U istom razdoblju u staroj Grčkoj bankarski poslovi se razvijaju u okviru čuvenih
hramova, posebno hramova u Efesu na ostrvu Rodos. Pojavom kovanog novca na ovom
tlu, počev od VI veka pre naše ere, koje je izdavao skoro svaki grad ili manja državica
samostalno za svoje potrebe, javljaju se i prvi privatni menjači, koji su menjali novac
jednog grada, odnosno države za novac druge države, ili su ga davali na zajam uz
kamatu. Svoj posao oni su obavljali na trgu za stolom ili na klupi. Kako se sto na grčkom
naziva "trapeza", to su oni dobili naziv "trapeziti". a u današnjem smislu reč "trapeza"
označava banku.
U periodu postojanja Rimske imperije stiču se još povoljniji uslovi za razvoj novčanih
transakcija i drugih finansijskih poslova. Lice koje se u Rimskoj imperiji bavi primanjem
depozita i uloga, davanjem zajmova i posredovanjem u novčanom prometu, naziva se
"angentarijus". Njihovi poslovi se u velikoj meri odražavaju na razvoj privrednog života,
ali uticaj "argemarijusa" na vlasti i državne poslove postojao je sve veći. Menjačke
poslove obavljala su druga lica koja su se zvala "tiumulatori".
U ranom feudalizmu, paralelno sa odumiranjem trgovačkih poslova, zamirao je i razvoj
bankarskih poslova, odnosno banaka. U ovom periodu veći značaj još su imali samo
menjački i emisioni poslovi. Mnoštvo moneta različitih vrsta koje se u tom periodu
razvijaju sve više, iziskivale su postojanje samo menjačkih poslova. U istom periodu
kreditni posao se javlja najvećim delom u obliku naturalnog kredita, da bi se tokom
vremena sve više razvijao kao poseban novčani kreditni posao koji prati trgovačke
transakcije. U okviru ovih poslova, u trgovačkom prometu širu primenu dobija menica
(XIII vek - Italija), na osnovu koje se kao instrument plaćanja uspešno razvija
medunarodni trgovački i novčani promet. Ovaj period je značajan i po prvim slučajevima
"kvarenja novca", što se činilo odstupanjem u težini i sastavu plemenitih metala od kojih
je kovan novac, a ispoljilo se u određenoj stopi inflacije koja je zasiguno siromašila široki
krug vlasnika novčane imovine.
Bankarski poslovi ponovo oživljavaju u srednjevekovnoj Italiji, kada se bankarstvo
razvija iz potrebe za stalnim kreditima i organizovaniji je i siguniji platni promet. U XII
veku naše ere u Italiji su se razvile preteče današnjih banaka, nazvane "montes". Prve
bankarske institucije pojavljuju se kao komercijalne i emisione banke, a među njima su
kao prve najpoznatije Banka di Genove, osnovana 1320. godine i Sasa di Sant Georgio,
osnovana 1407. godine. Ove banke bavile su se i žiro prometom, te se stoga smatraju i
najstarijim pravim bankama u istoriji bankarstva. U ovom periodu razvila se i upotreba
menica, koja je vrlo brzo postala važno i nezamenljivo sredstvo poslovnog prometa i
kreditiranja. Takođe, amsterdamska banka uvela je u promet poseban knjižni novac, koji
je pod nazivom "mark banko" predstavljao 8,5 g finog srebra.
Osnovi savremenog bankarstva postavljani su tokom XVIII i XIX veka, kada su
osnovane velike bankarske institucije, koje su sopstvenim i tuđim sredstvima postale
važan faktor razvoja privrede i prometa, ne samo u zemljama gde su se ove banke razvile,
nego i u međunarodnim odnosima. Medu njima su, svakako, najpoznatije; Sverigen
Riskbank, osnovana u Švedskoj 1668. godine, Bank of England, osnovana u Engleskoj
1694. godine itd. U Srbiji prva banka osnovana je 1862. godine, pod nazivom Uprava
4
fondova, koja je kasnije prešla u Državnu hipotekamu banku, a od 1883. godine
poslovala je kao Privilegovana Narodna banka Kraljevine Srbije.
U razvenim zemljama, banke se najčešće osnivaju kao akcionarska društva, što je slučaj i
sa osnivanjem banaka u našoj zemlji.
Osnivanje banke i postupak izdavanja preliminarnog odobrenja i dozvole za
njen rad detaljnije su regulisani sledećim propisima:
Zakonom o bankama, i
Odlukom o sprovođenju odredaba Zakona o bankama koje se odnose na
davanje preliminarnog odobrenja za osnivanje banke i dozvole za rad banke,
kao i pojedinih odredaba koje se odnose na davanje saglasnosti Narodne
banke Srbije.
Banka se osniva kao akcionarsko društvo – otvoreno ili zatvoreno. Osnivači
banke mogu biti jedno ili više domaćih i stranih pravnih i fizičkih lica, koja
obezbeđuju sredstva za osnivački kapital banke. Osnivački kapital banke
može biti u novčanom i nenovčanom obliku (stvari i prava koja su u funkciji
poslovanja banke). Novčani deo osnivačkog kapitala banke ne može biti
manji od 10.000.000 evra u dinarskoj protivvrednosti, prema zvaničnom
srednjem kursu.
