UMJETNOST NA TLU JUGOSLAVIJE
-ARHITEKTURA XX VIJEKA-
SRPSKA ARHITEKTURA XX VEKA
-politički kontekst u Srbiji u 19. veku drastično se menja, ona umesto turskih običaja (sa početka veka)
prihvata evropske tekovine i kulturu (na kraju veka)
-ovakva situacija je i u arhitekturi u Srbiji
-tokom treće decenije 19. veka podizani su Miloševi konaci u Požarevcu, Kragujevcu i Beogradu
-Miša Anastasijević gradi prvu palatu (dunđerin, graditelj je Čeh Jan Nevole) - današnja zgrada rektorata
Univerziteta u Beogradu
-tokom druge polovie 19. veka još palata "evropskog izgleda": zgrada Narodnog pozorišta, Varoška
bolnica, Stari dvor
-1890. ih bečki arhitekta Konstantin Jovanović radi zgradu Narodne banke (dograšena) 1922-1924
-tokom 90ih godina 19. veka se okuplja prva velika grupa srpskih arhitekata u Beogradu, koji su se
školovali i u Velikoj školi i po evropskim univerzitetima (neki od njih Ivačković, Ilkić, Živanović,
Vladisavljević, Dimitrije Leko, Antonović.....)
-vreme između 1890. i 1914. godine je bilo nestabilno, dolazi do nasilne smene vladajuće dinastije, kao i
smena sa autokratskog režima vlasti Aleksandra Obrenovića na parlamentarnu demokratiju Petra I
Karađorđevića
-javljaju se jugoslovenske ideje, dolaskom Karađorđevića na vlast, ove ideje su romantične i utiču na
formiranje nacionalnog stila
-najveći deo aktivnosti arhitekata bio je okupljen oko Ministarstva građevina i škole
-udruženje srpskih inženjera i arhitekata osnovano je 1890. godine
-udruženje je pokrenulo "Srpski tehnički list"
-neki od arhitekata koji su radili u Ministarstvu: Aleksandar Bugarski, Svetozar Ivačković, Dragutim
Milutinović, Jovan Ilkić, Dušan Živanović, Dimitrije Leko, Milorad Ruvidić, Dragutin Đorđević, Nikola
Nestorović,....
-Velika škola 1905. godine prerasta u Univerzitet, kada neki od arhitekata i inženjera iz Ministarstva
preuzima paralelno i poziciju profesora (Milorad Ruvidić, Nikola Nestorović, Branko Tanazijević,...)
-arhitekte ovog doba nisu puno pažnje posvećivali inovacijama u organizaciji osnove ili osobenostima
konstrukcije, već su stavljali akcenat na fasade; ovo su činili u duhu evropskog eklekticizma zasnivajući
svoj stil na elementima nekog istorijskog stila ili stvarajući sompstveni sistem
-evropski eklekticizam: Treća beogradska gimnazija i Druga beogradska gimnazija (Dragutin Đođević)
-akademski eklekticizam: javni objekti Nikole Nestorovića u Kragujevcu i Kruševcu
-tadašnja tendencija je bila građenje u okvirima secesije ili srpsko-vizanstijskog stila, eklekticizam je imao
samo izuzetke
-Dimitrije Leko zadržava eklekticizam, ali unosi nove motive
-Palata „Atina“ (Terazije, Dimitrije Leko) ima zanimljiviju (čipkastiju) fasadu od susedne palate „Anker“
(Antonić)
-Vučina zgrada (Beograd), Dimitrije Leko - fasada je domaća interpretacija Art Nuvoa, ali objekat u celini
pripada eklektičnom akademizmu
-po sličnom obrascu sagrađena zgrada Beogradse zadruge (Beograd, Nikola Nestorović i Andra
Stevanović)
-nejasna je granica prelaska sa akademizma na secesiju ili srpsko-vizantijski stil
-Apoteka na uglu Nušićeve i Makedonske (Beograd, Joca Smederevac) zbog svoje fasade smatra se među
prvim objektima secesije
-hotel Moskva (Beograd, 1908) Jovan Ilkić, mada njegovo rešenje nije pobedilo na konkursu
-Robni magacin u Ulici 7. jul (Beograd) Viktor Azrijel, njegovo autorstvo za ovaj objekat je pod pitanjem
-kuća trgovca Stankovića u Ulici 7. jul - „kuća sa zelenim pločicama“ - simbol pobede nad eklektičnim
akademizmom
-stambeni objekat u Kursulinoj ulici (Beograd), Stojan Titelbah, 1904 - uslovno pripada secesiji (fasada)
-Prometna banka (Beograd, Danilo Vladisavljević) i Smederevska banka (Beograd, Milorad Ruvidić i Isail
Fidanović) pripadaju periodu kasnom ekspresivnom periodu secesije
-Stara telefonska centrala (Beograd, Branko Tanazijević) - spoj secesije i srpsko-vizantijskog stila
-zgrada Ministarstva prosvete na Terazijama (Branko Tanazijević) - antologijsko delo srpsko-vizantijskog
