1
U
U
N
N
I
I
V
V
E
E
R
R
Z
Z
I
I
T
T
E
E
T
T
S
S
I
I
N
N
G
G
I
I
D
D
U
U
N
N
U
U
M
M
D
D
e
e
p
p
a
a
r
r
t
t
m
m
a
a
n
n
z
z
a
a
p
p
o
o
s
s
t
t
d
d
i
i
p
p
l
l
o
o
m
m
s
s
k
k
e
e
s
s
t
t
u
u
d
d
i
i
j
j
e
e
MASTER STUDIJE
S
S
T
T
U
U
D
D
I
I
J
J
S
S
K
K
I
I
P
P
R
R
O
O
G
G
R
R
A
A
M
M
:
:
P
P
O
O
S
S
L
L
O
O
V
V
N
N
A
A
E
E
K
K
O
O
N
N
O
O
M
M
I
I
J
J
A
A
M
M
A
A
S
S
T
T
E
E
R
R
R
R
A
A
D
D
U
U
U
L
L
L
O
O
O
G
G
G
A
A
A
L
L
L
I
I
I
D
D
D
E
E
E
R
R
R
A
A
A
U
U
U
U
U
U
P
P
P
R
R
R
A
A
A
V
V
V
L
L
L
J
J
J
A
A
A
N
N
N
J
J
J
U
U
U
P
P
P
R
R
R
O
O
O
M
M
M
J
J
J
E
E
E
N
N
N
A
A
A
M
M
M
A
A
A
U
U
U
Z
Z
Z
D
D
D
R
R
R
A
A
A
V
V
V
S
S
S
T
T
T
V
V
V
U
U
U
P
P
P
r
r
r
i
i
i
m
m
m
j
j
j
e
e
e
r
r
r
:
:
:
O
O
O
p
p
p
š
š
š
t
t
t
a
a
a
b
b
b
o
o
o
l
l
l
n
n
n
i
i
i
c
c
c
a
a
a
P
P
P
r
r
r
i
i
i
j
j
j
e
e
e
d
d
d
o
o
o
r
r
r
K
K
K
l
l
l
i
i
i
n
n
n
i
i
i
č
č
č
k
k
k
i
i
i
c
c
c
e
e
e
n
n
n
t
t
t
a
a
a
r
r
r
B
B
B
a
a
a
n
n
n
j
j
j
a
a
a
L
L
L
u
u
u
k
k
k
a
a
a
Z
Z
Z
a
a
a
v
v
v
o
o
o
d
d
d
z
z
z
a
a
a
r
r
r
e
e
e
h
h
h
a
a
a
b
b
b
i
i
i
l
l
l
i
i
i
t
t
t
a
a
a
c
c
c
i
i
i
j
j
j
u
u
u
i
i
i
f
f
f
i
i
i
z
z
z
i
i
i
k
k
k
a
a
a
l
l
l
n
n
n
u
u
u
t
t
t
e
e
e
r
r
r
a
a
a
p
p
p
i
i
i
j
j
j
u
u
u
d
d
d
r
r
r
.
.
.
M
M
M
i
i
i
r
r
r
o
o
o
s
s
s
l
l
l
a
a
a
v
v
v
Z
Z
Z
o
o
o
t
t
t
o
o
o
v
v
v
i
i
i
ć
ć
ć
B
B
B
a
a
a
n
n
n
j
j
j
a
a
a
L
L
L
u
u
u
k
k
k
a
a
a
M
M
e
e
n
n
t
t
o
o
r
r
:
:
K
K
a
a
n
n
d
d
i
i
d
d
a
a
t
t
:
:
P
P
r
r
o
o
f
f
.
.
d
d
r
r
B
B
r
r
a
a
n
n
i
i
s
s
l
l
a
a
v
v
M
M
a
a
š
š
i
i
ć
ć
J
J
e
e
l
l
e
e
n
n
a
a
Đ
Đ
u
u
k
k
a
a
n
n
o
o
v
v
i
i
ć
ć
4
4
0
0
0
0
9
9
3
3
5
5
/
/
2
2
0
0
0
0
9
9
2
S A D R Ž A J
PRVI DIO
UVOD
1.1. Predmet i polazišta istraživanja
4
1.2.
