H. Selimovi
ć
– E. Kari
ć
:
U
č
enje djece predškolske dobi
Metodi
č
ki obzori 11, vol. 6(2011)1
145
Metodi
č
ki obzori 6(2011)1
Izlaganje sa znanstvenog skupa
UDK: 373.2
Primljeno: 16. 8. 2010.
U
Č
ENJE DJECE PREDŠKOLSKE DOBI
Dr Hazim Selimovi
ć
, docent,
Edukacijski fakultet, Travnik (Bosna i Hercegovina)
e-mail: [email protected]
Dr Esed Kari
ć
,
JU Javna biblioteka „Alija Isakovi
ć
", Grada
č
ac (Bosna i Hercegovina)
e-mail: [email protected]
S a ž e t a k
U radu su predstavljena teorijska razmatranja pojma u
č
enja sa akcentom na
neke definicije klasi
č
nih i savremenih psihologa. Posebno je razra
đ
en zna
č
aj ranog
u
č
enja za razvoj li
č
nosti, razvoj senzornih sistema, pažnje, pam
ć
enja, mašte, mišljenja i
govora predškolske djece, podsticanje radoznalosti kod djece predškolske dobi, kao i
razvijanje matemati
č
ko-logi
č
kog mišljenja i formiranje osnovnih matemati
č
kih
pojmova.
Akcent je dat na vidove i sredstva odgojno-obrazovnog rada kojim se poti
č
e
u
č
enje i razvoj djece predškolske dobi.
Klju
č
ne rije
č
i
:
u
č
enje, djeca, predškolska dob
Pojam u
č
enja
Pod u
č
enjem podrazumijevamo proces kojim se stje
č
u iskustva i usvajaju znanja,
koji je usmjeravan obrazovanjem, ali ovisi i od napora koji u njega ulaže ljudska
jedinka.
U
č
enje kao vrlo složen proces obuhvata psihi
č
ku u tjelesnu stranu
č
ovje
č
ijeg
života. Po
č
inje u prenatalnom periodu i jako je zna
č
ajno za život svakog pojedinca.
Rezultat u
č
enja su promjene u ponašanju pojedinca nastave u
č
enjem. Mala djeca
prvo u
č
e u osjetilnom, motori
č
kom, emocionalnom, govornom, pa tek onda spoznajnom
podru
č
ju.
"U
č
enjem dijete unosi red u kaoti
č
no stanje koje ga okružuje".(Stevanovi
ć
: 2001,
85).
Dijete stalno mu
č
e brojna pitanje na koja traži odgovore. Zato ono stalno
postavlja pitanja, zagoneta i sl. Veliki zna
č
aj u
č
enja kojim se usvajaju znanja, navike i
sposobnosti za razvoj psihi
č
kih funkcija
č
ovjeka naglašavao je
L. Vigotski
(1896-1934).
Pijaget
(Žan Pijaže, 1896-1980) u
č
enje objašnjava razvojem. Po njemu razvoj
doprinosi u
č
enju. Cilj u
č
enja u predškolskoj dobi je zadovoljiti osnovne djetetove
potrebe, a ne naglašavati suviše intelektualnu komponentu. U
č
enje je u ovoj dobi
H. Selimovi
ć
– E. Kari
ć
:
U
č
enje djece predškolske dobi
Metodi
č
ki obzori 11, vol. 6(2011)1
146
sporedan i spontan
č
in, u kome su važni interesi, a u
č
i se u spontanim aktivnostima kao
što je igra.
Uz pomo
ć
u
č
enja
č
ovjek otkriva i potvr
đ
uje osobnu ljudsku suštinu koja mu je
zadata, a ne data naslije
đ
em. Oslonac za u
č
enje predstavlja radoznalost, želja za
saznanjem koje se može pojaviti i onda kada su sve ostale potrebe zadovoljene, i
manifestira se kroz želju da se sve oproba, shvati, upozna i nau
č
i.
