Niš, 2015.
VISOKA ŠKOLA STRUKOVNIH
STUDIJA ZA MENADŽMENT U
SAOBRAĆAJU NIŠ
ZAVRŠNI RAD
PREDNOSTI I NEDOSTACI REČNOG
SAOBRAĆAJA
Mentor:
Student:
Dr
4
2.Uloga saobraćaja
Saobraćaj predstavlja raznoliki i složen sistem transportnih sredstava koji su ljudi i
priroda podarili čovečanstvu, povezujući prostorno i vremenski ljude, gradove i kulture.
Saobraćaj je uvek bio jedan od presudnih faktora za realizaciju ciljeva željenog ekonomskog,
društvenog i kulturnog razvoja pojedinih zemalja regiona i naroda.
Transportnu revoluciju, koja je u toku i koja po svojim efektima može da se poredi sa
industriskom, obeležavaju procesi: deregulacije interoparabilnosti, partnerstva saobraćajnih
vidova,slobodan izvor prevoznika i prevoznog puta, harmonizacija transportnih propisa, ubrzan
razvoj multimodalnog transporta, a sve sa tendencijom da se željeni transport obavi poštujući
zahteve u pogledu ekonomičnosti, kvaliteta, bezbednosti, pouzdanosti i komfora Saobraćaj
predstavlja organizacionu i privrednu delatnost koja omogućava vremensko savlađivanje
prostornih udaljenosti, odnosno unapred utvrđenih tačaka. Saobraćaj omogućava zadovoljavanje
proizvodnih, kulturnih, ekonomskih, odmbrambenih i mnogih društvenih potreba i kao takav, on
predstavlja delatnost bez koje se ne može zamisliti egzistencija ljudskog društva.
Prema marksističkoj teoriji, saobraćaj predstavlja posebnu oblast materijalne proizvodnje, što
potvrđuju sledeće Marksove misli: ,,Osim ekstraktivne industrije, poljoprivrede i prerađivačke
industrije, postoji još i četvrta oblast materijalne proizvodnje koja takođe prolazi kroz različite
stupnjeve zanatskog, manufakturnog i mehaničkog rada, a to je transportna industrija bilo da
transportuje ljude ili robu.
1
U nasoj ekonomskoj literaturi navedena Marksova misao je interpretirana na sledeći način:
Prvo,transportna delatnost je svrsi shodna delatnost u kojoj proces rada predstavlja proces
premeštanja predmeta i sredstava rada, odnosno robe i ljudi sa jednog mesta na drugo.
Drugo, proces transporta kao proces rada predstavlja produženje procesa proizvodnje
kada se radi o prevozu robe.
Treće, taj produžetak procesa proizvodnje je u oblasti prometa
2
Transport je samonstalna oblast materijalne proizvodnje koja se bavi prenosom materijalnih
dobara, ljudi i vesti sa jednog mesta na drugo u cilju omugućavanja prometa robe i
zadovoljenja društvenih potreba u prevozu, kao i međusobne razmene misli i ljudi. Na
današnjem stepenu razvitka saobraćaj predstavlja tehnički i ekonomski razvijenu oblast i, kao
takav, ima izvanredan opšteprivredni i društveni značaj. U svetu postoji uzajamna zavisnost
između stepena razvitka saobraćaja i nivoa razvitka privrede. Saobraćaj s jedne strane
1
Marković M., Predgovor knjizi transportno pravo, autora S.Konstadinovića, Subotica, 2000g, str 3.
2
Marks K. teorija o višku vrednosti, knjiga 1, kultura, Beograd, 1956g,str 383.
5
predstavlja rezultantu određenog nivoa razvitka zemlje a sa druge strane, on sam vrši
značajan uticaj na taj razvoj.
Efekti saobraćaja su:
Ekonomski
Vanekonomski
Najbitniji ekonomski efetki saobraćaja ogledaju se u sledećim kategorijama:
Omogućavaju obavljanje procesa reprodukcije za one proizvode čije mesto proizvodnje
nije i mesto potrošnje. Takođe, u razvijenoj robno-novčanoj privredi funkcije saobraćaja
je neophodan element u procesu društvene reprodukcije, jer saobraćaj vrši povezivanje
proizvodnje sa potrošnjom, odnosno saobraćaj vrši materijalizaciju robnih troškova.
Saobraćaj je bitan faktor podele rada i razmeštanja proizvodnih snaga u svakoj zemlji. On
obezbeđuje povezivanje međusobno udaljenih regiona i zemalja i njegova funkcija
omogućava ostvarivanje teritorijalne podele rada i optimalno korišćenje postojećih
resursa.
Saobraćaj je značajan faktor privrednog razvitka svake zemlje, uključujući ubrzan
privredni razvoj nerazvijenih zemalja, a takođe su značajni i njegovi efekti u pogledu
povezivanja i uključivanja zemlje u međunarodnu razmenu.
Saobraćaj je veliki potrošač industriskih proizvoda i on stimuliše razvoj mnogobrojnih
industriskih grana.
Saobraćaj stimuliše unapređivanje poljoprivredne proizvodnje i utiče na proširenje tržišta
za ostale proizvode.
Uloga saobraćaja je značajna i u vanekonomskoj sferi ljudskih aktivnosti.
