SADRŽAJ:
Stranica
UVOD........................................................................................................................................................2
1. STRUKTURA PREDTRANZICIONE I POSLIJERATNE PRIVREDE BIH.............................4
2. PRIVATIZACIJA U BIH I NJENI EFEKTI....................................................................................5
2.1. Federacija BiH.............................................................................................................................. 5
2.2. Republika Srpska..........................................................................................................................6
2.3. Rezultati privatizacije u BiH........................................................................................................6
3. STANJE REALNOG SEKTORA...................................................................................................... 7
3.1. Ekonomski rast u prvom tromjesečju 2013.godine...................................................................7
3.2 .Građevinarstvo..............................................................................................................................9
3.3. Industrijska proizvodnja u BiH.................................................................................................10
3.4. Rudarstvo u BiH......................................................................................................................... 14
3.5. Prerađivačka industrija u BiH.................................................................................................. 14
3.6. Energetski sektor u BiH.............................................................................................................15
4. TRŽIŠTE RADA................................................................................................................................17
5. INVESTICIJE.................................................................................................................................... 21
6. TRGOVINSKI DEFICIT..................................................................................................................23
ZAKLJUČAK........................................................................................................................................25
LITERATURA:......................................................................................................................................27
1
UVOD
Bosna i Hercegovina se nalazi u procesu transformacije iz netržišne, ranije samoupravne, u savremenu
tržišnu privredu. Proces je započeo početkom 1996., odmah nakon što je potpisan Dејtonski mirovni
sporazum.
Tranzicioni paket koji se implementiraо zasnovan je na "pravilima igre" Washingtonskog konsenzusa.
Na međunarodnom nivou na tranziciju su uticali Međunarodni monetarni fond, Svjetska banka i
USAID (United States Agency for International Development).
Tokom tranzicionog perioda BiH je zabilježila značajne gubitke, ne samo usljed samog procesa
tranzicije, već i značajnog pada ukupnih privrednih aktivnosti tokom ratnih sukoba. U međuvremenu,
zemlje koje su zajedno sa njom krenule u proces tranzicije početkom 90-ih godina prošlog vijeka su
nastavile sa kontinuiranim rastom, što je još više podiglo cijenu tranzicije i gubitke koju BiH i njeni
entiteti plaćaju u vidu izgubljenog BDP-a i svih negativnih sinergetskih efekata koje sa sobom nosi.
Računalo se s tim da će proces tranzicije, sa tako radikalnim promjenama u političkom i ekonomskom
sistemu, izazvati ne baš male, ali privremene negativne ekonomske efekte, kroz privremenu stagnaciju
ili pad privrednih aktivnosti, gubitak radnih mjesta i poremećaje u socijalnoj sferi. Početna predviđanja
su bila da taj proces ne bi trebao trajati više od pet godina, zavisno od početnog stanja u nacionalnoj
ekonomiji, ostvarenog konsenzusa oko odabranog modela tranzicije i već ranije stečenih navika u
tržišnoj konkurenciji. Međutim, veoma brzo se pokazalo da će vrijeme tranzicije biti znatno duže, a
očekivani gubici biti znatno veći od planiranih, čak i u zemljama koje nisu imale unutrašnjih
konflikata.
BiH je još daleko ispod nivoa BDP-a iz 1990. godine i ukoliko se ne ostvare u skorijoj budućnosti
veoma visoke stope rasta, ti gubici i zaostajanje za ostalim zemljama i članicama EU28 će i dalje rasti.
Iako se termin “tranzicione ekonomije” najčešće odnosi na zemlje Centralne i Istočne Evrope i na
zemlje bivšeg SSSR-a, ovaj termin može imati i širi kontekst. Postoje zemlje van Evrope, koje izlaze iz
ekonomija socijalističkog tipa i kreću se ka tržišno baziranoj ekonomiji (npr. Kina). Pritom se definicija
tranzicione ekonomije u širem smislu odnosi na sve zemlje koje pokušavaju da promijene bazične
ustavne elemente u tržišno orijentisane osnove. Njihovo porijeklo može se naći i u situaciji post-
kolonijalizma, u teško regulisanoj ekonomiji azijskog tipa, u latino-američkom post diktatorskom
razdoblju ili čak u nekoliko ekonomski nerazvijenim zemljama Afrike.
