1. Uvod
Po definiciji Američkog Koledža Sportske Medicine (ACSM, 2001),
fizička aktivnost je svaki
pokret tela koji je posledica mišićne kontrakcije i koji dovodi do potrošnje energije. Ona
obuhvata širok spektar aktivnosti, igru, fizičko (telesno) vežbanje, takmičarske sportske
discipline, ali i fizički napor tokom profesionalnih aktivnosti ili tokom obavljanja kućnih poslova,
jednom rečju bilo koju vrstu fizičkog rada.
Većina sportova koji se igraju na terenu, kao što su: fudbal, rukomet, košarka, odbojka, ragbi,
tenis i ostali, zahtevaju izuzetno brze, nagle pokrete celog tela, koji se u većini slučajeva izvode
kao reakcija na kretanje lopte, protivnika ili pak saigrača. Ova izuzetno važna komponenta
izvođenja sportiste se najčešće opisuje kao
agilnost
. Ovladavanje agilnošću zahteva
kombinaciju nekoliko motoričkih sposobnosti. Poznato je da zavisi od: brzinske snage, brzine
reakcije, koordinacije, ravnoteže i dinamičke pokretljivosti, odnosno da predstavlja sinergiju
ovih sposobnosti. Postoji više definicija agilnosti. Verstegen i Marcello (2001) navode da „
...agilnost dozvoljava sportisti da reaguje na stimulus, startuje brzo i efikasno, da se kreće u
pravom smeru i da bude spreman da promeni smer kretanja, ili da se brzo zaustavi sa ciljem
izvođenja sportske tehnike brzim, glatkim, efikasnim i ponovljivim načinom.
“ Slično mišljenje
imaju Sheppard i Young (2006), koji su kao rezultat kritičkog pregleda literature i naučnih
istraživanja, predložili sledeću definiciju agilnosti: „
...rapidna kretnja celog tela sa promenom
brzine ili smera kretanja kao odgovor na stimulus
“. Ova definicija agilnosti uvažava kognitivne
komponente vizuelnog osmatranja i donošenja odluka koji doprinose manifestaciji agilnosti u
sportu, kao i fizičkog izvođenja uključenog u akceleraciju, deceleraciju, promeni smera kretanja
kod izbegavanja protivnika, sprinta sa promenama smera kretanja sa ciljem ostvarivanja kontaka
sa loptom ili drugim igračem, ili započinjanje kretanja celog tela kao reakcije na stimulus.
U ovom seminarskom radu, imaćete priliku da saznate nešto više o testovima koji se koriste za
procenu agilnosti odnosno trenutnog stanju - nivoa agilnosti kod ispitanika, o samom treningu
agilnosti , njegovoj strukturi i razvoju kao i vežbicama koje se upotrebljavaju za napredovanje tj.
poboljšanje agilnosti, kao jedne od motoričkih sposobnosti kod sportista.
2. Testovi koji iziskuju od ispitanika percepciju i donošenje
odluka
Nije teško identifikovati sportistu koji poseduje izvanrednu agilnost na terenu i u igri, međutim
pokazuje osrednju agilnost na temelju testiranja. Ovaj sportista može da ima osrednju brzinu
promene smera kretanja, ali može da bude vrlo agilan zbog svoje izvrsne veštine u percepciji i
donošenju odluka.
Povremeno se javljaju testovi koji zahtvaju od ispitanika da promeni smer kretanja kao reakciju
na stimulus kao što je svetlosni signal. Ovi testovi uključuju vreme reakcije kao deo ukupnog
vremena od trenutka javljanja stimulusa, pa do završetka zadatka. U takvim testovima, sportista
koji ima bolje vreme reakcije može imati prednost u izvršavanju definisanog zadatka. Međutim,
brzina reakcije na terenu i igri nije određena samo prostim vremenom reakcije. Većina sportista
će predvideti (anticipirati) ono što će se desiti u igri, te pravac kretanja protivnika. Na primer, u
fudbalu perceptualno vešti igrači koriste signale kao što je ugao kukova protivnika.
Nedavno je smišljen jedan test agilnosti koji zahteva od igrača
netball-a
(sport sličan košarci) da
reaguju na video isečak protivnika u napadu u prirodnoj veličini, koji se sprema da doda loptu
(Farrow, Young, Bruce, 2005). Od ispitanika je zahtevano da se kreću bočno u stavu (engl.
shuffle
), krenu unapred, te da istrče levo ili desno čim odluče na koju stranu će lopta biti dodana.
Slika 1.
