VISOKA TEHNIČKA MAŠINSKA ŠKOLA
STRUKOVNIH STUDIJA TRSTENIK
SEMINARSKI RAD
UVOD U TRANSPORT I SAOBRAĆAJ
TEMA: UNUTRAŠNJI (DOMAĆI) SAOBRAĆAJ U SRBIJI
GRUPA 10
Studenti: Profesor:
Pravdić Predrag
1
1.Uvod
Rastom populacije u razvijenim, ali i u nerazvijenim zemljama, kao i rastom
potrošnje, proizvodnje i životnog standarda, raste i potreba za transportom ljudi, informacija,
robe ili sirovina a samim tim i potražnja predmeta koji ce imati ulogu transportera i proširenje
kapaciteta saobraćajnica. Taj konstantni rast je prirodan i očekivan proces civilizacijskog razvoja
i jedan od najvažnijih pokazatelja razvitka jedne celine (bila to porodica, drustvo ili se ovo
odnosilo na celokupno čovecanstvo).Ranije pomenuti transport se može obavljati na mnogo
načina, i to se jednom rečju naziva saobraćaj. Saobraćaj (u uzem smislu, izostavljajući
informacioni, telekomunikacioni icevovodni) moze biti drumski, vazdusni, železnički i vodeni.
Neka najosnovnija definicija saobraćaja bi bila da je saobraćaj zapravo smišljeno i organizovano
kretanje transportnih jedinica na mreži saobraćajnica sa ciljem prenosa ljudi, robe i informacija
od jedne do druge tačke. U daljem tekstu, bavićemo se prevashodno drumskim saobraćajem kao
važnim aspektom svakodnevnog života, najrazvijenijim vidom transporta ljudi i nečim bez čega
bi nas svakodnevni život bio potpuno nezamisliv. Činjenica da se se najveći deo svakodnevnog
kretanja običnog čoveka obavlja baš na drumovima i da je drum najosnovniji, najbrži i
najjednostavniji način da se osoba ili artikal prenesu od tačke A do tačke B (imajući na umu
svakodnevne potrebe modernog čoveka i udaljivaći se od koncepta masovnog i transporta
navelike udaljenosti) govori u prilog autorovom izboru teme kojom ćemo se u daljem
tekstu baviti.
2.Drumski saobraćaj
Definicija
Put se može definisati kao osnovna jedinica infrastrukture drumskog saobraćaja. Drumski
saobraćaj je, kao što mu samo ime kaže, saobraćaj koji se odvija na drumovima. On ima
svoja pravila i uređen je zakonima koji su, po kategorijama primenljivi na različite učesnike u
saobraćaju, kao i velikim brojem opštih pravila koja važe za sve i stvar su unutar državnih i
međunarodnih konvencija, kao i etike učesnika u saobraćaju. Primer konvencije koja uređuje
drumski saobraćaj na globalnom nivou je Beča konvencija o drumskom saobraćaju iz 1968.godine, doneta
kako bi pojednostavila međunarodni drumski saobraćaj i standardizovala zakone i pravila koja se
tiču drumskog saobraćaja unutar zemalja potpisnica
Interesantna stvar vezana za ovu konvenciju je da ona nije potpisana od strane SAD i Kanade,a da je potpisana
od strane najvećeg broja evropskih zemalja.Ogromna većina svetskih zemalja je svoj saobraćaj
uredila brojnim pravilima i sistemom znakova, saobraćajnih signala i pravila koja su važeca za
dati znak ili signal, kao i onih koja su važeca u opštem smislu. Ipak, drumski saobraćaj ne čine
samo pravila. Čine ga infrastruktura (sa svim putevima, petljama, mostovima i tunelima) na
kojima se pravila primenjuju, i vozila zbog kojih je sve to i osmišljeno.