Značaj i aktuelnost istraživanja
5
1.3. Ciljevi istraživanja
5
1.4. Hipoteze istraživanja
6
1.5. Metode istraživanja
7
1.6. Struktura rada
7
DRUGI DIO
ŠTA JE TO LIDERSTVO?
2.1.
Pojmovno određenje liderstva
9
2.1.1 Definicija liderstva
9
2.1.2 Liderstvo i lideri kroz istoriju
11
2.1.3 Osnovni elementi liderstva
12
2.2
.
Teorije liderstva
14
2.1.2
Pristup karakternih osobina ličnosti
14
2.2.2
Bihejvioristička teorija
15
2.2.3 Kontigentni pristup
16
2.2.4 Savremeni koncepti liderstva
20
2.3. Stilovi liderstva
23
2.3.1 Stilovi liderstva zasnovani na autoritetu-Hotorn i
Ajova studije
23
2.3.2 Stilovi liderstva zasnovani na varijablama zadatak-
ljudi
24
2.3.3 Stilovi sljedbenika
26
2.4. Proces i funkcije liderstva
27
2.4.1 Liderstvo kao proces
27
2.4.2 Funkcije liderstva
29
TREĆI D
IO
EFEKTIVAN
LIDER
U
ZDRAVSTVENOM
SEKTORU
3.1.
Uticaj pojedinih faktora na liderstvo
30
3.1.1.
Moć i njen uticaj na liderstvo
30
3.1.2.
Pokretačke snage lidera u zdravstvu
32
3.1.3
Faktori koji utiču na efektivno liderstvo u
zdravstvenom sektoru
33
3.1.4
Karakteristike liderstva u zdravstvenim ustanovama
33
3.2.
Osobine, uloga i značaj lidera u zdravstvu
34
3.2.1
Menadžeri i lideri -
sličnosti i razlike
35
3.2.2
Opšte i poželjne karakteristike lidera
37
3.3.3
Suštinske sposobnosti lidera u zdravstvu
39
ČETVRTI D
IO
ULOGA
LIDERA
U
USPJEŠNOM
UPRAVLJANJU
PROMJENAMA
U
ZDRAVSTVU(KAKO USPJEŠNO UPRAVLJATI
PROMJENAMA U ZDRAVSTVU)
4.1.
Promjene u zdravstvenim sektoru-neminovnost
sadašnjice
43
4.2.
Uticaj okruženja na sprovođenje promjena u
zdravstvu
44
4.3.
Odakle počinju promjene u
zdravstvu i šta ih
karakteriše
47
4.3.1
Nivoi promjena u zdravstvenom sektoru
48
4.3.2
Lider -
pokretač promjena
50
4.3.3
Uticaj promjena na zaposlene
51
4
I UVOD
“
Uvijek je pos
tojala teškoća u shvatanju i prakticiranju pravog liderstva.
To je zbog toga što je ono više umjetnost nego nauka. Izgleda da ne postoje
uspostavljena pravila koja lideri trebaju slijediti – samo smjernice i koncepti,
percepcije i ideje, apstrakcije i opšta shvatanja
“
Martin Luther King
Kriza zdravstvenih sistema u svijetu i reforme koje je neizbježno prate postaje priča koja
se ciklično ponavlja
poslednjih par decenija.Pružanje zdravstvene usluge u savremenim uslovima,
koji se karakterišu kao turbulentni, d
inamičn
i, neizvjesni, složeni, nepredvidivi i neprijateljski,
posta
će
nemoguće ukoliko se ne odstup
i
od ustaljenjih principa poslovanja i vođenja, odnosno ne
pristupi preispitivanju
i mijenjenju bazičnih pretpostavki na kojima se sistem zasniva.