Reaktivan test agilnosti za netball. Legenda:
Screen with life-size image
– Ekran sa
slikom u prirodnoj veličini;
Timing lights trigger footage of netball attacker passing of a ball
–
Presecanje svetlosnog zraka okida snimku napadača koji dodaje loptu.
3. Terenski testovi za procenu agilnosti
Da bi utvrdili da li trenažni program, istinski pokreće sportistu prema cilju, testiranja i ponovna
testiranja, bi trebala da budu sastavni dio trenažnog procesa
(Gambetta, 1998).
Testiranje sportista u testovima koji po svojoj strukturi podsećaju na takmičarsku aktivnost, a u
sebi sadrže zaustavljanja i promene pravca kretanja, predstavljaju standardnu proceduru za
procenu nivoa njihovih motoričkih kvaliteta. Primeri koji se često javljaju jesu raznorazni
poligoni, koje sportista mora proći za što kraće vreme, krećući se pri tome na definisan način,
izbegavajući ili morajući da dotakne nepomične objekte (čunjevi, štapovi, merdevine, prepreke i
sl.) koji se na poligonu nalaze.
Slika 2.
Primeri poligona za testiranje i razvoj agilnosti koji se najčešće primenjuju u
treningu
Test 9-6-3-6-9 sa okretom za 180º
se koristi za procenu brzine promene pravca kretanja sa
zadanim rotacijama oko ose tela za 180º, sa naglaskom na frontalnu agilnost. Ispitanik zauzima
položaj visokog starta tako da je grudima okrenut ka cilju. Na znak merioca, počinje da trči
maksimalnom brzinom do linije udaljene 9m od starta, dotakne liniju stopalom, okrene se za
180º i nastavi da trči (grudima okrenut prema startnoj liniji) do linije udaljene 6m od starta.
Ponovo dotakne liniju, po drugi put se okrene i nastavi da trči do linije udaljene 12m od starta.
Još jednom dotakne liniju, okrene se po treći put za 180º i nastavi da trči do linije 9m udaljene od
starta. Na toj liniji po četvrti put menja smer kretanja za 180º. Zadatak je završen kada ispitanik,
trčeći maksimalnom brzinom, grudima prođe zamišljenu liniju cilja (udaljenu 18m od starta).
Test se izvodi tri puta. Upisuju se vremena sva tri pokušaja, a uzima se najbolji rezultat.
Slika 3.
Izvođenje testa 9-6-3-6-9
Test 9-6-3-6-9 napred-nazad
se koristi za procenu koordinacije i agilnosti ispitanika, sa
naglaskom na čeonu agilnost. Test se izvodi na identičan način kao i prethodno opisan (razlika je
u tome što se sada nakon dodira linije, započinje trčanje unazad). Zadatak je završen kada
ispitanik, trčeći maksimalnom brzinom, grudima prođe zamišljenu liniju cilja (udaljenu 18m od
starta). Test se izvodi tri puta. Upisuju se vremena sva tri pokušaja, a uzima se najbolji rezultat.
Kretanje u dva trougla
je test za procenu čeone i bočne agilnosti. U njemu ispitanik ima zadatak
da se kreće dokoračnom tehnikom. Započinje kretanje tako što mu je leva noga napred (od tačke
A do tačke B), zatim u levom dijagonalnom stavu kretanjem u nazad (od tačke B do tačke D), a
zatim bočnim kretanjem (od tačke D do tačke A) završava prvi ciklus. Ciklus se ponavlja i u
drugom smeru (bez pauze između dva ciklusa), što znači: dokoračnom tehnikom kretanja - desna
noga napred (od A do B), u desnom dijagonalnom stavu kretanjem u nazad (od B do C), a zatim
bočnim kretanjem (od C do A) se završava drugi ciklus. Test se završava nakon dva ispravno
izvedena kretanja.
Slika 4.
Izvođenje testa kretanje u dva trougla
Ajaksov test 5 x 10m
se koristi za procenu agilnosti u fudbalu. Prilikom merenja vremena
neophodna je upotreba sistema foto-ćelija (imaju tačnost merenja od 1/100 sekunde, u svakom
drugom slučaju se javljaju visoke greške). Ispitanik iz položaja visokog starta, nakon vizuelnog
signala ima zadatak da maksimalno brzo pretrči udaljenost od 10m pet puta. Test se završava
tako što ispitanik nakon petog sprinta protrči između fotoćelija. Test se izvodi dva puta, sa
odmorom od tri minuta između ponavljanja.
Slika 6.
Prikaz izvođenja Ajaksovog testa 5 x 10m
