Uvod
Ljudska istorija obiluje događajima sa dramatičnim i rušilačkim efektima zbog kojih je čovek
trpeo negativne posledice. Događaji i situacije koje su ugrožavale opstanak čoveka javljale su se
u različitim oblicima, sa različitim intenzitetom i karakteristikama. U takvoj situaciji, tokom
svog evolutivnog i socio-kulturološkog razvoja, čovek je na različite načine pokušavao da, u
svojoj sredini, suzbije opasnosti koje su ga ograničavale i ometale u realizaciji svojih potreba.
Nevolje koje su pogađale čoveka bile su nepredvidive, višedimenzionalne, bez vremenskog i
prostornog ograničenja, a efekti su bili pogubni. Različita nastojanja da se događaji sa
negativnim efektima spreče ili bar redukuju rezultirala su različitim merama koje su ljudi
preduzimali radi postizanja određenog stepena zaštite. Iako su naučna dostignuća na veoma
visokom stepenu razvoja, čoveku i njegovoj društvenoj zajednici još uvek prete iste ili slične
opasnosti, čiji su efekti mnogostruko uvećani sa aspekta povećanja kapaciteta opasnosti usled
tehnološkog razvoja i povećanja broja stanovnika po prostornoj jedinici. Posebno mesto u
spektru opasnosti po ljudsko društvo zauzima terorizam kao uzrok vanrednih situacija.
Savremeni pogledi na bezbednost društva daju značajno mesto vanrednim situacijama nastalim
kao posledica terorizma na lestvici opasnosti, naročito, ako imamo u vidu njihov broj i učestalost
poslednjih godina.
Danas u svetu nema države koja u većoj ili u manjoj meri nije izložena raznim oblicima
terorizma, motivisanog različitim idejama interesima i ciljevima. Jačanje terorističkih aktivnosti
tokom poslednjih godina dovelo je do toga da terorizam postane najveće svetsko zlo i jedan od
najaktivnijih i nerešivih problema savremenog sveta.
Teroristički napadi na Svetski trgovinski centar u Njujorku i zgradu Pentagona u Vašingtonu 11.
septembra 2001. godine, do najnovijih terorističkih dejstava širom sveta, potvrđuju činjenicu da
je terorizam u stalnoj ekspanziji i predstavlja neuništiv problem savremenog čovečanstva.
U poslednje vreme svet se na najdrastičniji način suočio sa gorkom istinom da je terorizam
označio novi način ratovanja na početku 21. veka, bez sagledavanja realnih i stvarnih uzroka dok
su posledice svima poznate. Istina je da se svet sa terorizmom suočavao vekovima pre, ali ga je
tek prošli vek i neverovatan napredak tehnologije uveo u stalnu postavku svetske pozornice i sa
nje nije više sišao.
Fenomen terorizma je zahvatio čitavu planetu. Neprijatelj je postao nevidljiviji i neuhvatljiviji
više nego ikada ranije, a sukob koji diktira terorizam nema jasne obrise fronta i karakteristike
klasičnog vođenja borbe. Savremeni međunarodni terorizam je izrastao kao produkt bipolarnog
sveta i predstavlja naličje svetskog poretka, kao krajnji ekstremistički oblik sukoba interesa na
globalnom planu. Uz stalnu primenu novih i različitih metoda delovanja, međunarodni terorizam
je u stalnom porastu bez obzira na sve organizovanije suprostavljanje država i međunarodne
zajednice i na mere koje se preduzimaju radi njegovog suzbijanja.
2
2. Klasifikacija terorizma
Međunarodni teoretičari terorizma nemaju jedinstvenu opšteprihvaćenu klasifikaciju terorizma,
prvenstveno zbog poteškoća koje su vezane za definisanje pojma terorizma, što neposredno utiče
na konfuznu klasifikaciju terorizma kao najsurovijeg oblika nasilja. I pored različitog pristupa
pojmu terorizma, određenu klasifikaciju terorizma moguće je izvesti na osnovu uvažavanja
različitih kriterijuma terorizma kao što su:
nosioc, žrtva, cilj, prostor, način ispoljavanja,
upotrebljena sredstva itd.
Prema tome a na osnovu određenih opštih kriterijuma, terorizam možemo klasifikovati prema:
Subjektu delovanja
Sadržaju ispoljavanja
Objektu delovanja
Načinu ispoljavanja
Terorizam u odnosu na
subjekt delovanja
možemo podeliti na:
Državni
Međunarodni
Unutrašnji terorizam
Po
sadržaju ispoljavanja,
terorizam možemo podeliti na:
Politički
Religiozni
Ideološki
Terorizam organizovanog kriminala ili terorizam podzemlja
Politički terorizam
možemo podeliti na:
Nacionalistički
Revolucionarni
Prevratnički
Separatistički
U odnosu na
objekat delovanja,
terorizam je moguće podijeliti na:
Pojedinačni
Masovni
Urbani
U odnosu na
način ispoljavanja,
terorizam može biti:
Spontani
Stihijski
Organizovani
U poslednje vrijeme najčešće se ispoljavaju:
Nacionalistički
Religiozni
Terorizam organizovanog kriminala ili terorizam podzemlja
4
Slika 1
. Klasifikacija terorizma
5
3. Teroristički napadi
Terorističke operacije su ofanzivne i dinamične aktivnosti terorista koje se sastoje od
pripremanja i izvođenja terorističkog napada prema unapred odabranoj meti napada, a usmerene
su na ostvarivanje projektovanih terorističkih ciljeva.