stila (iako sadrži secesijske maskerone i pilastre koji probijaju venac)
-Zgrada Okružnog načelstva u Vranju (Pera Popović) - pravi primer s-v stila
-Pera Popović je bio restaurator Lazarice
-srpski paviljon za Izložbu u Parizu 1900. godine (Milan Kapetanović) - karakterističan primer s-v stila, u
obliku crkvenog objekta
-nakon prvog svetskog rata u Srbiju masovno za velike projekte se zovu ruski arhitekti, primer je zgrada
Narodne skupštine koju je završio ruski akademik Nikola Krasnov
-današnju zgradu SIP-a počeo je Dragiđša Brašovan ali ju je završio Nikola Krasnov
-palatu Ministarstva finansija je takođe radio Nikola Krasnov
-zgradu tadašnjeg Generalštaba je radio Viljem Baumgarten, tokom 1930-ih
-ruski arhitekti dominiraju tokom 30-ih godina na ovim prostorima
-između dva Svetska rata, arhitekte osećaju potrebu da se na jasan način rad arhitekata i građevinskih
inženjera razlikuje, te oni počinju da rade i van sfere tehnicizma, približavaju se svetu kulture i umetnosti
-osnova se GAMP - Grupa arhitekata modernog pravca, čiji su osnivači Milan Zloković, Branislav Kojić,
Jan Dubovi i Dušan Babić, osnovana je 1928. godine
-GAMP 1929. godine otvaraja izložbu „Prvi salon arhitekture“
-dve godine kasnije (1931) sa hrvatskim i slovenačkim arhitektama, GAMP organizuje Izložbu
jugoslovenke savremene arhitekture - momenat afirmacije jugoslovenskog modernističkog pokreta
-Kojić objavljuje u novinama „Vreme“ programski tekst u kome govori da beogradska (a i srpska
celokupno) arhitektura ne treba da traži rešenje svoje nacionalne arhitekture u stilu crkvenih građevina
(s-v stil) već mora da ga traži u oslobođenom od kanona
-Spomenik na Zebrnjaku (Momir Korunović)
-teoretičar Mitrović Korunovićevo delo vezuje za ideologiju ekspresionista
-Korunovića možemo svrstati u romantičnu „nacionalnu“ granu srpske arhitekture
-Korunović i sam govori da je u svojim delima pokušao da uspostavi „ nacionalni srpski slog (stil)“
-češki arhitektu su uticali na rad Korunovića budući da je on dve godine proveo u Pragu, odakle je otišao
u Rim i Pariz, ali je praška škola ostavi na njega veći uticaj
-u periodu međuratnog srpskog modernizma ističu se dva objekta: Dečija klinika (Beograd, Milan
Zloković, 1936-1940) i zgrada Državne štamparije - danas zgrada BIGZ-a (Beograd, Dragiša Brašovan,
1934-1941)
-pred kraj 30-ih godina srpska arhitektura doživljava promene, jednostavna neupadljivost karakteristična
za modernistički ideal ustupa pred jednostavnom monumentalnošću
-primer ove promene je zgrada Prizad-a (Bogdan Nestorović, 1938, kasnije zgrada TANJUG-a)
-sličnog karaktera su i kompleks Banovine (Novi Sad, 1936-1940) i palata lista „Vreme“ (Branislav Kojić,
1938)
-uporedo sa ovim pojavljuje se i još jedna, doduše ne previše zastupljena, grana arhitekata koji se
razvijaju pod uticajem arhitekture Trećeg rajha
-otpor ovom opredeljenju srpski arhitekti naročito se javlja kada strane arhitekte dolazile da projektuju
(odbijen projekat za Stadion na Kalemegdanu, projekat za Novu operu u Beogradu podelio nagradu sa
jedni hrvatskim projektom)
-posleratni period je označio period izgradnje i obnove države
-za razliku od profašističkih ideja, ideje socijalističkog realizma uvezene iz SSSR-a nisu odbijene
-Branislav Kojić govori da je ovo bilo tako jer se ruska arhitektura bazira na nasleđe iz prošlosti i da treba
izgraditi sopstvenu kulturu nacionalnu po formi na socijalističku po sadržini
-tema seoskih domova kulture postaje aktuelna, kao novi program u arhitekturi, kod kojih su oživljene
folklorističke ideje
-investitor više nije pojedinac (koji zna šta hoće) već anonimno kolektiv, koji zbog patnji kroz koje je
prošao u ratu je slomljenog i siromašnog duha, nema potrebu ni za čim drugim sem za „krovom nad
glavom“ i odatle se javljaju dosta često objekti koji su bili siromašni i u enterijeru i u eksterijeru
-ideal kolektivizma se sporo napuštao i opet se prihatalo shvatanje arhitekte kao individualnog autora