3
U takvom okruženju, bilo je teško govoriti o bilo kakvom urbanom sistemu, već pre o relativno
samostalnim ekonomskim sistemima sa vrlo ograničenom trgovinskom razmenom. Ipak, kao
najpoznatiji izuzeći ovog pravila jesu čuvena Rimska imperija i Kinesko carstvo. Oba carstva su
tokom svoje istorije posvećivale velike napore izgradnji saobraćajne mreže, pokušavajući na taj
način da održe kontrolu nad svojom velikom teritorijom tokom dužeg vremena. Rimljani su bili
poznati graditelji puteva, te su tako prvo premostili kopnene provincije na Apeninskom
poluostrvu a potom i u drugim delovima carstva, povezujuci velike gradove u Mediteranu. Kako
je carstvo raslo, tako se putna mreža razvijala i dostigla u jednom trenutku 80.000 km odlično
izgradjenih puteva (IIIvek).Mnogo vekova kasnije, Karl Benc, 1885. godine konstruiše prvi
automobil sa unutrašnjim sagorevanjem na tri točka, koji se smatra pretečom modernog
automobila. Iste godine Gotlib Dajmler konstruiše preteču današnjeg motocikla, a godinu dana
kasnije isti čovek konstruiše prvi automobil na četiri točka. Godina 1913. se smatra prekretnicom
u industriji automobila jer se tada u Fordovim fabrikama automobila uvodi pokretna proizvodna
traka. U periodu od 1909 -1927. godine Fordove fabrike su proizvele 15miliona automobila
(čuveni model ÄT³) koji su preplavili američko tržiste. Zasluge za razvoj automobilskog
saobraćaja imaju još i Rudolf Dizel i dvojica sinova Adama Opela, potom Lui Reno, Miselin
(zasluga za pronalazak pneumatske gume, ali je Danlop prvi patentirao pneumatsku gumu za
automobile 1890. godine), Milde,Dore, Porse, Frederik i Carls Rojs, Dizraeli (napravio
dvoetakni autobus), Vincenco Lancija, Američki veterinarski lekar.
3.1 Uloga drumskog saobraćaja
Još u predgovoru je pomenuta važnost koju drumski saobraćaj nosi u celokupnom razvitku jedne
zemlje. U prilog tome govori da se oko 80% prometa putnika i robe na kratke distance obavlja upravo na
drumovima.. Medju ostalim vrstama saobraćaja vodeći je i po dužini mreže saobraćajnica (24,000,000 km
ili 70% svetskog saobraćajnog sistema). Modernizacija drumskog saobraćaja ide u dva pravca -
modernizacija automobilskog parka i modernizacija drumske mreže. Zahvaljujući specijalizaciji i
izradi vozila za specijalne namene i tečne terete, kontejnerovoza, panelovoza, rashladnih trejlera
i dr., drumski saobraćaj je počeo uspešno da konkuriše železnickom transportu.Sledeći bitan
odraz uloge drumskog saobraćaja je i njegova ekonomska neophodnost. Naime,u 2009. godini je
proizvedeno 70,520,493 vozila i to 52,726,117 automobila i 17,794,376 namenskih vozila
Automobilska industrija ima godisnji obrt od 1,889,840 miliona dolara, uposljava preko 8miliona
ljudi, 50 miliona ljudi je indirektno zavisno od nje, pa sve to automobilsku industriju čini
parcetom od 5% ukupne svetske industrije. Dodajmo na to i sve one koji žive od izgradnje
puteva, sve one koji su tu da unaprede odvijanje drumskog saobraćaja, sve one čiji poslovi
zahtevaju prevoz robe, ljudi i sirovina drumovima širom sveta i tek ćemo onda moći da
sagledamo punu važnost ovog vida saobraćaja na globalnom nivou. Pored ekonomske i
industrijske, uloga drumskog saobraćaja može biti i vojno-strateška i politička. Vojno-strateška
uloga bi se mogla ogledati u uloži mreže puteva u vanrednim situacijama, poput ratova, a u ovu
kategoriju slobodno možemo uvrstiti i ostale vidove vanrednih situacija (zemljotresi, vulkani,
4
poplave) Ova uloga putne mreže se najjasnije mogla videti na primeru zemljotresa na Haitiju
2010. godine. Nezvanični izvori UN su tada tvrdili da je od posledica kolere i nepravovremenog
pruzanja pomoći u hrani, pijacoj vodi,sanitarijama i lekovima, sto je direktno uzrokovano
nedostatkom putne infrastrukture na ostrvu, kao i lošim kvalitetom one koja je do zemljotresa
postojala, ali je istim devastirana,umrlo izmedju 15 i 20% od ukupnog broja poginulih. Studija
koja će potvrditi ovo nikada nije sprovedena Politički značaj putne infrastrukture se ogleda u
kredibilitetu zemlje i proporciji njene regionalne uloge sa stanjem njene putne infrastrukture, ali i
u direktnoj vezi između gradnje puteva, naročito u izbornoj godini i izbornog rezultata onih koji
su te puteve gradili (naročito važi za lokalne izbore).
