3
SADRŽAJ
UVOD........................................................................................................................................5
1.Psihologija i umjetnost............................................................................................................6
1.1.Psihoanaliza i likovna umjetnost..............................................................................6
2.Prva istraživanja o značenju dječijeg crteža..........................................................................10
2.1.Mjerenje inteligencije pomoću crteža.....................................................................10
2.2.Utvrđivanje uloge članova porodice pomoću crteža...............................................11
2.3.Ostala grafičko psihološka istraživanja...................................................................11
2.3.1.Crtanje čovjeka.........................................................................................12
2.3.2.Djeca i njihov likovni material.................................................................14
2.3.3.Ličnost djeteta u crtežu............................................................................15
2.3.4.Razlika između dječaka i djevojčica........................................................16
3.Faze razvoja dječijeg crtanja..................................................................................................17
3.1.Faza škrabanja.........................................................................................................18
3.1.1.Nekontrolisano škrabanje.........................................................................19
3.1.2.Kontrolisano škrabanje.............................................................................19
3.1.3.Imenovanje škrabotina..............................................................................20
3.2.Predšematska faza...................................................................................................21
4.Linije kao izraz dječijeg psihičkog života..............................................................................22
4.1.Linije........................................................................................................................22
4.1.1.Kružeće linije............................................................................................23
4.1.2.Šaranje......................................................................................................23
4.1.3.Mrlje.........................................................................................................23
4.1.4.Ravne linije...............................................................................................23
4.1.5.Vodoravne linije.......................................................................................24
4.1.6.Okomite linije...........................................................................................24
4.1.7.Kose linije.................................................................................................24
4.2.Krug.........................................................................................................................24
4
5.Tumačenje najčešćih motiva u dječijem stvaralaštvu (od druge do šeste godine).................25
5.1.Čovjek kao motiv.....................................................................................................25
5.1.1.Oči............................................................................................................26
5.1.2.Usta i nos..................................................................................................26
5.1.3.Ruke i noge...............................................................................................27
5.1.4.Trup..........................................................................................................27
5.1.5.Kosa..........................................................................................................28
5.1.6.Odjeća.......................................................................................................28
5.2.Drvo.........................................................................................................................28
5.3.Cvijet.......................................................................................................................29
5.4.Porodica...................................................................................................................29
5.5.Vanjski prostor, kuća i sunce...................................................................................29
6.Prostor, boja i veličina dječijeg crteža....................................................................................32
6.1.Prostor u dječijem crtežu.........................................................................................32
6.2.Boja u dječijem crtežu.............................................................................................33
6.2.1.Značenje boja u dječijem crtežu...............................................................34
6.3.Veličina dječijeg crteža...........................................................................................34
ZAKLJUČAK............................................................................................................................36
LITERATURA..........................................................................................................................38
6
1. PSIHOLOGIJA I UMJETNOST
Psihologija je od davnina prisutna u samoj srži umjetnosti. Ona je prisutna od ideje za
djelo, preko motivacije za pristupanje radu, samom radu, izboru materijala, završetka rada, pa
do prezentovanja djela drugima. Ona zalazi u fiktivne prostore i izvlači iz njih realnog
kreatora tih istih prostora.
Psihologija kao polje tumačenja umjetnosti javlja se mnogo prije pokušaja u
eksperimentalnoj psihologiji – to je prosto oblast koja se teško može izbjeći. Ljudi veoma
različitih profesionalnih orijentacija davali su psihološka objašnjenja fenomenu umjetnosti.
Davno je Pitagora (oko 6. vijeka p. n. e.) smatrao da je doživljaj lijepog stvar čula i
posljedica usmjeravanja naše percepcije na naročit način. Platon je rekao da čula opažaju
samo lijepo stvari, a duša lijepo ideje, dok Đovani Vinčenco Gravina naglašava opijenost koju
stvara umjetnost u čovjeku. Tu, po njemu, iracionalno nadvladava razum, pa je umjetnost
bliska ludilu. Džordž Santajana smatra da je hedonistički ton ona osnovna emocija iz koje se
gradi doživljaj umjetnosti, a Bendeto Kroče kaže da je riječ o specifičnom arhaičnom
saznanju, Konrad Lange – o iluziji, Robert Fišer da se umjetnost svodi na empatiju –
projekciju ljudskih osjećanja na objekte, Lav Tolstoj da je to prenošenje uzvišenih osjećanja
sa jednog čovjeka na drugog, i tako dalje.
