigurnog i nepotpuno dokazanog suda, tj. neodređenog, neobaveznog,
subjektivnog i partikularnog suda. To je mišljenje (doxa) pojedinca koje može da bude istinito ili
neistinito.
Filozofska tradicija naslanja se na čuvenu Platonovu raspravu sa retoričarima (sofistima). Filozofi su imali
negativan i kritički odnos prema mnenju. Za njih je ono bilo neobavezno mišljenje dok samo istina ima
prinudni karakter. „Nijedno mnenje ne izražava potpuno saznanje (episteme), odnosno naučnu istinu, pa
je ono više posrednik između istine i zablude, odnosno privida“ , tvrdi Platon.
Habermas ističe drugo važno značenje reči opinion, a to je: reputation, kao glas, ugled, ono što čovek
znači u mišljenju drugih. Analizirajući Šekspirov jezik on uočava da ovaj pojam nosi prizvuk kolektivnog
mišljenja. LJuba Tadić to objašnjava kao „mešanje izvesnih i verovatnih sudova, zbrku između nužnog i
promenljivog, mogućeg“.
Poreklo pojma „javno mnenje“ - Teoretičari daju različit odgovor na pitanje ko je prvi upotrebio ovaj
pojam. Sintagma se pojavljuje 1459. godine kod engleskog političara i pisca DŽona Solzberija, koji je
upotrebljava u značenju većeg učešća naroda u upravljanju državom. Termin se dalje sreće delima
Makijavelija koji posebno naglašava značaj publica voxe i propagande, ali i kod Šekspira koji mnenje vidi
kao ključ za dolazak na presto Henrika IV. Habermas označava Luja Sebastijana Mersijea kao prvoga koji
je stvorio pojam „javno mnjenje“ u smislu prosvećenog rezultata zajedničke i javne refleksije o
osnovama društvenog uređenja. Iako „javno mnenje“ još uvek ne vlada, njegovo razumevanje mora da
sledi prosvećeni vladar. Mersije je tako tvrdio da u društvu postoje oni koji vladaju i učeni ljudi koji
stvaraju javno mišljenje. Prvi imaju zadatak da u praksi realizuju ono što drugi napišu, tj. „dobre knjige
zavise od prosvećenosti u svim klasama naroda; one ukrašavaju istinu. One već vladaju Evropom; one
obaveštavaju vladu o njenim dužnostima, o njenim greškama, o njenom istinskom interesu, o javnom
mnenju koje ona treba da sluša i da ga sledi...“. Drugi misle da je rodonačelnik ovog pojma u današnjem
smislu Žan Žak Ruso.
Javnost ima svoje šire, nepolitičko, i svoje uže, političko značenje. U ovom potonjem značenju ona je
tesno povezana sa pojmom tzv. „javnog mnjenja“, iako je širi pojam od njega. Javnost je društveni i
politički prostor u kome nastaje i deluje javno mnjenje. Atribut „javno“ se najčešće i primenjuje u smislu
javnog mnenja, odnosno, „javnosti koja je dobro obaveštena ili koja negoduje”.
Kroz istoriju su postojala različiti mesta javnosti: grčka agora, rimski forum, engleske kafane, francuski
saloni, nemačka kafanska društva, pozorište, parlament, univerzitet, novine i ostali mediji (radio, TV,
internet servisi) itd.
Tipovi javnosti prema Jirgenu Habermasu (antička, reprezentativna, literarna, građanska ili demokratska
javnost).
2. Antička javnost
Habermas str. 9
U staroj Grčkoj je sfera polisa, grada-države, zajednička svima i strogo odvojena od sfere kuće, odnosno,
domaćinstva (oikos), kao sfere strogo privatnog domena. Javni, politički život (bios politikos), odigrava se
na trgu, agori, kao mestu okupljanja, većanja i odlučivanja grčkih građana, tako što nosiosci prava na
razgovor (lexis) međusobno komuniciraju.
Za antički svet, javnost zapravo, predstavlja carstvo slobode, domen ukojem sve postaje vidno. „Kao što
su u okviru domaćinstva životna nevolja i održanje života stidljivo skriveni, tako polis pruža slobodno
polje za časno isticanje... Vrline koje kodifikuje Aristotel, potvrđuju se jedino u javnosti, jedino tamo
nalaze priznanje“ (Habermas) . Čovek je politički slobodan tek onda ako je oslobođen nužnosti rada u
cilju opstanka. Duboki koreni starogrčkog prezira fizičkog rada mogu se objasniti činjenicom da je taj rad
bio strogo dodeljen sferi oikos-a u kojoj su obitavali članovi porodice i robovi, sferi koja je stajala niže od
javne sfere, sfere političke prakse.
