Seminarski rad
»Uloga NATO-a danas«
UVOD
Globalni efekti novih bezbjednosnih izazova, terorizam i proizvodnja oružja za
masovno uništenje obesmislili su dosadašnje poimanje državnog suvereniteta. Značaj
zajedničkog pristupa u rješavanju bezbjednosnih izazova postaje sve veći. Najvidljiviji
izraz zajedničkog nastupa u osiguravanju globalne bezbjednosti, koji podrazumijeva blisku
saradnju između Sjeverne Amerike i Evrope u mnogim oblastima, jeste NATO.
Tokom i neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata, odnosi među silama
pobjednicama zasnivali su se na dogovorima postignutim u Jalti, Teheranu i Potsdamu.
Međutim, ti odnosi su ubrzo postali opterećeni međusobnim nepovjerenjem. Zapadne
države, na čelu sa Sjedinjenim Američkim Državama (SAD), suočile su se sa ideološkom i
vojnom prijetnjom Sovjetskog Saveza (SSSR), koji je u državama Istočne Evrope i
Balkana uspostavio režime „narodne demokratije” čija se suština ogledala u
komunističkom totalitarizmu. Hladni rat, među dojučerašnjim saveznicima, sve više je
dobijao na zamahu praćen trkom u naoružavanju. Od tada, nije prošlo mnogo vremena do
trenutka kada je formulisan i usvojen Sjevernoatlantski ugovor.
Prvi nagovještaj ideja na kojima će se, nešto kasnije, temeljiti NATO, može se naći
u Atlantskoj povelji, kojom su Frenklin Ruzvelt, predsjednik SAD, i Vinston Čerčil,
predsjednik britanske vlade, 14. avgusta 1941. objavili zajednička načela djelovanja dveju
država u uređenju svijeta, nakon završetka Drugog svjetskog rata. Osnivanju NATO-a
prethodilo je i usvajanje Povelje UN, kao i Sporazuma o ekonomskoj, socijalnoj i kulturnoj
saradnji i kolektivnoj samoodbrani (Briselski sporazum) i Vandenbergove rezolucije.
Povelja UN, usvojena 26. juna 1945. godine, priznaje pravo na individualnu ili kolektivnu
samoodbranu u slučaju oružanog napada. Francuska, Velika Britanija, Belgija, Holandija i
Luksemburg sklopile su, 17. marta 1948. godine, Briselski sporazum, koji je na vremenski
period od pedeset godina trebalo da osigura kolektivnu odbranu država članica i pospiješi
njihovu ekonomsku, socijalnu i kulturnu saradnju. Maršalov plan bio je presudni faktor
posleratne ekonomske obnove Zapadne Evrope
1
. On je osigurao sredstva za stabilizaciju
privreda država Zapadne Evrope, u periodu između 1947. i 1951. godine. U okolnostima
naglašene potrebe za podrškom Maršalovom planu, i u strahu od ekspanzionističke politike
Sovjetskog Saveza, zapadnoevropske države i njihovi severnoamerički saveznici osnovali
su NATO, Sjevernoatlantskim ugovorom.
1
http://www.nato.int/nato-welcome/pdf/checklist_en.pdf
2
Seminarski rad
»Uloga NATO-a danas«
1.1.OSNOVNE FUNKCIJE NATO-A
Osnovno radno načelo Saveza je zajednička obaveza suverenih država na međusobnu
saradnju, utemeljena na činjenici da je bezbjednost jedne države članice neodvojiva od
bezbjednosti ostalih. Solidarnost u Savezu obezbjeđuje da nijedna država članica neće
morati da se osloni samo na svoje snage u rješavanju osnovnih bezbjedonosnih problema.
