TRŽIŠTE I TRŽIŠNI ZAKONI
1. POJAM, FORME I ELEMENTI TRŽIŠTA
1.1. Pojam tržišta
Tržište predstavlja jednu od osnovnih elemenata tržišne privrede.
Samim tim ono predstavlja istorijsku kategoriju, budući da je u pogledu
nastanka i trajanja ograničeno na postojanje robno-novčanih odnosa.
Tržište je nastalo na određenom stupnju razvoja ljudskog društva,
proizvodnih snaga i društvene podele rada kao uslov i potreba za
regulisanje i koordinisanje proizvodnje, raspodele, razmene i potrošnje,
putem kojih se formira i ispoljava.
Tržište
možemo definisati
kao
bilo koji prostor, mesto ili područje,
materijalno ili nematerijalno (virtuelni – internet) na kojem se u
određeno vreme sučeljavaju ponuda i tražnja različitih roba i usluga, po
različitim cenama koje se iz tih odnosa formiraju. Krajnji cilj
tržišta je da
omogući prodaju i kupovinu roba i usluga koje se pojavljuju na njemu,
odnosno njihovu finalnu realizaciju, čime se ostvaruje osnovna funkcija
tržišta – zadovoljavanje potreba potrošača i ostvarivanje kontinuiteta
procesa proizvodnje.
149
PRINCIPI EKONOMIJE
Slika 7: Sajt amazon.com kao virtuelni oblik tržišta
Tržište je, dakle, bilo koji
prostor
,
mesto
ili
područje
na kojem se
susreću različite robe i usluge, odnosno na kojem se sreću
ponuda
i
tražnja
različitih roba i usluga. Jednostavnije rečeno, tržište postoji uvek kada
postoji
ponuda
i
tražnja
roba ili usluga. Ili, tržište je mehanizam koji
povezuje
ponudu (prodavce) i tražnju (kupce) različitih roba i usluga.
Sada, kada smo naveli nekoliko načina definisanja tržišta, možemo
zaključiti da se pojam tržišta svodi na jedan od dva ključna koncepta:
a)
mesto (prostor, područje)
b)
veza između ponude i tražnje
a) U ranoj fazi nastajanja tržišta, ono je bilo poistovećivano sa
određenim mestom, koje je imalo svoje granice i namenjeno za razmenu
raznih proizvoda. Otuda potiče naš naziv «pijaca», što je izvedeno od
italijanske reči «piazza» – «mesto, trg». Mesto sa kojim se tržište
identifikuje može biti specijalizovano, namenski određeno kao tržište ili
pak bilo koje mesto u materijalnom ili virtualnom prostoru. Stoga možemo
govoriti o raznim formama tržišta. Futoška pijaca u Novom Sadu,
Beogradski sajam, prodajni salon automobila Škoda, Njujorška berza, Rodić
MB mega market, ulični novinski štand, Top Shop ponuda na TV, katalog
Quelle proizvoda, on-line ponuda knjiga na sajtu Amazona –
www.amazon.com
, sve su to primeri različitih vrsta tržišta.
b) Tržište predstavlja dinamički i samoregulišući sistem za povezivanje
ponude i tražnje, na kojem važe određene zakonitosti. Imajući gore
navedenu definiciju u vidu, možemo reći da postoje neki osnovni elementi
koji zajedno čine tržište, i to su sledeći elementi:
ponuda
tražnja
robe i usluge
cena
novac
čin kupoprodaje
150
PRINCIPI EKONOMIJE
Tržište je sredstvo za komunikaciju između ponude i tražnje određenih
roba
i
usluga
. Robe i usluge koje se nude razlikuju se po svojim
kvantitativnim i kvalitativnim karakteristikama (količina, fizičko-hemijske i
tehničke karakteristike, složenost, kvalitet, rok trajanja, dodatne usluge,
odobravanje garancije, način plaćanja, način distribucije i dostavljanja, itd.).
Proizvod
valja razlikovati od
robe
. On postaje roba tek kada se pojavi na
tržištu. Prema tome, o robama se može govoriti tek kada se proizvodi nađu
na tržištu.
Roba
se definiše kao
proizvod koji je namenjen za drugoga,
odnosno za tržište.
Proizvod
je
krajnji rezultat procesa proizvodnje
. Proizvod se javlja u
dva oblika:
materijalni
oblik –
materijalni proizvod
(klima uređaj, knjiga,
haljina, šešir i dr.);
nematerijalni
oblik –
usluga
.
Usluga kao proizvod ima određene specifičnosti u odnosu na
materijalni proizvod. Prvo, usluga je neopipljiva, nematerijalna i nevidljiva.
Ona se ne nalazi u nekom određenom prostoru i ne može se uskladištiti.