Razvoj demokratije u antičkom društvu u direktnoj je vezi sa komunikacijom, jer su još 594. godine p.n.e.
u vreme Solonove vladavine zakoni javno predstavljani građanima pisanjem tekstova na kamenim
stubovima. Pojam je u direktnoj vezi sa pojavom demokratije, na se može reći da je javno mnenje
predstavljalo političku silu bitnu za donošenje važnih društvenih odluka. Odluke su se zasnivale na
veštini ubeđivanja rečima, a ne na nasilju i drugim oblicima moći. U grčkom polisu smatralo se da
demokratija važi samo „unutar granica do kojih seže ljudski glas“, što znači da je mogućnost
komunikacije i stvaranja zajedničkih stavova bila prostorno i vremenski ograničena.
Misao i praksa javnosti nastali su u grčkoj antici u kojoj je stvar polisa bila „zbiljska lična stvar građana“,
„pravi i jedini sadržaj njihovog života i volje“, što je podrazumevalo učešće svih građana u procesu
odlučivanja kojemu je prethodio razgovor ili, da se izrazimo savremenom terminologijom, „sukob
mišljenja“, tačnije mnjenja. Dijaloški oblik bio je, dakle, vladajući oblik govora u starogrčkom svetu. U
njegovoj suštini stoji savetovanje, neprinudna razmena misli, naročito, argumenata, sa osnovnim ciljem
da se reše iskrsli problemi.
Dakle, ono što je inherentno sistemu na kojem je konstituisan polis, svakako je prevlast reči nad svim
drugim instrumentima moći (Sokratovo učenje ali i stradanje, jednako potvrđuju ovu tezu). Reči postaju
„političko oruđe par excellance, sredstvo zapovijedanja i vladanja nad drugima...”. Veština lepog
govorenja i raspravljanja (besedništva), poznatija kao retorika, posebno je proučavana. Retorika je
veština uveravanja (ubeđivanja) čiji cilj je uveravanje (ubeđivanje) u tačnost zastupljenih stavova i
navođenje slušaoca da ih usvoje. Na moći uveravanja (persuazije) gradi se izbor kojem se publika
priklanja, zavisno od veštine kojom joj se govornici obraćaju.
U starogrčkoj civilizaciji, tačnije Platonovoj „Državi“ i Aristotelovoj „Retorici“ uočavamo, s tim u vezi, i
tragove propagandnih aktivnosti. Platon i Aristotel bili su iz tog razloga kritičari retorike i retora.
Nazivajući pesnike „velikim varalicama“ koji zamenom stvarnosti mitovima bogovima daju ljudske
osobine, oni su skretali pažnju na ubeđivanje kao političku (zlo)potrebu. Veština govorenja i ubeđivanja
zavisila je od sposobnosti pojedinaca koji su u krugu publike nastojali da je uvere u tačnost svojih
donela mu je mesto konzula, pa se može reći da je ovo jedan od dokaza postojanja izbornih kampanja u
današnjem smislu te reči.
3. Reprezenatitvna javnost
Habermas str 13
Za srednji vek je karakteristična pojava tzv. „reprezentativne“ javnosti, koja se konstituiše ne kao sfera
javnosti u onom smislu koji je artikulisala antička grčka ili rimska tradicija, već predstavlja obeležje
statusa. Manifestovanje ove reprezentativne javnosti vezano je za „atribute ličnosti kao što su insignije
(grbovi, oružje), habitus (odevanje, frizura), maniri (način pozdravljanja, ponašanja) i retorika
(oslovljavanje, govor sa formalitetima uopšte), jednom rečju, za strogi kodeks plemićkog ponašanja.
U srednjem veku javnost je, dakle, u direktnoj vezi ca ličnim statusom i bogatstvom velikaša. Pod
uticajem hrišćanstva i učenja o inkarnaciji forsira se sjaj, retorika i drugačiji način života, reprezentativan
u odnosu na populus. Pravo mišljenja nameću crkva, dvor i njemu bliski podanici, dok narod, najčešće
bez imovine, slepo sluša i izvršava tuđa naređenja.
Redukcija reprezentativne javnosti, stvara prostor za jednu drugu sferu koja je povezana sa pojmom
javnosti u modernom smislu, a to je sfera javne vlasti. Ova se objektivizira u stalnoj upravi i stajaćoj
vojsci; permanenciji kontakata u razmeni robe i informacija (berza, štampa) odgovara sada kontinuirana
delatnost države. Oni koji su joj potčinjeni su privatni ljudi koji su, pošto nisu nosioci nikakve službe,
isključeni iz učešća u javnoj vlasti. „Javni“ postaje u ovom užem smislu sinonim sa „državni“; atribut se
više ne odnosi na reprezentativni „dvor“ jedne ličnosti koja je nosilac autoriteta, već na delovanje jednog
aparata s monopolom legitimne upotrebe sile prema kompetencijama koje su uređene zakonom.