3
Naime, razvoj
saobraćaja je znatno uticao, a i danas to čini, na formiranje načina života ljudi. Mnogi sociolozi
sadašnji vek nazivaju ,,vekom saobraćaja“, a način života u saobraćajno razvijenim zemljama,
kao što su SAD, nazivaju ,,civilizacijom na točkovima“.
Saobraćajna sredstva svih vidova saobraćaja unose značajne promene u načinu života ljudi, čine
ga dinamičnijim, omogućajvaju masovna kretanja, zbližavanja i upoznavanja. Engleski filozof
Boks u knjizi istorija civilizacije kaže da je lokomotiva više doprinela zbližavanju ljudi nego svi
filozofi, pesnici i proroci od postanka sveta.Imajući na umu navedena mišljenja, može se
zaključiti da saobraćaj predstavlja samostalnu oblast materijalne proizvodnje koje za cilj ima da
3
Kolarić V. Ekonomika I organizacija saobraćajnih preduzeća, treće izdanje, savremena administracija, Beograd
1972g, str 5.
7
određuju prirodni uslovi. U tom pogledu velike mogućnosti za razvoj rečnog saobraćaja imaju
one zemlje kroz koje protiču plovne reke, odnosno koje imaju izgrađene plovne kanale: zemlje
Severne i Latinske Amerike, Evrope i Azije.
U Evropi mrežu plovnih puteva sačinjavaju reke Sena, Rajna s pritokama, Laba, Odra, Visla,
Dunav, Sava, Dnjepar, Volga, Don i druge. Azija je veoma bogata dugačkim rečnim tokovima,
ali od karaktera rečne doline i klimatskih uslova područja kroz koje reke proističu, zavisi
iskoristivost tih plovnih puteva: Gang, Ind, Iravadi, Jangce, Ob s Irtišem, Jenisej s Angarom,
Lena, Amur. Na teritoriji Severne Amerike najvažniji plovni put jeste reka Misisipi s pritokama,
a značajne su još i reke Sv. Lorenc i Makenzi. U Latinskoj Americi nalazi se najduža reka sveta
– Amazon, koja je slabo iskorišćena jer je oblast Amazonije slabo naseljena; značajna je plovni
tok i Parana. Afrički kontinent je bogat rekama u zapadnom delu – reke Niger i Kongo, i
istočnom delu – reka Zambezi, dok je ostatak kontinenta su; jedno je značajna reka Nil u
severnoj Africi. U Australiji rečni tokovi su retki i kratki, a značajnije reke u plovidbenom
smislu su Mari s pritokom Darling.
Ukupna dužina plovnih reka i kanala sveta iznosi 550 000 km, od kojih gotovo polovina otpada
na Rusiju i Kinu (preko 100 000 km svaka), SAD (preko 40) i Brazil (30 000 km). Po ukupnom
prometu tereta unutrašnjih vodnih puteva prvo mesto zauzimaju SAD, drugo – Kina, treće –
Rusija, dalje slede Nemačka, Kanada, Holandija.Što se tiče kanala, oni su odigrali značajnu
ulogu u promovisanju pomorskog, ali i rečnog saobraćaja. Suecki kanal prokopan je 1869.
godine, a posle rekonstrukcije osamdesetih godina XX veka može da propusti veće tankere s
naftom iz Persijskog zaliva. Drugi veliki kanal u pomorskom saobraćaju je Panamski kanal, koji
spaja Atlantski okean sa Tihim okeanom i značajno skraćuje plovidbu.Rečni kanali su veoma
česti, a među njima se po značaju izdvaja kanal Dunav-Majna-Rajna, dug je 171 km, širok 12 m i
može da propušta brodove nosivosti do 1500 tona. Godine 1959. je završen dubokovodni put na
reci Sv. Lorenc, koji je otvorio Velika jezera za morski saobraćaj, a kanal Viland povezao je
jezera Iri i Ontario, preko teritorije Kanade. Albertov kanal u Belgiji je, takođe, dosta opterećen
plovni put, a prokopan je između reka Mas i Šelda. Zbog zasićenosti tržišta tankerima, vodeći
brodograditelji su se preorijentisali na gradnju drugih tipova brodova – za kombinovane terete
(ugalj-nafta, ruda-nafta), gasovoze, platforme za podmorske bušotine za naftu. Takođe se grade
specijalizovani brodovi za žito, drveni materijal, ugalj. Nove mogućnosti otvaraju specijalizovani
kontejnerovozi, baržovozi (lihterovozi), brodovi tipa „RO-RO“ za prevoz šinskih vozila.
Formiran je sistem svetskih kontejnerskih linija, koje opslužuju ekonomske veze najrazvijenijih
regiona sveta. U novije vreme se pojačalo interesovanje za srednjetonažne brodove za prevoz
hemijskih proizvoda, kao i za trgovačke brodove, prilagođene da plove u složenim navigacionim
uslovima Arktika.
Luke su druga važna komponenta, uporedo s flotom, u vodenom transportu. U svetu ima preko
700 opremljenih luka. Njihove mogućnosti su veoma različite. Najvažnije karakteristike luka su
promet robe, specijalizacija po vrstama robe, maksimalna tonaža brodova koji mogu ući u luku,
proizvodnost kompleksa na keju, brodska mesta, odnos između utovara i istovara robe. Stvaraju