Cilj Saveza je „unaprjeđenje mirovnih i prijateljskih odnosa na cijelom sjeverno-
atlantskom području“.Organizacija Sjeverno-atlantskog sporazuma (NATO) je
međudržavna organizacija u kojoj svaka od država članica zadržava svoju punu suverenost
i nezavisnost, no on takođe ima i vlastitu (upravnu) strukturu koja omogućava ostvarenje
njegovih ciljeva. NATO uspostavlja preko-atlantsku vezu kojom je bezbjednost Sjeverne
Amerike trajno vezana za bezbjednost Evrope. On je radni odraz uspješnog zajedničkog
napora država članica ka ostvarenju njihovih zajedničkih ciljeva. Sredstva kojima NATO
sprovodi svoju mirovnu politiku uključuju i održavanje dovoljne vojne spremnosti da bi se
spriječio rat i osigurala uspješna odbrana, opštu sposobnost da bi se riješile krizne situacije
koje prijete državama članicama, aktivno učestvovanje u dijalogu s drugim državama i
zajedničkom pristupu Evropskoj bezbjednosti, što uključuje i rad na daljem napretku
nadzora naoružanja i razoružanja
5
.
Prvobitni cilj NATO-a je očuvanje mira i bezbjednosti svih svojih članica, uz pomoć
političkih i vojnih sredstava u skladu s načelima Povelje Ujedinjenih Nacija. Od svog
osnivanja, Savez je radio na uspostavljanju pravednog i trajnog poretka u Evropi okrenutog
miru i zasnovanog na opštim vrijednostima demokratije, ljudskih prava i vladavine zakona.
Da bi ostvario svoj osnovni cilj, NATO obavlja sljedeće bezbjedonosne zadatke:
Obezbjeđuje nezamjenjiv temelj stabilnosti i bezbjednosti u Evropi s naglaskom na
razvoju demokratskih institucija i mirnog rješavanja nesuglasica. Teži stvaranju
okruženja u kome nijedna država neće moći da ugrozi nijednu evropsku naciju niti
nametne hegemoniju prijetnjama ili upotrebom sile.
U skladu s članom 4 Sjeverno-atlantskog sporazuma, služi kao preko-atlantski
forum za razmatranje bilo kojih pitanja koja su od ključne važnosti državama
članicama, što uključuje i situacije čiji bi razvoj mogao da ugrozi njihovu
bezbjednost.
5
The NATO Handbook, Office of Information and Press, NATO – 1110 Brussels, Belgium.
4
Seminarski rad
»Uloga NATO-a danas«
Omogućava zajedničko usmjeravanje napora na poljima koja su od zajedničkog
interesa.
Brani države članice od bilo kog oblika agresije na njihovoj teritoriji, te pokušava
da je spriječi.
Ostvaruje bezbjednost i stabilnost održavajući trajnu saradnju sa svim partnerima
kroz Partnerstvo za mir, Evro-atlantsko partnersko vijeće, te savjetovanje, saradnju
i partnerstvo s Rusijom i Ukrajinom.
Doprinosi razumijevanju činilaca ključnih za međunarodnu bezbjednost i ciljeva
saradnje na tom području, putem programa informisanja u zemljama članicama
NATO-a i zemljama partnerima te putem inicijativa kao što je Mediteranski
dijalog
6
.
Strukture uspostavljene unutar NATO-a omogućavaju državama članicama da
zajednički usmjeravaju svoju politiku kako bi ostvarile te komplementarne ciljeve. One
osiguravaju neprekidnu saradnju i savjetovanje na političkom, ekonomskom i drugim ne-
vojnim područjima kao i stvaranje zajedničkih planova za odbranu, uspostavljanje
infrastrukture te instalacija i objekata nužnih za vojno djelovanje kao i planova za
zajedničke programe obuke i vježbi. Ove aktivnosti podržava složena civilna i vojna
struktura koja uključuje urede za upravu, budžet i planiranje kao i službe uspostavljene od
strane zemalja članica da bi usmjeravale djelovanje na posebnim poljima – na primjer,
komunikacije potrebne da bi se omogućilo političko savjetovanje te komandovanje i nadzor
vojnih snaga ili logistička pomoć koja je potrebna za njihovo održavanje.
6
The NATO Handbook, Office of Information and Press, NATO – 1110 Brussels, Belgium.
5