Po svom karakteru terorističke operacije su uvek ofanzivne, s obzirom da teroristi nastoje da
izbegnu one situacije koje ih dovode u defanzivni položaj. Na taj način postiže se efekat
iznenađenja terorističkog napada, a sa druge strane, teroristi izbegavaju direktnu konfrontaciju sa
službama bezbednosti. Čak i u onim situacijama kada teroristi kidnapuju lica i drže taoce, oni
nastoje da zadrže taj ofanzivni položaj što čini da teroristička grupa izgleda moćnije i efikasnije
nego što jeste u stvarnosti.
Terorističke operacije su detaljno planirane, kako bi se postigao željeni rezultat. Njih izvode
male specijalno obučene grupe iz određene terorističke organizacije. Teroristi primenjuju striktne
mere bezbednosti prilikom planiranja i izvođenja terorističkih operacija i to pomoću principa
podvojenih zadataka. To znači da je svaki element izdvojen u toku planiranja i probe kako bi se
onemogućilo otkrivanje terorističke grupe ili kompromitacija osetljivih informacija. U zavisnosti
od složenosti, planiranje pojedinih operacija može trajati vrlo dugo. Prilikom planiranja
terorističkih operacija teroristi uvek razmatraju veći broj potencijalnih meta, odnosno biraju
neposrednu metu što je moguće bliže operaciji. Pored toga, teroristi biraju one mete koje nisu
prepoznate kao terorističke, a samim tim ni dobro čuvane.
U planiranju terorističkih operacija učestvuje komanda terorističke organizacije, dok operativci,
odnosno neposredni izvođači terorističke operacije, obično bivaju naknadno upoznati sa svojim
konkretnim zadacima. Ponekad se događa da nekoliko grupa terorističkih organizacija simultano
napada različite mete. Ovo je naročito karakteristično za izvođenje samoubilačkih terorističkih
napada.
Analizom dosadašnjih terorističkih operacija mogu se identifikovati četiri osnovne faze. To su:
faza pre incidenta, faza iniciranja, faza klimaksa i faza nakon incidenta
, a ukoliko se radi o
taocima, jedna od ovih faza obuhvata i pregovore.
4
Faza pre incidenta predstavlja planiranje terorističke operacije. U ovoj fazi komanda ili vođe
terorističke organizacije odlučuju o vrsti terorističke akcije, biraju metode napada, određuju
teroriste koji će izvršiti napad, itd. Teroristička operacija se planira na osnovu prikupljenih
informacija o vrsti i meti napada. Takođe, u ovoj fazi formiraju se svi elementi za izvođenje
određene terorističke operacije i izvode se neophodne probe. Faza iniciranja predstavlja početak
terorističke operacije i fizičko dejstvo u tom smeru. U ovoj fazi započinje izvođenje terorističke
operacije, odnosno izvršenje terorističkog napada ka određenoj meti. Ovo je najopasnija faza za
teroriste jer više nemaju mogućnost da prekinu sa izvođenjem terorističke operacije, čime se
izlažu opasnosti da budu otkriveni od strane službi bezbednosti. Faza klimaksa obično nastupa
posle faze inicijacije i ukazuje na kraj incidenta. U ovoj fazi teroristički napad je izvršen ili je
pokušano njegovo izvršenje, a službe bezbednosti su već alarmirane i započele su sa
preduzimanjem protivterorističkih mera i radnji. Faza pregovora se javlja u onim situacijama
kada postoji baza za pregovore, kao na primer talačka situacija, i predstavlja dopunsku fazu. Ona
se oblikuje zavisno od zahteva terorista, nastale situacije, i drugih činilaca koji se javljaju u
takvim situacijama. Teroristi nastoje da maksimalno iskoriste ovu fazu kako bi pokušali da
ostvare svoje ciljeve, a i radi postizanja što većeg publiciteta. Faza nakon incidenta je poslednja
faza terorističke operacije i ona je nesumnjivo značajna za teroriste, s obzirom da u ovoj fazi
sumiraju rezultate terorističke operacije i odlučuju o daljim aktivnostima. Takođe, ukoliko nema
4
Vejnović, D., Šikman, M., Radulj, S. Društveni aspekti terorizma, Banja Luka 2006. godine
7