"U
č
enje se definiše kao proces svesno usmeren na pribavljanje, razumevanje i
usvajanje
č
injenica, pojmova, zaklju
č
aka, stavova i generalizacija o predmetima,
pojavama i na
č
inima postupanja sa njima, prera
đ
enim, uopštenim i sre
đ
enim u sisteme
znanja. U
č
enje podrazumeva preradu i uobli
č
avanje iskustva, uvi
đ
anje, otkrivanje,
proricanje u suštinu pojava, restrukturiranje ve
ć
postoje
ć
ih saznanja i uspostavljanje
asocijacija me
đ
u znanjima.. Na taj na
č
in u
č
enje je uslov i na
č
in sticanja i razvoja znanja,
veština, navika i sposobnosti potrebnih detetu za život, uklju
č
ivanje u društvene odnose,
formalno obrazovanje i samoobrazovanje". (Kamenov: 1987, 25-26).
Prema
Bruneru
takvo u
č
enje podrazumijeva tri procesa koji su skoro istovremeni:
•
prikupljanje novih podataka razli
č
itih od ranije u
č
enih,
•
transformacija, prerada podataka kako bi se mogli primijeniti u procesu
rješavanja novih zadataka i
•
evaluacija, procjena rezultata, odnosno provjera da li je na
č
in koriš
ć
enja
odgovarao postavljenom zadatku.
Prema lai
č
kom i klasi
č
no psihološkom shvatanju u
č
enja, koja se gotovo
poklapaju, karakteristike u
č
enja su:
•
svjesna je, namjerno usmjerena aktivnost ka cilju,
•
cilj u
č
enja je stjecanje znanja i vještina i
•
u
č
enje je naj
č
eš
ć
e vezano za ponavljanje.
Neki psiholozi navode da je u
č
enje "trajna ili relativno trajna promena ponašanja
individue koja je rezultat njene prethodne aktivnosti". (Radonji
ć
: 1985, 25).
Na u
č
enje zna
č
ajno uti
č
e uzrast i karakteristike onoga tko u
č
i. Ono treba biti
prilago
đ
eno "njegovoj sposobnosti da upravlja saznajnim procesima, voljnom pažnjom,
pam
ć
enjem itd., i uskla
đ
eno sa njegovim kognitivnim nivoom, naro
č
ito stepenom
razvoja simboli
č
kog mišljenja koje mu omogu
ć
ava koriš
ć
enje sistema znakova, naro
č
ito
govora, logi
č
ko-matemati
č
kih pojmova i sl.". (Kamenov: 1987, 27).
U
č
enje u predškolskoj dobi je izuzetno bitno jer se njime stje
č
u op
ć
a,
nespecifi
č
na strategijska iskustva i formiraju sposobnosti. Ovim u
č
enjem formira se
sistem reprezentiranja, sistem simbolizacije, strategije pronalaženja, selekcije, upotrebe i
prerade informacija, formiranje op
ć
ih pravila za rješavanje tipova zadataka i formiranje
op
ć
e predstave (modela) okoline.
"Osnovna uloga u
č
enja u predškolskom detinjstvu ne sme da bude memorisanje
izdvojenih
č
injenica, ve
ć
u
č
enje treba da bude strategijsko (strukturalno): treba da
formira kod deteta jedan bogat i fleksibilan model stvarnosti, da stvori opšte predstave o
svetu, prirodi, društvu i
č
oveku". (Ivi
ć
: 1969, 27-28).
U
č
enje na ranim uzrastima ne treba ograni
č
iti "samo na intelektualnu sferu
li
č
nosti, ve
ć
angažovati sve aspekte njenog razvoja, tjelesnu sferu i emocije isto koliko i
H. Selimovi
ć
– E. Kari
ć
:
U
č
enje djece predškolske dobi
Metodi
č
ki obzori 11, vol. 6(2011)1
148
u
č
vrš
ć
uju, a one koje su rje
đ
e gube se, nestaju. Znanstveno je pokazano da naslije
đ
e
odre
đ
uje osnovni broj neurona (nervnih
ć
elija), a da je utjecaj okoline bitan za
funkcioniranje mozga.