Privatni ljudi su potčinjeni javnoj vlasti i predstavljaju samo publiku. U to doba, običan čovek je privatan
čovek. Na ovaj odnos podseća jezička upotreba pojmova običan vojnik, redov - obični čovek bez ranga,
bez posebnog prava da nekom zapoveda, prava koje se tada interpretiralo kao „javno“. U
srednjovekovnim poveljama upotrebljava se reč „gospodarski“ u istom značenju kao publicus; publicare
znači: zapleniti u korist gospodara.
U nemačkom jeziku sreće se iz latinske reči privatus izvedena reč privat tek od sredine šesnaestog veka, i
to u istom onom značenju koje tada dobijaju engleska reč private i francuska prive. To je značilo isto što i
bez javne službe. „Privatan“ znači van sfere državnog aparata; „javan“ se, međutim, odnosi na državu
koja se razvila sa apsolutizmom, državu koja se objektivira naspram ličnosti monarha. Državni službenici
su javna lica; oni vrše javnu službu, njihovi uredski poslovi su javni, i javnim se nazivaju zgrade i ustanove
vlasti. Na drugoj strani su privatni ljudi, privatni uredi, privatne radnje i privatne kuće. Nasuprot vlasti
stoje podanici koji su izvan nje; ona služi, kako se kaže, javnom dobru, a podanici idu za svojim privatnim
interesima.
4. Literarna javnost u odnosu na političku
Habermas str 68
Proces u kome publika privatnih ljudi koji rezonuju prisvaja javnost koju vlast reguliše i uspostavlja je kao
sferu kritike javne vlasti, vrši se kao promena funkcija literarne javnosti već opremljene ustanovama
publike i platformama za diskusiju. Posredovan ovom literarnom javnošću iskustveni kompleks
privatnosti okrenute javnosti ulazi i u političku javnost. Zastupanje interesa privatizovane sfere tržišne
privrede interpretira se pomoću ideja koje su izrasle na tlu intimnosti už porodice, humanitet ovde ima
svoje pravo mesto, a ne, kako bi to odgovarlo njegovom grčkom uzoru u samoj javnosti. Sa nastankom
sfere socijalnog +, oko čijeg regulisanja javno mnjenje vodi spor sa javnom vlašću, težište moderne
javnosti pomereno je, u poređenju sa antičkom, od stvarno političkih zadataka građanstva koje
kolektivno deluje ka ranijim civilnim zadacima društva koje javno rezonuje. Politički zadatak građanske
javnosti je regulisanje građanskog socijateta, oslanjajući se na iskustva privatne sfere koja je postala
intimna, ova javnost se suprotstavlja uspostavljenom monarhijskom autoritetu. U tom smislu ima ona od
samog početka i privatni i polemički karakter. Grčkom modelu javnosti nedostaju obe ove crte, jer
privatni status domaćina, od koga zavisi njegov politički status kao građanina, zasniva se na vlasti bez
ikakvog privida slobode posredovanog prisnošću. Ponašanje građana je borbeno samo u takmičarskim
igrama, koje predstavljaju oblik borbe protiv spoljnog neprijatelja, a ne u razračunavanju sa sopstvenom
vladom.
5. Važnost pojave štampe i nastanka publike za javnost
Habermas str 23
geneza građanske javnosti - rani kapitalizam koji se razvija u gradovima kompatibilan je sa feudalnim
režimom vlasti. on stabilizira taj režim. s druge strane on razvija elemente u koje će se feudalni poredak
jednom razložiti:
1. razmena robe: u gradovima se održavaju sajmovi, strogo kontrlisani od vlasti. on s vremenom
prerastaju u trajne sajmove. usprkos uticaju političke vlasti ovde se razvija široka mreža ekonomskih
zavisnosti (horizontalnih): tržište vrijednosnih papira... ovim nastaje sve veći prostor koji je nezavisan od
staleških privrednih odnosa.