Stari način
razmišljanja i djelovanja ne daje odgovore na nove probleme sa kojima se zdravstvo susreće, niti
pruža mogućnost adekvatnog reagovanja na svakodnevne izazove.
Funkcionisanje zdravstvenog sistema determinisano s jedne strane velikim brojem
faktora( od materijalnih preko socijalnih
, politički ,demografski i epidemiološki
h), dok se s druge
strane nalazi isto tako veliki broj zainteresovanih strana
bez čijeg uključiva
nja i ostvarivanja
međusobnog dijaloga nije moguće ostvariti uspjeh
(pacijenti, država lokalna uprava, sindikati,
zaposleni, farmaceutske i
osiguravajuće kuće
...)
.
Postizanje optimalnog balansa moguće je postići
uvođenjem korijenitih promjena
, a njih ne mo
že sprovesti niko drugi već efektivan lider.
Ko sve
može biti lider i kakve karakteristike treba posjedovati? Da li se pojedinac rađa predodređen za
lidersku ulogu ili se radi o vještini koja se kao i mnoštvo drugih može savladati posjedovanjem
jake želje i napornim radom? Da li je pozicija lidera „reze
rvisana“ samo za doktore ili je moguće
da to bude osoba neke druge profesije? Kako očekivati da imamo uspješnog lidera u hronično
lošem sistemu? Ovo su samo neka od niza otvorenih pitanja sa kojim se trenutno zdravstveni
sitem susreće i na koja nije moguće
dati lak, brz i jednostavan odgovor.
Budući da je liderstvo
je u poslednjoj deceniji postalo fenomen o kojem se neprestano
piše i govori u razim kontekstima, s pravom se možemo 21. vijek nazvati vijekom liderstva.Iako
je svijest o značaju i potrebi za liderstvom u savremenim uslovima značajno porasla i dalje se
nerijetko susrećemo
sa pogrešnim
uvreženim mišljenjem da je lider osoba koji nije moguće sresti
u svakodnevnom životu, idol koji se nalazi na“ visina
ma“ nedostižnim običn
om
čovjeku
.
Liderstvo postoji od kada postoji čovjek kao svje
s
no i misleno biće
i suštinski podrazumjeva
snagu,odlučnost,hrabrost ,želje, ambiciju i volju
pojedinca da mijenja sebe i druge.Postati lider
koji je poštovan i cijenjen od svojih sljedbenika, nije nimalo lako, niti postoji univerzalan
„recept“ primjenjiv
na svakoj čovjeka i u svakoj situaciji
.Ocijeniti da li je neki lider uspješan nije
moguće samo na osnovu dobrih finansijskih rezultata, već na osnovu zadovoljstva svakog
poj
edinačnog zaposlenog.
Inspirisati zaposlene da slijede vizi
ju budućnosti
može jedino osoba
koja ima izažen integritet, koja je pouzdana, vjerodostojna, poštena, odgovorna i koja im ulijeva
povjerenje.
Postavlja se pitanje da li u našim zdravstvenim ustanovama trenutno postoje takvi ljudi i
da li je do sada dovoljno razvijena svijest o njihovoj neophodnosti?Postojanje efektivnih lidera
optimističnih i samouvjerenih koji će uspješno voditi zdravstvene ustanove kroz neizvjesnost koju
nose promjene, od ključn
og je
značaja za
dalju perspektivu zdravstva.Ukoliko težimo ka
kompetentnom i konkurentnom zdravstvenom sistemu
liderstvo nije opcija već nužnost.
5
1.1.
Predmet i polazišta istaživanja
Da li je moguće
fenomen liderstva dosljedno primjeniti u zdravstvenom sektoru s
obzirom na specifi
č
nosti ove djelatnosti? U savremenim poslovnom okruženju lideri svoje
principe i pravila „igre“zasniva na poslovnoj etici, principima i sistemu vrijednosti koje je
nemoguće
doslovno primjeniti u zdravstvu. U kojoj mjeri je liderstvo neophodno u zdravstvu? Ko
sve može postati lider i postoji li „univerzalan recept“ za stavaranje lidera?
