UNUTRAŠNJI PLATNI PROMET
Bankarstvo je opredeljeno vrstom i sadržinom bankarskih poslova i institucija,
što zajedno čini sadržaj bankarskog sistema. Pri tom, njihov značaj i uloga
povezani su sa novcem i kreditom kao bitnim činiocima kontinuiteta
reprodukcije, jer je njihova uloga upravo da reprodukciju snabdevaju
potrebnom količinom novca i kredita.
Osnovna posrednička funkcija banke je pribavljanje i usmeravanje sredstava i
otuda imamo osnovne bankarske poslove, u koje ubrajamo:
— Prikupljanje depozita i pribavljanje sredstava
— Kreiranje novca i odobravanje kredita
— Obavljanje platnog prometa
Pod platnim prometom se podrazumevaju
sva plaćanja koja se vrše u novcu,
gotovinska i bezgotovinska, između domaćih, fizičkih i pravnih, lica te između
domaćih i stranih lica
. Do plaćanja između pravnih i fizičkih lica u platnom
prometu dolazi po osnovu plaćanja robe i usluga, kao i plaćanja po osnovu
finansijskih transakcija.
Učesnici u platnom prometu u zemlji su: pravna lica, radnje i fizička lica koja u
skladu sa propisima vrše plaćanje preko računa. Novim Zakonom o platnom
prometu utvrđeno je da su nosioci platnog prometa Narodna banka, banke,
štedionice i druge finansijske organizacije.
Poslovi platnog prometa su neutralni bankarski poslovi. Poslovi platnog
prometa u zemlji i inostranstvu se obično obavljaju u celosti preko bankarskog
sistema. Do 2003. godine u Srbiji je najveći deo platnog prometa obavljan kroz
specijalizovanu ustanovu SDK (Službu društvenog knjigovodstva), SPP
(Služba platnog prometa), odnosno ZOP (Zavod za obračun i plaćanje), a od
početka 2003. Platni promet je u celini prebačen u banke, tj. omogućio je
fizičkim i pravnim licima da poslove platnog prometa obavljaju preko
poslovnih banaka. Ovi poslovi imaju uticaj i na kreditni potencijal banaka i
njihovo poslovanje.
Platni promet u zemlji ili unutrašnji platni promet obuhvata sva plaćanja koja se
realizuju između domaćih, pravnih i fizičkih, lica. Unutrašnji platni promet se
realizuje u skladu sa nacionalni propisima koji uređuju ovu materiju i sa
propisanim instrumentima platnog prometa, u kom pogledu postoji, uglavnom,
dosta sličnosti, ali i određene razlike između zemalja, pre svega u zavisnosti od
razvijenosti bankarskog sistema i stepena privrednog razvoja.
1. Pojam i značaj platnog prometa
Platni promet obuhvata sva plaćanja koja se vrše između pravnih i fizickih lica.
Sa gledišta mesta gde se nalaze lica koja u njemu učestvuju platni promet može
biti unutrašnji i međunarodni. Unutrašnji platni promet podrazumeva sva
gotovinska i bezgotovinska plaćanja između pravnih ili fizičkih lica unutar
jedne zemlje, dok međunarodni platni promet podrazumeva sva plaćanja i
naplate između fizičkih i pravnih lica sa sedištem u zemlji i lica koja se nalaze
u drugoj državi, bez obzira na kom osnovu se odvija plaćanje.
Prema drugoj od mnogobrojnih definicija prenos novčanih sredstava sa jednog
pravnog ili fizičkog lica na drugo, nazivamo plaćanjem. Ako je to plaćanje
izraženo u novcu, bez obzira ko ga je izvršio, i na koji nacin i u koju svrhu,
onda to i takvo plaćanje nazivamo opštim imenom-platni promet. Platni promet
nastaje onda kada se izvrši novčano plaćanje između dva fizička ili pravna lica,
kada se jedan nalazi u ulozi platioca, a drugi u ulozi primaoca. Osnovni uzroci
plaćanja su: plaćanje za robu i usluge i razna plaćanja po osnovu nastanka
kreditnog i finansijskog odnosa.
U vršenju platnog prometa neophodne su dve strane, jedna koja vrši plaćanje-
platioc i druga koja prima- primaoc, pri čemu te strane mogu biti bilo fizička ili
pravna lica, bilo domaća ili strana.
Sistem platnog prometa utiče na visinu potrebne količine novca. Ako je platni
promet u zemlji neefikasan i usporen, to deluje u pravcu povećannja tražnje za
novcem, odnosno za normalno obavljanje plačanja potrebno je obezbediti veću
količinu novca.
Platni promet ima značajan uticaj na finansijsku stabilnost zemlje. Ukoliko bi
došlo do poremećaja u funkcionisanju platnog prometa, to bi izazvalo prekid u
plaćanjima obaveza učesnika u platnom prometu. Posledica toga je gubitak
poverenja na celom tržištu što bi se ispoljilo svom snagom naročito na našem
još nedovoljno razvijenom finansijskom tržištu. Neefikasan i nepouzdan platni
promet može da proizvede veliki negativan uticaj i na funkcionisanje privrede.