Godine 2000. MMF je imenovao sljedeće države kao tranzicione ekonomije: Albanija, Jermenija,
Azerbejdžan, Bjelorusija, Bugarska, Kambodža, Kina, Hrvatska, Čečenija, Češka, Estonija, Mađarska,
Indija, Laos, Letonija, Litvanija, Kazakstan, Kirgistan, Makedonija, Moldavija, Poljska, Rumunija,
Rusija, Slovačka, Slovenija, Tadžikistan, Turkmenistan, Ukrajina, Uzbekistan i Vijetnam. Pritom, u
2002. Svjetska banka je priključila zemljama tranzicione ekonomije i Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i
Crnu Goru. Neke studije Svjetske banke tu uključuju i Mongoliju.
Osam zemalja koje su postale zemlje članice EU 1. maja 2004. (Češka, Estonija, Mađarska, Letonija,
Litvanija, Poljska, Slovačka i Slovenija) su završile proces tranzicije.
Dosadašnji rezultati tranzicije na području liberalizacije trgovine, privatizacije i privrednog rasta su
različiti po zemljama. Zajednička je karakteristika da su zemlje u tranziciji Centralne i Istočne Evrope
uspjele da značajno modifikuju svoju privrednu strukturu i bitno promijene strukturu svoje spoljne
trgovine. Sve ove zemlje su imale probleme u vezi sa početnim opadanjem industrijske proizvodnje i
usporavanjem privrednog rasta.
Izgradnja institucija je pomogla bržoj integraciji ovih zemalja u svjetsku privredu.
2
1. STRUKTURA PREDTRANZICIONE I POSLIJERATNE PRIVREDE BIH
Između Drugog svjetskog rata i 1991. godine, u vrijeme kada je bila jedna od šest republika bivše
Jugoslavije, Bosna i Hercegovina postigla je značajan ekonomski prebražaj. Ekonomski rast je u
prosjeku bio 5% godišnje. U 1991. godini prihod po glavi stanovnika bio je 2.400 $, isključujući
uslužni sektor, što je bila uobičajena praksa u bivšim socijalističkim privredama.
Dvanaest velikih kompanija proizvodile su 35% ukupnog bruto domaćeg proizvoda (BDP), a četiri od
njih su generisale više od 40 % ukupnog izvoza. Kompanije su bile organizovane kao samoupravna
preduzeća udruženog rada u skladu sa principom samoupravne tržišne ekonomije, koja je bila na pola
puta između ekonomije sa centralnim planiranjem i savremene tržišne ekonomije.
Godine 1990./1991., najvažniji vanjskotrgovinski partneri Bosne i Hercegovine bili su bivši SSSR,
Njemačka i Italija. Trgovina sa zemljama Evropske ekonomske zajednice 1991. godine ostvarila je
višak. Najvažniji izvozni sektori bili su hemikalije, teška metalurgija, obrada metala, kožna obuća,
električni uređaji, finalna obrada drveta, drvna građa i finalno obrađeni tekstilni proizvodi.
Rat u BiH trajao je tri i po godine, do kraja 1995.g. Do kraja rata industrijska proizvodnja je opala na
procijenjenih 5 % od nivoa iz 1990. g, uz uništenih 45 % industrijskih postrojenja; proizvodnja
električne energije i uglja iznosile su 10 % od predratnog nivoa; stočni fond je opao na 30 % od
predratnog broja. Do 1994.g bruto domaći proizvod (GDP) i GDP po glavi stanovnika opali su za 20 %
od predratnog nivoa. Na kraju rata su nezaposlenost i siromaštvo bili široko rasprostranjeni.
Nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma Svjetska banka, EU, UN agencije, ostale multilateralne i
bilateralne agencije za pomoć, nevladine organizacije (NGO) i privatne fondacije brzo su odgovorile na
kritične potrebe za rekonstrukcijom u BiH. Tranziciju na tržišnu ekonomiju potvrdile su političke volje
u BiH, ali upitno je da li su u potpunosti prihvatili samu transformaciju ili su bili opredijeljeni za proces
- upravljanje njegovim troškovima i koristima i konfrontiranje s prisutnim vlastitim interesima od
zadržavanja statusa quo.
U poslijeratnom periodu Bosna i Hercegovina je primila ogromnu međunarodnu finansijsku pomoć,
najveću po glavi stanovnika u istoriji. Ona se procjenjuje (u nedostatku konsolidovanih informacija o
veličini pomoći od stranih donatora) na 60-70 milijardi USD od 1996. do 2002. godine. Ta pomoć,
mada je omogućila normalizaciju života u BiH, nije efikasno iskorištena za podršku ekonomskom
razvoju.
