4
1. UVOD
Ubrzan rast i razvoj gradova, rast svjetske populacije, sve veći broj stanovnika u
gradovima, promjene demografske strukture i sve starije stanovništvo, promjene u
proizvodnji i trgovini, nove strategije poslovanja te sve veći zahtjevi po pitanju očuvanja
životne sredine i smanjenja zagađenja uslovili su velike promjene logističkih procesa u
okviru realizacije robnih tokova.
Isporuke su postale frekventnije te količinski manje, što je
dovelo do usložnjavanja realizacije isporuke, pokretanja većeg broja vozila, a samim tim i do
povećanja štetnih uticaja na okolinu.
Pokrenute su mnoge inicijative kako bi logističke aktivnosti bile manje rutinske, a pritom
efikasnije, naročito sa aspekta uticaja na okruženje i kvaliteta pružanja usluga. Međutim,
promjene su spore, a trendovi iz okruženja postavljaju nove izazove. Osnovni problem je
nedostatak planerskih aktivnosti, sveobuhvatne i dugoročne politike city logistike. Odluke
gradskih planera su često neadekvatne, bez analize postojećeg stanja i interakcija city logistike i
složenog društveno-privrednog sistema grada i okruženja, bez istraživanja i sagledavanja
različitih mjera i uticaja na cjelokupan sistem city logistike (Tadić i dr., 2015). U cilju održivosti
urbanih sredina i efikasnije realizacije logističkih aktivnosti, city logistika i urbani teretni
transport treba da budu predmet planiranja i kreiranja politike grada. Međutim, i pored poznatih
trendova i negativnih uticaja lokalne vlasti izbjegavaju bavljenje city logistikom, a probleme
veoma često zanemaruju (Tadić i dr., 2014b).
Prvi dio ovog rada obuhvata teorijski uvod u oblast city logistike, kao jedne od trenutno
najaktuelnijih disciplina u velikim, modernim i razvijenim svjetskim gradovima, ali i sve češće
spominjanoj temi i u manje razvijenim gradovima i državama u razvoju. Zbog relativno kratkog
vremena postojanja (relativno mlada oblast logistike) i kompleksnosti, još uvjek ne postoji
sveobuhvatna definicija pa je u ovom dijelu navedeno i nekoliko definicija koje su dali poznati
autori koji su se bavili city logistikom, tako da je pokušano da se sa više aspekata i stanovišta
objedini sve ono što city logistika zapravo jeste.
U drugom dijelu, pažnja je posvećena aktuelnim trendovima city logistike, gdje su,
između ostalog, obrađeni društveni, privredni i planerski trendovi. U okviru društvenih trendova
akcent je stavljen na rast veličine gradova, a on je direktno uslovljen rastom svjetske populacije
te urbanizacijom. Takodje, u okviru društvenih trendova obrađen je i trend rasta potrošačkog
društva, koji je danas izrazito primjetan, gdje se životni vijek proizvoda skraćuje i društvo je
okrenuto uglavnom ka frekventnijoj zamjeni i kupovini novih roba. Privredni trendovi koji su
uzeti u obzir su trendovi u trgovini i trendovi u ugostiteljstvu te kao jedan od najbrže rastućih i
najprimjetnijih privrednih trendova u svijetu - trend elektronske , e-trgovine, koja je uslovila
nastanak brojnih promjena i poteškoća u realizaciji tokova robe u gradu. U okviru trendova u
prostornom planiranju primjetni su trendovi suburbanizacije logističkih sistema te širenja
gradskog područja i promjene namjene zemljišta u gradovima. Često se javlja nedostatak ili
neadekvatni planovi city logistike pa gradovi postaju „žrtve“ sopstvenog rasta i razvoja, jer
postaju prenatrpani, stvaraju se zagušenja saobraćaja i smanjuje se kvalitet života.
5
Treći dio rada je fokusiran na inicijative city logistike koje se primjenjuju u cilju
smanjenja zagušenja, buke, ograničavanja pristupa gradskim centrima za određena vozila ili u
određenim vremenskim periodima te inicijative kojima bi se smanjio broj vozila koja ulaze u
gradske centre, kojima bi se povećala konsolidacija tokova i ujedno smanjio i broj predjenih
vozilo-kilometara dostavnih vozila. U obzir su uzete infrastrukturne inicijative koje
podrazumijevaju izgradnju logističkih centara, podzemnih logističkih sistema te inicijative koje
se odnose na reorganizaciju i izgradnju površina za utovarno/istovarne operacije. Posebna pažnja
je posvećena inicijativama koje se baziraju na tehnološkim inovacijama vozila za isporuku robe,
zbog sve strožijih ekoloških zahtjeva koji se postavljaju radi očuvanja životne sredine.