Koji su izvori moći
lidera?Kakv tip lidera je trenutno prisutan u ve
ć
ni zdravstvenih ustanova u našoj zemlji i
okruženju? Da li se ta trenutna slika pros
ječnog lidera
mnogo razlikuje od slike efektivnog lidera?
Kakve aktivnosti, promjene u organizaciji i svijesti zaposlenih je potrebno sprovesti u
zdravstvenom sektoru da bi se fenomen liderstva mogao primjeniti?Koje koncepte liderstva je
mog
uće primjeniti u zdravstvu
, a da pri tome ne budu ugrožene temeljne vrijednosti zdravstvenog
sistema?
Postoji li mogućnost primjene
modernih pristupa lidrstvu u zdravstvu i koji primjeniti
najbolje da bi se ostvarili željeni razultati?
Da li je moguće kom
binovati dva ili više stila
liderstva?
Ovo su samo neka od pitanja koja čine polaznu tačku ovog istraživanja.
Predmet ovog rada je da se sagleda uloga lidera u procesu promjena zdravstvenog
sektora
i mogućnost primjene savremenih
pristupa liderstvu uzev
ši u obzir specifičnosti
zdravstvene usluge i djelatnosti
.Namjera je da se ovim radom naglase i pokušaju istaći prednosti
koje zdravstvenom sektoru donosi
postojanje jakog lidera koji je određen u svojoj namjeri,
odnosno težnji ka uspjehu.
Polazište istraž
ivanja čine različiti teorijski izvori koji
se bave fenomenom liderstva
,pristupima liderstvu, stilovima liderstva, razvoju i primjeni savremenih koncepta liderstva.Sva
istraživanja imaju okvir u
mogućnost
ima primjene savremenih pristupa liderstvu u zdravstvenim
sistemima, kao specificnim neekonomskim organizacionim sistemima.
Izvori podataka su sledeći:
knjige, naučni radovi, članci u časopisima i internet.
1.2.
Značaj i aktuelnost istaživanja
Značaj istr
aživanja o primjeni fenomena liderstva u z
dravstvu leži u činjenici da je
zdravstvo sektor od posebnog javnog interesa u čij
i je osnovni cilj da se obezbjedi zdravstveni
sistem koji je dostupan, siguran,efikasan i moderan.
Kao primjer primjene liderstva u zdravstvenom sektoru Republike Srpske predstavljene
su tri zdravstvene ustanove
različitih referentnih nivoa : Opšta bolnica Prijedor, Klinički centar
Banja Luka i
Zavod za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju dr.Miroslav Zotović Banja Luka
.U
navedenim ustanovama analiziran je proces i stil liderstva koji se primjenjuje.Analizom ankete
koja je obuhvatila zaposlene u navedenim ustanovama, pokušla se stvoriti slika o tome koliki je
procenat zaposlenih upoznat sa osnovnim pojmovima vezanim za liderstvo( misija, vizija,
vrijednosti), kakav je stav zaposlenih prema potrebi za lidrestvom u ustanovi u kojoj su zaposleni
kao i stav prema motivaciji kao bitnom faktoru liderstva.
Izučavanje fenomena liderstva pogotovo njegove primjene u zdravstvu je relativno
novijeg datuma
što što određuje aktuelnost ovog rada.Reforme u zdravstvu postaju svjetski
fenomen 90-
ih godina XX vijeka, dok je era pojave i uvođenja savremenih
pristupa liderstvu u
ovoj oblasti počela prije
15-
ak godina, a na domaćem terenu tek predstoji.
Uzevši u obzir
„eksploziju“ literature i istraživanja vezana za teoriju, stilove i pristupe liderstvu, relativno mali
broj od navadenog se odnosi na primjenu u zdravstvu, š
to je u najvećoj mjeri posljedica
specifičnih karakteristika zdravstvene djelatnosti, korisnika njenih usluga i zdravstvenih
profesionalaca kao osnovne poluge promjena.