Paralelno je tekao proces privatizacije zasnovane na korupciji, koji je po svojim socijalnim
posljedicama bio gori od „prvobitne akumulacije“ sa početka kapitalizma. Druga strana tog procesa je
bilo uništavanje realnog sektora u BiH. Ta dva faktora, neiskorištena međunarodna pomoć i uništavanje
realnog sektora kroz takvu privatizaciju, su onesposobili ekonomiju Bosne i Hercegovine za razvoj i
temeljno promijenili socijalnu strukturu, uništivši srednju klasu i povećavajući siromaštvo.
U periodu relativne stabilnosti 2002-2008. godine sa prosječnom godišnjom stopom rasta BDP-a od 6%
za tranzicione zemlje BiH je na ivici stalne recesije. To je osnova, na koju nailazi prvi val svjetske
krize globalizacije 2008. godine. BiH je bila u ozbiljnoj ekonomskoj i socijalnoj krizi i prije pojave
svjetske krize.
Osnovni uzroci katastrofalne ekonomske i socijalne situacije u BiH 2012/2013. su unutrašnjeg
karaktera: neiskorištena međunarodna pomoć, pljačkaška privatizacija podržana korupcijom, mitom i
potpuna nespremnost vladajućih elita, političkih partija, da riješe probleme
.
4
2. PRIVATIZACIJA U BIH I NJENI EFEKTI
Centralni proces tranzicije je privatizacija i ona predstavlja uslov formiranja privatne privrede kroz
koju se prelamaju svi bitni aspekti tržišne privrede. Samim tim, privatizacija izaziva lančanu reakciju
promijena preko koje se kristalizuju institucije i mehanizmi privrede.
lskustva zemalja u tranziciji sugerišu zaključak da se privatizovana preduzeća brže restrukturiraju i da
imaju bolje performanse od preduzeća koja su ostala u državnom vlasništvu, ali samo ako su ispunjeni i
prateći uslovi. Ovi uslovi obuhvataju postojanje tvrdog budžetskog ograničenja i konkurencije,
efikasnih standarda upravljanja preduzećima i efikasne pravne strukture i intelektualnih prava.
Proces privatizacije na našim prostorima počeo je, neposredno pred rat i raspad zajedničke države, tzv.
Markovićeva privatizacija u kojoj su radnici dobili pravo da kroz upis akcija kupe vlasništvo u
preduzećima u kojima rade i otplaćuju ga na rate iz plata tokom određenog vremenskog perioda. Na taj
način je privatizovana određena imovina i u BiH, oko 8 % imovine u FBiH i oko 4,5 % u RS.
Ovaj proces, zbog početka rata, nikada nije završen. Tokom rata su doneseni zakoni po kojima je
tadašnja društvena svojina proglašena državnom.
Proces privatizacije, nakon rata, u BiH entitetima počeo je 1998. godine kao model prodaje dionica, što
je bilo pogubno za sistem. Većina firmi koje su privatizovane po veoma niskim cijenama, pretežno su
napuštene nakon što su tzv. investitori podigli kredite, rasprodali imovinu a radnike poslali na ulicu. I
15 godina kasnije, nema očekivanih efekata.
U RS je proces vodila Direkcija za privatizaciju, a u FBIH 11 agencija za privatizaciju - jedna za FBiH
i deset u kantonima.
2.1. Federacija BiH
Proces privatizacije državnog kapitala tekao je vrlo sporo, pa je čak i tzv. masovna privatizacija bila
zabrinjavajuće loše rukovođena. Tako su se od 1999. do 2003.g. odvijala ukupno tri ciklusa javnih
ponuda akcija sa različitim uslovima u svakom ciklusu.
Ukupna knjigovodstvena vrijednost privatizovanog državnog kapitala procjenjuje se na 3,6 milijardi
KM, dok je ukupna vrijednost kapitala uplaćenog u certifikatima 7,83 milijardi KM. Putem takve
inicijalne javne ponude ukupno je privatizovano 765 preduzeća, u koja je ušlo preko 55.000 novih
akcionara.
Pored certifikata, obavljena je i prodaja putem tendera u 600 preduzeća u periodu
1999-2006.g. Ukupan broj preduzeća privatizovanih tenderskom metodom u FBiH od 1999-2006. je
bio 600 preduzeća, ukupne nominalne vrijednosti 1,53 milijardi KM, dok je njihova ukupna utvrđena
cijena iznosila 782 miliona KM. Kroz privatizaciju navedenih subjekata, ukupno je ugovoreno i 1,24
milijardi novih investicija. Konačno, radna snaga koju obuhvata tih 600 preduzeća, u trenutku njihove
privatizacije, iznosila je ukupno 41.958 zaposlenih, pored kojih je zaposleno ili formalizovan radni
status njima još 13.487.