Putem u
č
enja, stimuliranja i vježbanja mozak se razvija i mijenja svoju strukturu.
Veoma je bitno za dje
č
iji razvoj pozitivno rano iskustvo. U slu
č
aju negativnih iskustava
razgranaju se 'loše' sinapse koje mogu cijeli sistem usmjeriti u negativnom smjeru. Djeca
koja su emocionalmo, socijalno, kulturno deprivirana, napuštena djeca imaju
emocionalnih i kognitivnih problema.
Na razvoj kore velikog mozga, tj. korteksa, njegovih centara i veza, jako utje
č
u
gramatika i sintaksa.
Osjetljivost senzornih sistema predškolske djece
Istraživanja su pokazala da se vizuelna osjetljivost pove
ć
ava od 6. do 15. godine.
Preciznost i ta
č
nost razlikovanja boja razvija se postepeno. Prilikom neposrednog
opažanja djeca razlikuju
č
etiri osnovne boje: crvenu, žutu, plavu i zelenu, oko druge
godine. Razlikovanje boja se poboljšava tokom neposrednog opažanja i imenovanja
boja. Djeca teže razlikuju prelazne tonove: narandžasto, svijetloplavo i ljubi
č
asto.
Osnovu za razumijevanje dje
č
ijeg govornog i muzi
č
kog sluha pružaju nam podaci
o akusti
č
koj osjetljivosti.
"Oštrina sluha predškolske djece je manja nego kod odraslih. Znatno pove
ć
anje
oštrine tonalnog sluha javlja se izme
đ
u 4. i 5. godine. I sluh za govor je manje izoštren
kod djece nego kod odraslih". (Mitrovi
ć
: 1981, 111).
Govorni sluh se kod djece po
č
inje razvijati krajem prve i po
č
etkom druge godine
života. O muzi
č
kom sluhu istraživanja govore da djeca od 3. do 4. godine teško razlikuju
razne visine zvukova, dok djeca starija od 5 godina uo
č
avaju ove razlike.
Sposobnost opažanja prostora usavršava se tokom ranog predškolskog uzrasta.
Ono predstavlja osnovu za razlikovanje predmeta po bitnim obilježjima (prostoru,
obimu, položaju formi itd.).
"Diferencijacija prostornih odnosa, njihovo izdvajanje i saznavanje pri orijentaciji
u prostoru po
č
inje da se razvija kod predškolskog deteta na osnovu diferencijacije
prostornih odnosa vlastitog tela. Dete prvo izdvaja i po
č
inje pravilno da izmenjuje svoju
desnu ruku. Na osnovu razlikovanja desne i leve ruke ono po
č
inje da diferencira desno i
levo oko ili desno i levo uho." (Mitrovi
ć
: 1981, 112).
Na sli
č
an na
č
in dijete odre
đ
uje položaj predmeta raspore
đ
enih oko sebe. U
razvoju opažanja prostornih odnosa vrlo je zna
č
ajno uklju
č
ivanje rije
č
i u proces
opažanja.
Razvoj pažnje predškolskog djeteta
U toku cijelog predškolskog perioda pažnju karakterizira spontanost i
nenamjernost. Pažnja je ovisna o osobinama predmeta, privla
č
nosti, novinama i sl. Kako
H. Selimovi
ć
– E. Kari
ć
:
U
č
enje djece predškolske dobi
Metodi
č
ki obzori 11, vol. 6(2011)1
149
se pove
ć
avaju dje
č
ije govorne sposobnosti i usmjerava njihova aktivnost, po
č
inje
formiranje voljne pažnje koja je zna
č
ajna za pripremu djeteta za školsko u
č
enje.Putem
eksperimenata je utvr
đ
eno da stimuliranjem dje
č
ije pažnje ona postaje stalnija, po obimu
šira i efikasnija.
Spontana pažnja uvjetovana je intenzitetom dejstva nekog predmeta ili njegovom
neposrednom privla
č
noš
ć
u. Voljnu pažnju održavaju i izazivaju motivi koji nisu u
direktnom odnosu s njegovim predmetima.