tokom 50-ih godina
-paralelno sa političkim dešavanjima, i u aritekturi se raskida sa idejama socjalističkog realizma
-među poslednjim objektima soc. realizma je Dom sindikata (Branko Petričić, 1947-1955)
-paralelno sa gašenjem socijalističkog realizma javlja se korbizijanski manirizam
-srpske arhitekte „otkrivaju“ brisoleje i oni ubrzo od funkcionalnog prelaze u formalni element izraza
-objekat po uzoru na Korbizeja: Vojna štamparija (Milorad Macura, 1950-1954), zgrada Jugoslovenske
knjige sa Bezistanom (Vladeta Maksimović, 1953) i zgrada Investicione banke (Vladeta Maksimović,
1954)
-Beogradsko sajmište (Milorad Pantović, Milan Krstić, Branko Žeželj) - Vladeta Maksimović je bio u
prvobitnom timu ali ga je zamenio Krstić
-izgradnja ovog objekta započela je evropeizacije srpske arhitekture, a Korbizjeove ideje zamenila je
Misova arhitektura „stakla i čelika“ koja je, opet kao i Korbizjeova, interpretirana na maniristički način
-jedan od prvih ovakvih objekata je hotel „Slavija“ (Boegrad, Bogdan Ignjatović, 1962)
-vrhunac je bilo podizanje zgrade Društvenih organizacija (Novi Beograd, Mihailo Janković, 1961-1965)
-Janković je takođe autor projekata koji su obeležili posleratni Beograd: stadion JNA (1948-1951),
stadion Tašmajdan (1951), zgrada SIV-a (1961, radio je adaptaciju originalnog projekta Antona Ulriha,
Vladimira Potočnjaka, Zlatka Najmana i Dragice Perak), Muzej poklona „25. maj“ (1961-1962)
-toranj na Avali (Milan Krstić + Bogunović i Janjić)
-ta “evropska” linija nikad nije presudno uticala na formiranje toka matične srpske arhitekture (iako je
bila prisutna)
-Bogdan Bogdanović je jedan od tih autentičnih stvaralaca; ono što je karakteristično za njega je da je
umesto spomenika sa figurom čoveka počeo da koristi SIMBOL kao sredstvo
-Bogdanovićev prvi period stvaralaštva sadrži klasične elemente: pripremu, klimaks i razrešenje
(memorijalni kompleksi u Prilepu, mostaru, Kruševcu, Jasenovcu, spomenik jevrejskim žrtvama u
Beogradu)
-Muzej savremene umetnosti (Beograd) i Muzej u Šumaricama (Kragujevac) projektovao je Ivan Antić u
saradnji sa Ivankom Raspopović - kao i kod Bodganovića, prisutna upotreba simbolike
-Državni sekretarijat narodne odbrane/ Generalštab (Beograd, Nikola Dobrović, 1956-1963) -poslednje
njegovo veliko delo, a istovremeno i najznačajnije
-postoje četiri generacije srpskih arhitekata 20. veka:
1) npr. Dobrović i Brašovan (arhitekte sa početka 20. veka)
2) “prvi posleratna generacija” - krajem 50ih i početkom 60ih (Mitrović, Brkić, Janković)
3) i 4) grupa - pojavljuju se u sedmoj deceniji; treća grupa gradi u kontekstu evropskog standarda;
četvrta grupa najavljuje nove doprinose sa elementima tradicije romantičnog karaktera novije srpske
arhitekture
-jedan od najznačanijih arhitekata sa sredine druge polovine 20. veka je Mihajlo Mitrović
-Stambena zgrada u Ulici Braće Jugovića (Beograd, Mitrović, 1964-1967) - ne postoji jedinstvo enterijera
i ekterijera, fasadno platno nezavisno od organizacije osnove
-Julino brdo (Beograd, Lojanica, Cagić, Jovanović) -pripada četvrtoj generaciji srpskih arhitekata,
označava prekretnicu u urbanističkom planiranju
-Ambasada Irana (Beograd, Petar Petrović)
-hotel “Vrbak” (Novi Pazar, Tomislav Milovanović) - odaje utisak orijentalnih elemenata
-Trafostanica u naselju Kneževac-Kijevo (Beograd, Aleksandar Đokić) - zajedno sa Mihailom Čankom
Đokić radi urbanistički projekat uredjenja tog naselja u kojem je krug zaštitini znak (na objektima)
-arhitektekte sa samog kraja 20 veka (80te) karakteriše generacija arhitekata koji počinju da prave
papirnu a ne građenu arhitekturu
-ovaj talas arhitekata vezuje se za postmodernističke ideje
-osniva se grupa MEČ (osnivači Mustafa Musić, Dejan Ećimović i Marjan Čehovin) - izlagali su ideje
alternativne, papirne arhitekture; započinju proces u kome se arhitektura ponovo približava umetnosti,
budući da izlažu radove na izložbama
