(I/8)
TRANSLACIJA
Gen je informacija na osnovu koje ćelija sintetiše protein. Taj gen se, vidjeli smo, sa DNK prepisuje
na RNK i šalje u robozom. Postavlja se pitanje – ako je protein sastavljen iz aminokisjelina,kako su
kodirane one? Minimum informacije koja ima neki praktični smisao sadrži se u kompletima od po tri
nukleotida. Te trojke nazovamo kodon ili triplet. Jedan kodon je šifra za jednu aminokisjelinu.
Kombinacije koje prave 4 raspoloživa nukleotida raspoređujući se na tri mjesta daju mogućnost
stvaranja 64 kodona. Kako postoji svega 20 aminokisjelina koje ulaze u sastav svih proteina jasno je
da su neke aminokisjeline kodirane sa više od jednog kodona. Naravno, postoje i kodoni koji su
signali za otpčinjanje ili okončanje procesa translacije – start kodon (AUG) i stop kodon (UAG,UGA
UAA). Bitna je činjenica da su kod svih bića isti kodoni šifre za iste aminokosjeline. Dakle, ove šifre,
koje još nazivao i genetički kod su univerzalne.
Translacija se odvija u citoplazmi, na ribozomima. Ribozomi su organele, proteinske građe, koje se
sastoje iz manje i veće subjedinice.
Kada zrela iRNK dospije u citoplazmu, ona se veže za manju subjedinicu ribozoma. Vezivanje se
obavlja na mjestu na kojem se nalazi start-kodon (AUG). Ubrzo dolazi i veća subjedinica koja na sebi
ima dva udubljenja ili prazna mjesta: P i A. P mjesto će,na samom početku, zauzetu AUG kodon.
Gotovo istovremeno t-RNK koja ima na jednom kraju antikodon (UAC) , a na drugom aminokisjelinu
metionin, se veže za start kodon na P mjestu (inicijacija). Na upražnjeno, A mjesto, dolazi tRNK koja
ima adekvatan antikodon. Aminikisjeline koje su ove dvije t-RNK dovele u ribozom sada se
međusobno povezuju peptidnom vezom. Poslije ovog vezivanja tRNK sa P mjesta se odvoji i od
iRNK i od svoje aminokisjeline, a obije a.k. ostaju vezane za tRNK na A mjestu. Sledećeg trenutka
ribozom »sklizne« za 1 kodon niz iRNK. Transportna koja je do tada bila na A mjestu sada prelazi na
P, A ostaje upražnjeno i na njega dolazi sledeća tRNK, sa adekvatnim antikodonom. Donosi svoju
a.k., ova se vezuje za one dvije prethodne i tako sada imamo tri a.k. T-RNK sa P mjesta se odvaja,a
koraci se ponavljaju onoliko puta koliko treženi protein ima amimnokisjelina (elongacija) . Na kraju
(terminacija) ribozom dolazi do STOP-kodona, za kog nema komplementarnih antikodona. Potom se
za stop-kodon povezuje proteinski faktor (release factor – faktor oslobođenja) koji prvo oslobađa
novosintetisani proteinski lanac, a onda i razgrađuje čitav translacioni kompleks. Ujedno, voda
hidrolizuje kraj poslednje a.k. i onemogućava dalje peptidne veze.
Ista iRNK se može koristiti u translaciji stotinama puta prije nego što se razgradi, a na nju se
istovremeno mogu nakačiti više ribozoma.
Poslije sinteze na ribozomu dobili smo primarnu strukturu bjelančevine. Ona, potom, odlaži u
endoplazmatični retikulum i Goldžijev aparat na dalju obradu