2. razmena informacija: širenjem trgovine (među ostalim i prekomorske) potrebne su sve preciznije
informacije o zbivanjima na udaljenim prostorima. veliki gradovi postaju centri za razmenu informacija.
pošta i štampa uspostavljaju trajne komunikacije. ta sredstva komuniciranja su vezana uz vlast
(reprezentativnu javnost) i nisu javna, ali to zadovoljava potrebe dvorskih službi i trgovaca. javna
dostupnost sredstava komuniciranja pojavljuje se tek u 17.st.
svoju pravu snagu kapitalizam razvija pojavom merkantilizma: nacionalna i teritorijalna privreda formira
se zajedno s modernom državom: trgovinske kompanije se više ne zadovoljavaju s ograničenim tržištima,
a u takvim uslovima potrebne su im jake političke garancije. tako se stara gradska osnova privrede i
trgovine gubi, a zamjenjuje ju nacionalna. u ovom sistemu raste državna birokratija i država ima sve veće
financijske potrebe – potrebna je uspostava efikasnog poreznog sustava. kaže: financijska politika je
sama suština moderne države. iz ovog, dalje, dolazi do odvajanja vladarske privatne imovine od državne.
nestankom stare reprezentativne javnosti nastaje prostor za novu sferu javne vlasti koja se objektizira u:
-stalnoj upravi i stajaćoj vojsci
-stalnosti kontakata u razmjeni robe i informacija odgovara kontinurana djelatnost države
tako pojam javno postaje sinonim za državno. ovo više nije atribut reprezentativnog dvora, nego
djelovanje aparata s monopolom legitimne upotrebe sile prema kompetencijama koje su uređene
zakonom. vlast plemića postaje 'policija', privatni ljudi podčinjeni javnoj vlasti poimaju se kao publika,
7. Građanska porodica i instituciolaizacija privatnosti okrenute ka publici
Habermas str 59
Publika koja se formira u kazalištima i oko tjednih časopisa = prevladavajuće građanska – privatne osobe.
njihovo porijeklo je sfera patrijarhalne uže obitelji. za razliku od građana, gradsko plemstvo ne njeguje
intimnost građanskog života. ipak i kod plemstva i kod drugih društvenih grupa može se promatrati
privatizacija života. sad autor to ilustrira promjenom arhitekture stambenih objekata: sve je manje
prostorija za zajedniču upotrebu i za goste, a sve više manjih, privatnih prostorija za same stanare.
nestaje velika dvorana za goste, a nastaje dnevna soba u kojoj boravi samo uža obitelj.
kaže: sfera intimnosti uže obitelji, neovisna od širih društvenih odnosa koja se razvija u 18.st. izvor je
humanosti i uspostave 'ljudskog' odnosa, ravnopravnog.
sad dalje pokazuje kako razvoj pisma kao oblika komunikacije doprinosi subjektiviranju pojedinaca i kako
ono s druge strane privatnost okreće javnosti: čitaju se tuđa pisma, nekad se objavljuju, a ponekad se
čak i pišu s namjerom da budu otisnuta (romani u pismima: goethe i dr.). ovo pretvara odnos pisca i
čitatelja u intiman odnos nove vrste.
kaže: sfera publike nastaje u širim slojevima građanstva kao proširenje i dopuna intimne sfere uže
obitelji.
širenjem tiska (časopisa i novina) – čitanje postaje uobičajena navika ne samo viših nego i nižih
građanskih slojeva. širi se onaj tip literarne publike kakav je prvobitno nastao u kavanama i salonima. oni
čine javnost literarnog rezoniranja u kojem se subjektivnost koja ima porijeklo u intimnosti uže obitelji
sporazumijeva sa samom sobom o samoj sebi.
8. Političke funkcije javnosti
Habermas str 75
Publika koja se formira u pozorištima i oko nedeljnih časopisa = prevladavajuće građanska – privatne
osobe. Njihovo poreklo je sfera patrijarhalne uže porodice. Za razliku od građana, gradsko plemstvo ne
neguje intimnost građanskog života. Ipak i kod plemstva i kod drugih društvenih grupa može se
promatrati privatizacija života. Sad autor to ilustrira promenom arhitekture stambenih objekata: sve je
manje prostorija za zajedniču upotrebu i za goste, a sve više manjih, privatnih prostorija za same
stanare. Nestaje velika dvorana za goste, a nastaje dnevna soba u kojoj boravi samo uža porodica.
Kaže: sfera intimnosti uže porodice, nezavisna od širih društvenih odnosa koja se razvija u 18.st. izvor je
humanosti i uspostave 'ljudskog' odnosa, ravnopravnog.
Sad dalje pokazuje kako razvoj pisma kao oblika komunikacije doprinosi subjektivisanju pojedinaca i kako
ono s druge strane privatnost okreće javnosti: čitaju se tuđa pisma, nekad se objavljuju, a ponekad se
čak i pišu s namerom da budu štampana (romani u pismima: goethe i dr.). ovo pretvara odnos pisca i
čitaoca u intiman odnos nove vrste.