Drugo, za razliku od materijalnog proizvoda, usluge ne postoje pre akta
kupovine, odnosno korišćenja usluge. Naime, usluga nije prvo
proizvedena, pa onda prodata, već
prodaja, proizvodnja i korišćenje
usluge teku paralelno.
Otuda, usluge postoje samo u određenom vremenu,
ne i u određenom prostoru.
Usluge se mogu podeliti na:
a)
proizvodne usluge
b)
neproizvodne (čiste) usluge
.
Proizvodne usluge su vezane za određeni materijalni proizvod, dok su
čiste usluge takve usluge koje nisu nužno povezane sa nekim materijalnim
proizvodom. Primeri proizvodnih usluga su: usluge servisiranja kola,
pranja kola, čišćenja tepiha, molerske, tapetarske, stolarske usluge i dr.
Primeri neproizvodnih usluga su: usluge prevođenja, konsalting,
advokatske usluge i dr.
Svaka roba i usluga na tržištu dobija svoju tržišnu
cenu
. Cena
predstavlja
novčani izraz vrednosti robe ili usluge, određen na tržištu,
kao rezultanta različitih faktora, a kao najznačajnije možemo navesti
sledeće: a) ukupni troškovi proizvodnje i ulaganja u datu robu ili uslugu; b)
odnosi ponude i tražnje za tom robom ili uslugom na konkretnom tržištu u
datom trenutku; c) konkurencija koja trenutno vlada na datom tržištu i d)
ukupni opšti uslovi u makroekonomskom, granskom i ciljnom okruženju.
152
TRŽIŠTE I TRŽIŠNI ZAKONI
Ponuda i tražnja mogu ali i ne moraju da se podudaraju. Odavde sledi
zaključak da prodaja i kupovina ne moraju da budu obavljeni u trenutku
faktičkog nuđenja ili tražnje odgovarajuće robe/usluge. Ponuđači čine
potencijalne prodavce a potražioci potencijalne kupce. Na tržištu se uvek
susreću, s jedne strane, potencijalni prodavci a s druge strane, potencijalni
kupci.
Sam čin obavljanja prodaje i kupovine predstavlja finalnu realizaciju
roba i usluga, i naziva se
činom kupoprodaje
. Tom prilikom se ponuđene
robe i usluge razmenjuju za
novac
i
novčane derivate
. Kupoprodajni čin
predstavlja tačku u kojoj se ponuda i tražnja odgovarajuće robe/usluge
podudaraju, odnosno dovode u ravnotežu. Međusobno regulisanje i
usklađivanje obima i kvaliteta ponude i tražnje, u cilju omogućavanja čina
kupoprodaje, dovodi do uspostavljanja
tržišnih cena.
Tržišna cena se
razlikuje od tzv.
ravnotežne
ili
normalne
cene
. Pod ravnotežnom ili
normalnom cenom podrazumevamo cenu koja predstavlja realan izraz
vrednosti robe ili usluge, u slučaju savršenog podudaranja ponude i tražnje
i postojanja prosečnih uslova prizvodnje. Tržišna cena je cena neke robe
koja se postiže na tržištu. Cene roba i usluga mogu da odstupaju od
ravnotežne cene u pozitivnom ili negativnom smeru, tj. da budu više ili
niže od istih. Ako pretpostavimo da svi ponuđači nude iste proizvode ili
usluge, oni ponuđači koji nude svoje proizvode i usluge po cenama višim
od tržišne cene prinuđeni su da ih snize. I obrnuto, oni koji proizvode ili
usluge nude po nižim cenama od tržišne mogu da ih povise.
Za postojanje tržišta nije uslov fizičko prisustvo prodavaca i kupaca,
kao ni roba i usluga. Prvo pitanje koje postavljamo sagovorniku kada ga
pozivamo preko mobilnog telefona i dalje je: „gde si?“ Dakle, još uvek
nismo naučili da u današnje doba globalizacije prostor više nije barijera i da
nema ono značenje koje je imalo nekada.
Dakle, da bi moglo da se govori o postojanju tržišta, potrebno je da se
na jednom istom prostoru (fizičkom ili virtuelnom) u isto vreme sretnu
prodavac i kupac neke robe ili usluge. Odavde sledi da je bitno obeležje
tržišta
postojanje odnosa između ponude i tražnje
, oličenih u prodaji i
nabavci robe ili usluge.
1.2. Podela tržišta
Podela tržišta se može izvršiti prema različitim krtiterijumima. Ovde
ćemo pomenuti nekoliko bitnih kriterijuma podele.
Prema teritoriji koju zauzima
tržište se može podeliti na sledeće
tipove:
153
TRŽIŠTE I TRŽIŠNI ZAKONI
1. slobodno;
2. monopolsko;
3. administrativno;
4. ograničeno.
Prema položaju kupaca i prodavaca:
1.
tržište kupaca;
2.
tržište prodavaca.
155