L.S. Vigotsky
i
A. N. Leontijev
formulirali su u ontogenezi nastanak voljne pažnje.
Na formiranje voljne pažnje presudan uticaj imaju životni uvjeti i djetetove aktivnosti,
na razvoj voljne pažnje u predškolskom periodu djeluju složenije igre i postavljanje pred
njega jednostavnih radnih zadataka, koje dijete da bi izvršilo mora poštovati pravila i
zahtjeve odraslih i kolektiva vršnjaka. Utjecaj na razvoj pažnje ima i pravilna
organiziranost dje
č
ijih aktivnosti, jasno
ć
a postavljenih zadataka, ciljevi aktivnosti i
uvjeti, kao i isticanje zna
č
ajnih elemenata za obavljanje aktivnosti. U procesu nastanka
voljne pažnje važnu ulogu ima govor. Pred dijete se postavljaju ciljevi i zadaci koje ono
kasnije nau
č
i postavljati samo sebi.
Trajanje i obim pažnje u predškolskoj dobi povezani su s razvojem namjerne i
usmjerene pažnje, s pove
ć
anjem individualnog iskustva djeteta i sa razvojem interakcije
djeteta sa okolinom. Istraživanja o trajanju dje
č
ije pažnje u predškolskom periodu vršili
su
Bejrl, Agenosova
i
Godovikova
, na osnovu trajanja igre. Prema Bejrlu dje
č
ija pažnja
tokom igre traje: kod djece od 2 do 3 godine- 27 minuta, kod djece od 3 do 4 godine- 50,
3 minuta, a kod djece od 5 do 6 godina- 96,5 minuta.
Specijalnim vježbama koje pripremaju dijete za promatranje pove
ć
ava se obim
voljne pažnje. Vrlo je zna
č
ajno djetetu davati instrukcije šta i na koji na
č
in promatrati.
Pam
ć
enje predškolske djece i utjecaj na njegov razvoj
Pam
ć
enje je psihi
č
ki proces zadržavanja i reproduciranja ste
č
enih predstava.
Pam
ć
enje se ne stje
č
e ro
đ
enjem, ve
ć
se razvija pod utjecajem uvjeta življenja i odgoja.
Kod djece izme
đ
u tre
ć
e i
č
etvrte godine pam
ć
enje je nenamjerno, a reproduciranje je bez
napora tokom igre ili neke prakti
č
ne aktivnosti. Nema svrsishodnog pam
ć
enja i sje
ć
anja.
Kod djece ove dobi obim pam
ć
enja je tako
đ
e vrlo uzak (prosje
č
no zapamte dvije rije
č
i),
a nakon ve
ć
eg broja ponavljanja u stanju su reproducirati nazive
č
etiri predmeta,
odnosno crteža. U ovom periodu dominantno je motori
č
ko i opažajno-perceptivno
pam
ć
enje gdje su vrlo važni: emocionalna obojenost teksta, njegova slikovitost,
zvu
č
nost i ritam (P.J. Zin
č
enko, N.A. Kornienko).
S obzirom da dijete u dobi izme
đ
u
č
etvrte i pete godine može prihvatiti cilj koji
uti
č
e na zapam
ć
ivanje i sje
ć
anje, u ovom se periodu po
č
inje razvijati namjerno pam
ć
enje
i reproduciranje, kao i elementarna sistematizacija koja se oslanja na logi
č
ku analizu
materijala. Razvoj pam
ć
enja ogleda se u kvantiteti (obimu) i kvaliteti zapam
ć
enih
č
injenica.
U dobi izme
đ
u šeste i sedme godine pove
ć
ava se verbalno-logi
č
ko pam
ć
enje.
Djeca uspostavljaju logi
č
ke smisaone veze me
đ
u predmetima i pojavama, služe se
rije
č
ima pri analizi zapam
ć
enog materijala, grupiraju ga i podvode pod odre
đ
ene klase.