5
3. STANJE REALNOG SEKTORA
Putem analize možemo steći uvid u stvarno stanje realnog sektora. Analizom ćemo obuhvatiti:
ekonomski rast, stanje grana koje pripadaju realnom sektoru i tržište rada.
3.1. Ekonomski rast u prvom tromjesečju 2013.
Prema podacima Direkcije za ekonomsko planiranje BiH ekonomska kretanja u prvom tromjesečju
2013. godine su najviše obilježili negativan ekonomski rast većine glavnih trgovinskih partnera,
značajan pad izvoznih i uvoznih cijena, povoljna hidrološka situacija za proizvodnju električne energije
i stagnantna fiskalna politika. Pad BDP
-
a u Hrvatskoj i EU od 1,5% (g/g) su bili među
najnepovoljnijim okolnostima za BiH ekonomiju. U okviru EU posebno je bio važan negativan rast
izvoznih tržišta Njemačke (1,4%), Austrije (0,7%), Italije (2,8%), te Slovenije (4,8%). Ipak, čini se da
je uprkos nepovoljnom eksternom okruženju u prvom tromjesečju zaustaviljen negativan BiH
ekonomski rast iz 2012 godine. Među najpozitivnijim trendovima u ovom periodu su bili rast
vrijednosti robnog izvoza od 9,7% praćen rastom industrijske proizvodnje od 6,5%, te jačanje
građevinskih radova prije svega u FBiH. Ekonomski rast je bio obilježen blagim povećanjem domaće
tražnje praćenim realnim rastom vanjskotrgovinskog deficita roba od 7% i to uprkos snažnom realnom
povećanju robnog izvoza od 19,3%. Skoro polovina izvoznog rasta je bila rezultat snažnog rasta
proizvodnje i izvoza električne
energije uslijed povoljne hidrološke situacije. Izvoz nakon unutrašnje obrade je takođe bio značajan
izvor rasta tako da je unutrašnja obrada ujedno bila i ključni faktor rasta robnog uvoza. Blag realni rast
privatne potrošnje i javnih investicija su bili glavni izvori skromnog povećanja domaće tražnje u prvom
tromjesječju. S druge strane, javna potrošnja koja bilježi realnu stagnaciju nije dodatno podržala
povećanje domaće tražnje.
Iako na to ukazuju domaća proizvodnja i uvoz dobara široke potrošnje, rast privatne potrošnje je
pomalo začuđujući obzirom da većina dostupnih indikatora ukazuje na značajan pad raspoloživog
dohodka građana. Uglavnom negativan ekonomski rast praćen rastućom nezaposlenosti u okruženju
tokom 2012. godine, ali i prvog tromjesečja 2013. godine je doveo do smanjenja tekućih priliva
građana iz inostranstva od 3%, odnosno 3,8% u realnom smislu. Pad kompenzacija zaposlenih iz
inostranstva od 9,9%, te pad socijalnih davanja iz inostranstva od 5,6% su ovdje bili od posebnog
značaja. Pored toga, nastavak negativnih trendova na tržištu rada u prvom tromjesečju izražen kroz
realno smanjenje plata od 1% uz blago smanjenje broja zaposlenih (od 0,1%) su takođe znatno ugrozili
raspoloživi dohodak. Životni standard građana je dodatno oslabljen realnim padom prosječne penzije
od 1,3% čime je takođe nastavljen trogodišnji negativan trend. Ipak, porast broja penzionera od 2,1% je
doveo do realnog porasta ukupne vrijednosti isplaćenih penzija za 0,7%. Uprkos tome, ukupna
izdvajanja na socijalna davanja u prvom tromjesečju bilježe tek skroman rast od od 0,9% (g/g) tako da
ni ova ketegorija nije doprinjela jačanju raspoloživog dohodka. Konačno, krediti stanovnišvu (stanje)
bilježe tek skroman rast od 1,5% u prvom tromjesečju što je bilo znatno ispod rasta depozita od 9,8%.
Uz to, bankarski depoziti stanovništva su bili za (u posljednjih godina) rekordnih 13% veći od kredita
stanovništvu što ukazuje na sve slabiju kreditnu sposobnost stanovništva uzrokovanu sve većim
problemima na tržištu rada, ali i njihovu sve slabiju sklonost potrošnji. Naime, do izbijanja nedavne
ekonomske krize stanovništvo je bilo neto dužnik u bankarskom sistemu. Ovo se počelo mijenjati
7