1.1.Psihoanaliza i likovna umjetnost
Kada je riječ o likovnoj umjetnosti onda psiholozi smatraju da ono što umjetnik
predstavlja nije samo figura, predmet, priroda... ono je duša umjetnika. Duša, psihički svijet,
uzburkane emocije, pogled na svijet, stav, instinkt, moć, nemoć, unutrašnja borba i mnogi
drugi skriveni fragmenti ličnosti jednog umjetnika nalaze svoje utočište na jednom platnu,
komadu drveta ili kamena. Kada se uspije protumačiti i razumjeti jedno takvo djelo, onda se
mnogo lakše razumije i autor djela.
Prvi psiholog koji je zvanično počeo analizirati i tumačiti
umjetnost bio je Zigmund Frojd (Sigmund Freud, 1856 – 1939; sl.1).
On je osnivač psihoanalize, otkrivanja skrivenog, zaboravljenog i u
podsvijest potisnutog u duševnom životu, kao i nesvjesnih želja i
nagona. Psihoanalitičari smatraju umjetnost projekcijom uma i
misaonih procesa umjetnika. Oni vjeruju da se podsvjesne želje i
fantazije kroz umjetnost probijaju u spoljni svijet te da je svako
umjetničko djelo direktno povezano sa podsvješću umjetnika.
Pod lupu psihoanalitičara dospio je među prvima Leonardo Davinči
slika 1
7
(Leonardo da Vinci, 1452 – 1519). Jedan od najpoznatijih osmijeha je onaj koji je djelo
Davinčijeve ruke, osmijeh Monalize (
La Gioconda, 1503 – 1505/1507
; sl.2)
. Tumačenje tog
osmijeha je toliko popularno da vjerujem da su i mnogi među nama, mnogi laici u umjetnosti,
pokušali da otkriju povod za nj. U svojoj studiji o
Leonardu da Vinčiju, prvoj psihoanalitičkoj
publikaciji koja se bavila umjetnošću, Frojd
rekonstruiše djetinjstvo umjetnika zaključujući,
između ostalog, da je kao dječak bio ,,zaveden” od
strane majke što mu je kasnije onemogućilo zdravo
odvajanje od nje jer je u ovom odnosu ostao erotički,
libidno vezan. Upravo ovoj konstelaciji Frojd
pripisuje čuveni smiješak ne samo Monalize, već i
par drugih Leonardovih djela poput npr. Bahusa.
Nakon Frojda su se mnogi drugi
psihoanalitičari okušali u psihoanalizi umjetnosti
drugih slikara. Tako danas mnogi smatraju rad
Salvadora Dalija (Salvador Dalí, 1904 – 1989)
gotovo vizuelnom predstavom analize snova,
podsvesnih želja kao i halucinacija i slobodnih
asocijacija.
Zanimljiva je psihološka analiza Renea Magrita (René Magritte) koji se u svojim
djelima konstantno igrao sa realnošću i iluzijom. Naime, mnogi psihoanalitičari taj umjetnički
ples dovode u vezu sa preranom smrću njegove majke koja je izvršila samoubistvo kada je on
imao samo 14 godina. Od tada se, smatraju stručnjaci, u njegovoj psihi stalno prevrću želja
(iluzija) da je majka živa i stvarnost (realno) – majka je mrtva.
No, psihoanaliza je jedna od onih pojava u kulturi koje izazivaju polarizaciju stavova,
često neočekivano emotivnih, pa dok je jedni vatreno prihvataju, drugi je isto tako vatreno
odbacuju. Psihoanalizi se osporava naučnost, pošto dobar dio njenih nalaza i teorijskih
stavova nisu dobijeni verifikovanim metodama koje se upotrebljavaju u savremenoj nauci.