Naplata putarine, dozvole i regulative predstavljaju jedne od najčešćih tipova inicijativa
koje sprovodi uprava grada, a u cilju da natjeraju kompanije koje posluju na području grada da
svoje poslovanje učine održivim i efikasnim. Ove inicijative se često nazivaju političke
inicijative te odnose se na vremensko ograničavanje pristupa centru grada, ograničavanje
pristupa za određene vrste vozila, definisanje zona niske emisije štetnih gasova, ograničavanje,
zabranu ili dozvolu kretanja teretnim vozilima određenim rutama kretanja i sl. Ove inicijative
najčešče funkcionišu na principu licenci (dozvola) kojima se omogućva da vozila koja
ispunjavaju postavljene uslove pristupe odeđenom području grada. Pored njih, u obzir su uzete i
inicijative koje podrazumijevaju reorganizaciju logističkih aktivnosti uključivanjem drugih
vidova transporta (željeznice, vodnog transporta, kargo tramvaja) uz drumski transport kao
najzastupljeniji, te formiranje transportnih berzi koje bi prevoznici koristili kako bi lakše pronašli
teret i smanjii broj praznih vožnji.
7
Iz ovih razloga, prvenstveno su se rješavali problemi u centralnim, istorijskim dijelovima
grada. Međutim, rješenja city logistike su rješenja cjelokupnog gradskog prostora, a posebni
slučajevi zalaze i u rješenja regionalnog prostora (Zečević & Tadić 2006).
Druga važna karakteristika u tumačenju city logistike jeste obuhvatnost tokova.
Istraživanja su uglavnom bila usmjerena samo na određene tokove kao što su: transport sirovina,
snabdijevanje veletrgovina i maloprodajnih objekata gotovim proizvodima, transport ekspres
pošiljki, transport građevinskog materijala te kućne isporuke koje se realizuju dostavnim
vozilima. Vrlo mali broj istrazivanja obuhvatio je sve aktivnosti i tokove roba i materijala koji
počinju, tranzitiraju ili se završavaju u gradskom području. Ti tokovi obuhvataju tokove
snabdijevanja, tranzitne tokove i tokove izvlačenja otpada, sekundarnih sirovina i povratnih
materijala te uslužne, komercijalne i druge tokove. Zbog nerazmatranja svih tokova i aktivnosti,
gradske vlasti se suočavaju sa poteškoćama u sprovođenju pravih mjera i akcija u cilju povećanja
efikasnosti i podsticanja vitalnosti grada.
U većini istraživanja, kada su u pitanju vidovi saobraćaja i kategorije vozila koje se
koriste za isporuku robe u gradu, dobijeni podaci i rezultati se odnose na vozila nosivosti preko
3.5t. Međutim, tu je izostavljen veliki broj drugih kategorija vozila koja se koriste, kao što su:
laki kamioni, kombi i pick-up vozila, putnička vozila kupaca, vozila prodavaca, putnička ili
kombi vozila uslužnih preduzeća (oprema vodoinstalatera, električara, dekoratera i sl.), motocikli
i city bicikli, dok jedan dio tokova se realizuje i pješak (od prodajnog objekta do kuće - kupac,
između prodajnih objekata - zaposleno osoblje). Zbog dominacije drumskog vida saobraćaja,
većina istraživanja city logistike je orjentisana upravo na probleme vezane za isporuke robe u
gradu teretnim (neputničkim) drumskim vozilima. Medjutim, tokove city logistike podržavaju
svi vidovi i tehnologije transporta i oblici prenosa robe, materijala i tereta (Tadić & Zečević,
2016a).
Postoji veoma veliki broj faktora koji ukazuju na značaj city logistike, a neki od
njih su (Tadić & Zečević, 2016a): troškovi logističkih sistema
i procesa su veliki i imaju
direktan uticaj na ekonomiju grada; logistika ima dominantnu ulogu u funkcionisanju
proizvodnog, trgovačkog i uslužnog sektora grada; u realizaciji logističkih aktivnosti
angažuje se veliki broj radnika
; logistika ima dominantnu ulogu u postizanju konkurentnosti
privrede grada i regiona; realizacija logističkih aktivnosti ima značajan uticaj na održivi razvoj
gradova. Osnovna misija i cilj city logistike je kreiranje pristupačnih, održivih i gradova
poželjnih za život, omogućavanje efikasnog snabdijevanja grada robama i uslugama uz
minimizaciju svih negativnih posljedica i uticaja logističkih procesa, aktivnosti i sistema.
Održivost je jedan od osnovnih ciljeva koji u posljednje vrijeme dobija veliki značaj
obzirom na to koliko se narušava zivotna sredina, koliko je ugroženo zdravlje ljudi te koliko se
koriste neobnovljivi izvori energije. Realizacija robnih tokova u velikoj mjeri utiče na navedene
trendove, pa je smanjenje negativnih uticaja logističkih procesa i aktivnosti proiritet za gradske
planere koji definišu planove i strategije razvoja gradova.
Obzirom da je oblast city logistike već dugo zastupljena i spominjana tema, veliki broj
stručnjaka i autora koji se bave ovom oblasti istraživao je uticaje, pozitivne i negativne efekte
transportnih i robnih tokova u gradovima, te razvijao brojne modele u cilju poboljšanja
efikasnosti, ekonomičnosti i smanjenja negativnih uticaja city-logističkih tokova na urbana
područja.