7
Efektivan lider posjeduje znanje, vještine i sposobnosti da se upješno nosi sa promjenama
u turbulentnom okruženju.Navedene osobine jesu veoma bitne ali ne i jedine potrebne jer
pored njih mora posjedovati izraženu sposobnost komunikacije, motivacije i mobilisanja
kreativnih snaga, pružanja podrške sljedbenicima vlastitim primjerom, uspostavljanja i
održavanja dobrih interpersonalnih
odnosa kroz uvažavanje i poštovanje ličnosti svakog
zaposlenog.
Liderstvo predstavlja kompleksan proces i ne može
se ograničiti na
na ljude koji imaju
formalnu lidersku ulogu već se razvija kroz zajednički osjećaj odgovornosti za uspjeh
organizacije, a to je u zdravstvenom sektiru
moguće postići jedino kroz efikasan timski
rad.
Postoji veliki broj savremenih pristupa liderstvu(transformacioni, harizmatski, timski,
vizionarski, uslužni) koji se mogu primjeniti u zdravstvenom sektoru,a koji su uglavnom
međusobno komplementarni ne suprostavljeni.Često lider postiže največu efektivnost
istovremenom primjenom dva ili više pristupa.Primjena savremenih pristupa liderstvu u
zdravstvenom sektoru postaje neizbježna
ukoliko se želi postići stvarni napredak
poslovanja zdravstvene ustanove, ali istovremeno iziskuje stvaranje povoljnog ambijenta
organizacije i promjenu organizacione kulture.
1.5
Metode istraživanja
Da bi se zadovoljili osnovni zahtjevi metodologije - objektivnost, opštost,
sistematičnost
i pouzdanost,
prilikom izrade rada korištene su različite metode.
Prilikom istraživanja ove teme
materijal za rad je bila strana i domaća literatura,
knjige, naučni radovi, članci u časopisima i
internet. Da bi se postavljene hipoteze potvrdile/odbacile navedena literatura, poslovna praksa i
naučno teorijska saznanja
obrađena su korišćenjem osnovnih analitičkih i sintetičkih metoda
metoda.
Osnovne metode
naučnog saznanja i naučnog istraživanja korištene u ovom radu su
sledeće: analiza, sinteza, indukcija, dedu
kcija, apstrakcija, specifikacija, generalizacija.
Korištene
opšte naučne metode
su sledeće: komparativna, hipotetičko deduktivna i
statistička metoda.
Korištene
metode i tehnike prikupljanja podataka
su sledeće, metod ispitivanja, analiza
sadržaja primar
ne i sekundarne naučne građe i metod kompleksnog poslatranja.
1.6
Struktura rada
Rad se sastoji od osam poglavlja:
Prvi dio - UVOD
sadrži sledeće: kratak uvod u temu kojom se rad bavi, zatim svrhu,
predmet, polazišta, ciljeve, značaj i aktuelnos
t rada, polazne hipoteze, korištene metode
istraživanja i kratak opis strukture rada.
Drugi dio
–
ŠTA JE TO LIDERSTVO?
predstavlja objašnjenje fenomena liderstva kroz
pojmovno određenje i definisanje,
razvoj liderstva kroz vrijeme, objašnjenje osnovnih teorija
liderstva, stilova , procesa i funkcija.
Treći dio
-
EFEKTIVAN LIDER U ZDRAVSTVENOM SEKTORU
prikazuje specifičnost
uticaja pojedinih faktora na proces liderstva, posebno faktora moći.Predstavljeni su snage koje
pokreču lidera u zdravstvenom sektor
u, kao i osnovne i poželjne karakteristike koje efektivan
lider treba da posjeduje.Jedan dio posvećen je sličnosti i razlikama između lidera i menadžera
kroz prizmu savremenih uslova poslovanja.
Ovaj materijal je namenjen za učenje i pripremu, ne za predaju.