Tako, na primjer, postoje teorije o nastanku čuvenog Monalizinog osmijeha koje nisu
u vezi sa psihičkim svijetom i istorijom života Davinčija, već predstavljaju praktična rješenja
problema pronalaska razloga za taj smiješak.
Naime, druge teorije ukazuju na to da je Leonardo svjesno slikao Monalizin ( Lisa del
Giocondo) osmijeh, jer Borkowski 1992. godine tvrdi da se mnogi ljudi tako smješkaju kada
izgube sjekutiće.
slika 2
9
Slika “Poljubac” je slikana 1907-1908., dimenzije su joj 180 x 180 cm, i naslikana je
svijetlim i jarkim uljanim bojama sa lijepljenim zlatnim listićima.
Na slici vidimo dvije figure, priljubljene jedna uz drugu. Njihove glave nalaze se na
vrhu zlatnog ogrtača, (simbol uspjeha i duhovnosti). On ima krunu od vinove loze, što
simbolizuje kralja ili kraljevstvo. Ona ima crvenu kosu, prepunu raznobojnog cvijeća, što
simbolizuje žensku raskoš i plodnost. Njena figura je manja i tanja, a njegova veća i
dominantna. Na njenoj haljini su koncentrični krugovi a na njegovom ogrtaču pravougaoni
oblici. Kružni oblici inače u umjetnosti simbolizuju emocije, a geometrijski razum. Njih dvoje
predstavljaju i dva različita životna principa. On predstavlja, kroz crno – bijele kontraste i
jasne forme, znanje i sigurnost, a ona, posuta i okružena raznobojnim cvijećem, ženstvenost i
toplinu. Ona, žena, je priljubljena travi i kleči na nogama, što simbolizuje vezu sa zemljom i
Majkom Prirodom, dok on čvrsto, vertikalano stoji i služi kao oslonac. Čini se da izgleda baš
onako kako ljubav između muškarca i žene treba da izgleda, i predstavlja esenciju onoga što
ljubav dva pola podrazumijeva.
Takođe, “Poljubac” vrlo jasno prikazuje gubitak sebe, gubitak osjećaja tjelesnog,
fizičko posustajanje, i savršenstvo ljubavnog zanosa. Oni su isprepletani i krhki, ustvari
potpuno predani jedno drugom.
Svuda oko njih je bronzana pozadina posuta svjetlucavim zlatnim prahom. Pozadina
je sva svijetla, sjajna i nestvarna, kao u snu, kao kada prvi put poljubite nekoga.
Ovo Klimtovo djelo je i početak liberalizma i erotike u Klimtovom slikarstvu, koja je
bila jaka i prisutna do kraja njegovog stvaralaštva.
Još u istom periodu izazov za psihoanalitičare predstavlja i riznica maštovitih i
bajkovitih prikaza dječijeg svijeta izražena njihovim crtežima. Bogatsvo značenja u tim
crtežima je nesrazmjerno u odnosu na broj simbola kojima se služe, jer na tim crtežima nema
jasno izražene krune od vinove loze i zlatnog ogrtača, već samo nekoliko linija, krugova i
glavonožaca, a njihova simbolika je ipak ogromna.
Koliko je velika ta simbolika ogleda se u tome da su mnogi na osnovu nje uspjeli
mjeriti inteligenciju djeteta, zatim steći uvid u emocionalni i socijalni svijet djece, odrediti
nivo psiho – fizičkog razvoja, prepoznati crte ličnosti djeteta i na kraju razumijeti poruku koju
nam dijete šalje tim crtežom.
Pri analizi jednog od tih malih umjetničkih djela nisu beznačajne ni one prve linije
koje se nezgrapno povlače po listu papira, niti se smije zanemariti veličina kasnijih figura,
njihov odnos u prostoru, upotreba boje i drugo, jer iza svih tih linija, mrlja i krugova stoji
jedna priča o iskustvu i odrastanju uopšte.