Saobraćajna politka Republike Srbije
Saobraćajna infrastruktura i razvijenost saobraćaja u Srbiji, posmatrani po svim važećim
parametrima, više su nego loši. Takvo stanje je posledica nedovoljno efikasnih Vlada u
proteklim vremenima. Puno zaostajemo, ne samo za EU, već i za zemljama u okruženju. Sve se
to negativno odrazilo na naš privredni i sveukupni društveni razvoj. Od 1991. godine do
današnjih dana saobraćajna politika je uređivana sa više dokumenata, ali se po istima veoma
malo uradilo. Pomenućemo neke od dokumenata koji na direktan ili indirektan način utiču
saobraćajnu politiku:
1. Zakon o Prostornom planu Srbije (“Sužbeni glasnik RS” br.13/96, poglavlje – “Saobracaj i
komunikacije”).
2. Strategija i saobracajna politika do 2010 godine, koju je Vlada Srbije usvojila 1998 godine.
3. Nacionalna strategija za pristupanje Srbije EU, jun 2005. godine.
4. Strategija integrisanog upravljanja granicom u Srbiji (“Službeni glasnik RS” br. 11/06).
5. Strategija regionalnog razvoja Srbije za period 2007 – 2012. godine (“Službeni glasnik
RS” br. 21/07).
6. Strategija podsticanja i razvoja stranih ulaganja (“Službeni glasnik RS” br. 22/06).
7. Strategija kojom se uredjuje privredni razvoj Srbije.
8. Strategija za smanjenje siromaštva u Srbiji.
9. Strategija za razvoj saobracaja Srbije od 2008. do 2015 godine (“Službeni glasnik RS” br.
55/05, 71/05 i 101/07).
10.Ostali dokumenti koji se ponaosob bave uredjenjem pojedinih vidova saobracaja.
6
Drumski saobraćaj
Drumski saobraćaj u svim segmentima zaostaje za okruženjem zbog lošeg stanja postojece putne
mreže i usporene gradnje saobracajnih koridora, zatim zbog zaostajanja u primeni savremenih
tehnologija u upravalju saobraćajem i velike zastarelosti voznog parka.
*
Drumska infrastruktura
Putnu mrežu srbije čine saobraćajnice u dužini od oko 40.845 kilometara. Od toga 835 km.
otpada na Koridor X sa kracima Xb i Xc od cega je završeno svega 57 % trase.
Prema kategorizaciji puteva, na puteve prvog reda otpada 4.891 km., na autoputeve 634 km., na
puteve drugog reda 11.540 km. i na opštinske puteve 23.780 km.
Po gustini putne mreže, promatrane prema površini teritorije, u Srbiji je tri puta manje
saobracajnica u odnosu na EU-27. (500 km/1.000 km2)
Prema broju stanovnika, dužina saobracajnica u Srbiji je 2,5 puta manja u odnosu na zemlje EU.
(5.500 km/ mil.stanovnika).
Takodje i auto-puteva, Srbija ima dva puta manje u odnosu na EU-27 posmatrano po oba
parametra.
Putna mreža srbije je jedna od najvećih kapitalnih investicija Srbije i procenjena je na 17
milijardi USD.
*
Drumski teretni saobraćaj
Drumski transport u Srbiji predstavlja dinamičan i dominantan vid saobraćaja koji učestvuje u
prevozu robe sa 52 % (mereno po ostvarenim t/km.), a broj teretnih vozila od 2000. godine
povećao se za 31 % i sada broji 126.045 vozila. Ovakvo povećanje predstavlja veliko
opterećenje za našu ionako lošu infrastrukturu. Sadašnji drumski transport karakteriše velika
starost voznog parka, koja iznosi nesto više od 15 godina, što se negativno odražava na tehnicku
ispravnost i sigurnost u saobraćaju, zatim na visoku emisiju štetnih gasova, nisku stopu
energetske efikasnosti i sl. Ovo može biti alarm nadleznim u Srbiji da preduzmu odgovarajuće
mere za otklanjanje opasnosti.
U 2006. godini, u Srbiji je bilo 564 preduzeća koja su se bavila transportom robe i doprineli su
da se obim transportnih usluga od 2000. godine poveca za 37 % (podaci RZS). Međutim,
primećuje se tedencija smanjenja obima unutrašnjeg transporta i istovremeno povecanje obima u
međunarodnom transportu. Logično se može zakljuciti kao prvo, da se kod nas obim proizvodnje
robnih fondova smanjuje, što je veoma loša indikacija i kao drugo, da ima tržisno-komercijalnog
prostora za povecanje medunarodnog transporta. I za ovo bi nadležni trebali preduzeti
odgovarajuce mere da se medunarodnim transporterima omoguce povoljniji uslovi za nabavku
savremenih vozila, jer je “najzdraviji” devizni priliv iz medunarodnog transporta