Značaj platnih sistema manifestuje se kroz njihovu izuzetno važnu ulogu u
svakoj tržišnoj privredi, pre svega kao vitalna komponenta finansijske
infrastrukture privrede, neophodni kanal za uspešno upravljanje privredom,
posebno putem monetarne politike, a značajni su i kao sredstvo unapređenja
njene efikasnosti.
2. Klasifikacija platnog prometa
Platni promet možemo klasifikovati na više načina, ali izdvajaju se tri podele i
to:
—Na osnovu načina plaćanja
Ovim načelima utvrđuju se i osnovni ciljevi koji se postižu izvršavanjem
poslova platnog prometa, a to su :
—Pravo učesnika u platnom prometu da imaju više računa kod više nosilaca
platnog prometa preko kojih vrše plaćanja;
— Pravo učesnika u platnom prometu da biraju nosioce platnog prometa
(banke) kod kojih će voditi svoje račune;
— Sloboda u raspolaganju sredstvima sa računa;
— Dovođenje u zavisnost likvidnost učesnika u platnom prometu sa likvidnošću
nosioca platnog prometa (banka) kod koga se vodi račun tog učesnika (tzv.
dvojno pokriće), čime se izbegava kreditni i sistemski rizik u sistemu plaćanja;
— Primena jedinstvenih, a pre svega, svetskih standarda u plaćanjima, sa
usmerenjem na standarde koji se primenjuju u elektronskoj razmeni podataka;
— Obavljanje platnog prometa putem jedinstvene računarsko komunikacione
mreže za prijem, procesiranje obračun i razmenu podataka u platnom prometu,
sa mogućnošću povezivanja sa mrežom drugih nosilaca i učesnika u platnom
prometu;
— Efikasnije obavljanje regulativne i kontrolne funkcije Narodne banke u
sistemu plaćanja i platnom prometu.
4. Poslovi, nosioci i učesnici u platnom promet
Jedna od osnovnih pretpostavki za obavljanje poslovnog platnog prometa je
postojanje institucija koje taj posao obavljaju.
U poslove platnog prometa ubrajamo:
—Otvaranje i ukidanje računa
—Plaćanje sa jednog na drugi račun:prenos, naplata, obračun, uplata...
—Evidentiranje prometa na računima
—Pračenje likvidnosti učesnika i nosilaca platnog prometa, kao i druge
poslove koji su utvrđeni zakonom.
Za obavljanje platnog prometa svake zemlje, neophodni su nosioci platnog
prometa. Nosioce platnog prometa mogu biti poslovne banke, druge finansijske
ovlašćene organizacije, centralna banka i klirinške institucije.
U nosioce platnog prometa spadaju:
Narodna banka Srbije izvršava naloge za prenos sredstava između nosilaca
platnog prometa i to samo do visine pokrića na račun nosioca platnog prometa
na teret koga su ti nalozi izdati.
Narodna banka Srbije propisuje uslove i način otvaranja, vođenja i gašenja
računa kod banke, plan računa za obavljanje platnog prometa kod banke, kao i
jedinstvenu strukturu za identifikaciju i klasifikaciju računa kod banke, u
skladu sa ovim zakonom i zakonom kojim se uređuje naplata javnih prihoda.
Narodna banka Srbije propisuje uslove i način plaćanja u gotovom novcu u
dinarima za pravna lica i za fizička lica koja obavljaju delatnost.
Tehnologija rada u Narodnoj banci Srbije uključuje postupke:
— izvršavanje i evidentiranje preko tekućeg računa nalogodavca i tekućeg
računa primaoca sredstava, uz istovremeno evidentiranje putem internog
naloga zaduženja na obračunskom računu banke nalogodavca i odobrenja na
obračunskom računu banke primaoca sredstava;
—primanje naloga za plaćanje izrade na teret računa R Srbije i izvršava ih do
visine pokrića na tim računima;
—primanje naloge za naplatu javnih prihoda od nosiiaca platnog prometa i
sredstva sa računa javnih prihoda i raspore|ivanje u skladu sa propisima;
— uplate u gotovom primljene od učesnika u platnom prometu, evidentira kao
zaduženje računa gotovine u blagajni (trezoru) i odobrenje tekućeg računa
nosioca kod koga se vodi račun primaoca sredstava;
—neizvršene naloge poverioca i nosioca sa računa učesnika u platnom
prometu, koje je nosilac dostavio unosi u evidenciju neizvršenih naloga za
plaćanje i izvršava ih u skladu sa odlukom o načinu naplate sa računa učesnika
u platnom prometu;
—dostavljanje podataka o izvršenom platnom prometu nosiocu kontinuirano
(svakog sata do 17 časova, a konačne u 20 časova) i
—omogućavanje nosiocima platnog prometa stalni uvid u stanje sredstava na
tekućem računu i obračunskm računu, kao i stalni uvid u stanje neizvršenih
naloga.
Banka nosilac platnog prometa prima naloge za plaćanje od učesnika u platnom
prometu koji kod nje ima otvoren račun i izvršava ih do visine pokrića na tom
računu. Primljene naloge za plaćanje, banka izdaje i Narodnoj banci Srbije
dostavlja:
—zbirni nalog za prenos za ukupni dnevni promet na teret i u korist svog
tekućeg računa, ako se plaćanje vrši izme|u računa učesnika u platnom
prometu koji su otvoreni kod te banke i