1
Zbog nepostojanja adekvatnog izraza u našem jeziku - pojam KASTODI poslovi, preuzet
je iz strane terminologije, a označava „brigu, čuvanje, staranje (o hartijama od vrednosti)“
- Custody.
Kastodi ili skladišna banka je banka koja se bavi čuvanjem i upravljanjem hartija od
vrednosti za račun njihovih vlasnikakoji su joj klijenti. Na robnom tržištu postoje
skladišta koja čuvaju robu. Na finansijskom tržištu ne postoji roba, nego postoji novac i
hartije od vrednosti. Fukciju skladišta, odnosno čuvanja i upravljanja HOV vrše Kastodi
banke. Zbog toga se u evro-kontinentalnoj literaturi ove banke nazivaju
depozitne
banke.
2
Kastodi banka je banka koja trguje hartijama od vrednosti u svoje ime za račun klijenta.
Na taj način se banka pojavljuje na Berzi dok ime pravog vlasnika akcije ostaje skriveno.
Banka preuzima brigu o hartijama od vrednosti kako privatnih i pravnih lica, ali i
osiguravajućih kuća, privatnih i penzionih fondova.
Podatke iz evidencije o hartijama od vrednosti i imena klijenata Banka čuva kao poslovnu
tajnu.
Balkan Investment Bank AD je prva banka iz RS i među prvima u BiH koja je 2007.
godine, od Komisije za hartije od vrednosti RS dobila dozvolu za obavljanje kastodi
poslova (starateljstva nad hartijama od vrednosti).
Rešenjem Komisije za hartije od vrednosti RS broj 01-UP-051-1126/07, Nova Banka a.d.
Banja Luka je dobila dozvolu za obavljanje delatnosti Kastodi banke. Kastodi Banka, kao
1
www.nbs.yu
– NARODNA BANKA SRBIJE – Osnivanje i izdavanje dozvola za rad bankama
2
Dr. Jovan Sejmenović, dr. Milan Beslać, mr. Milomir Amović „Berze i berzansko poslovanje“
Univerzitet za poslovne studije, Banja Luka 2009., str. 77.
5
Postupak izdavanja preliminarnog odobrenja za osnivanje banke
Narodna banka Srbije daje preliminarno odobrenje za osnivanje banke pod
uslovima propisanim Zakonom o bankama i Odlukom o sprovođenju odredaba
Zakona o bankama koje se odnose na davanje preliminarnog odobrenja za
osnivanje banke i dozvole za rad banke, kao i pojedinih odredaba koje se
odnose na davanje saglasnosti Narodne banke Srbije. Potencijalni osnivači
banke podnose Narodnoj banci Srbije zahtev za preliminarno odobrenje, uz
koji prilažu sledeće:
podatke o osnivačima banke, iznosu njihovih uloga i broju, vrsti i
nominalnom iznosu akcija koje stiču;
osnivački akt i predlog statuta banke;
izjavu da će novčani deo osnivačkog kapitala uplatiti na privremeni
račun kod Narodne banke Srbije;
izjavu da će nenovčana sredstva preneti u osnivački kapital banke;
podatke o svim licima koja će imati učešće u banci i o osnovu tog
učešća;
imena predloženih članova upravnog i izvršnog odbora banke, kao i
podatke o njihovoj kvalifikaciji, iskustvu i poslovnoj reputaciji;
predlog programa aktivnosti banke za period od tri godine i predlog
plana poslovne politike banke za godinu u kojoj se banka osniva;
predlog procedura banke za upravljanje rizicima i za unutrašnju
kontrolu;
dokaz da je nadležno regulatorno telo države porekla odobrilo stranoj
banci ili drugom stranom licu iz finansijskog sektora učešće u osnivanju
banke u Republici Srbiji, ili dokaz da takvo odobrenje nije potrebno prema
propisima te države ako se banka osniva kao zavisno društvo strane banke ili
drugog stranog lica iz finansijskog sektora koje je predmet kontrole, odnosno
nadzora ovog regulatornog tela;
dokaze o ispunjenosti uslova propisanih Zakonom o bankama ako je
osnivač banke strana banka ili strano lice iz finansijskog sektora koje je
predmet kontrole, odnosno nadzora regulatornog tela države porekla;
ovlašćenje za lice s kojim će Narodna banka Srbije sarađivati u
postupku po zahtevu za dobijanje preliminarnog odobrenja, i
dokaz da je uplaćena naknada propisana odlukom kojom se utvrđuje
jedinstvena tarifa po kojoj se naplaćuju naknade za usluge koje vrši Narodna
banka Srbije, kao i dokaz o uplati republičke administrativne takse u skladu
sa zakonom kojim se uređuju republičke administrativne takse.
O zahtevu za davanje preliminarnog odobrenja za osnivanje banke Narodna
banka Srbije odlučuje u roku od 90 dana od dana prijema urednog zahteva.
7
