UNIVERZITET U ISTOČNOM SARAJEVU – FILOZOFSKI FAKULTET PALE – ODSEK ZA
PSIHOLOGIJU
UPOTREBA MERNIH INSTRUMENATA U PSIHOMETRIJI U PROCENI EMOCIJA I
INTELIGENCIJE
Profesor: Student:
Doc.dr. Šuajb Solaković Pale, april 2016. Marija Perić
1
Psihometrija (pojam definicije i zadaci)
Oko definicije psihometrije ne postoji saglasnost, već skup pojmova koji su ključni za
izvođenje takve definicije. Ti pojmovi su: merenje, individualne razlike, psihološki testovi i
statistika u psihologiji. Kreč i Krečfild definišu psihmetriju kao „oblast psihologije koja se
specijalizirala za merenje psiholoških fenomena”, a Bukvić je definiše kao psihološku disciplinu
koja se razvila da bi „izučavala načine procenjivanja osobina ličnosti, načela izrade psiholoških
merila i načine njihove primene. Prema Fajgelju „Psihometrija se primarno bavi konstrukcijom i
evaluacijom psiholoških mernih skala, a ne njihovom upotrebom u psihologiji”, a tvrdi i da se
„Takođe ona bavi psihološkim merenjem sa ciljem da bi izučavala psihičke pojave kod ljudi.”
Tri Američke asocijacije su 1999. usaglasile standarde psihološko-pedagoškog merenja. To
su: Američka asocijacija istraživača u obrazovanju (AERA), Američka psihološka asocijacija
(APA), i Nacionalni savet za merenje u obrazovanju (NCME)
Za razvoj psihometrije su ključne četiri godine i četiri istraživača: ser Frensis Golton, koji
ima i titulu „otac psihometrije” je u Londonu 1882. Osnovao psihološki institut koji se bavio
izučavanjem individualnih razlika. 1890. je Džems Mek Kin Ktel po prvi put upotrebio termin
„psihološki test” u knjizi „Mentalni testovi i merenja”, 1905. su Alfred Bine i Teodor Simon
konstruisali prvi test za proveru intelektualnih sposobnosti kod dece, a 1917. Robert Vudvort je sa
grupom Američkih psihologa prvi započeo masovna psihološka testiranja intelektualnih sposobnosti
i osobina ličnosti.
Psihometrija predmet istraživanja, odnosno merenja, dobija iz fundamentalnih i primenjenih
psiholoških disciplina i iz kliničke psihologije.
Šta je test?
Svaki postupak kojim se proverava neka misaona hipoteza ili stanje i sklad ponašanja nekog
sistema u skladu sa unapred određenim parametrima njegovog uobičajenog funkcionisanja jeste
test. Profesionalno, psiholozi koriste najmanje pet vrsta testova: psihometrijske, statističke,
psihofizičke, neuropsihološke i fiziološke.
Test je standardizovan postupak koji služi da izazove neku varijablu, da bi se zatim
vrednovao učinak tog izazivanja tako što se individualni rezultati upoređuju sa rezultatima drugih
individua dobijenih u istoj situaciji. Uopšteno, test je objektivna i standardizovana mera nekog
oblika ponašanja. Psihometrijski testovi kvantitativno određuju relativnu poziciju pojedinca s
obzirom na jednu ili više psiholoških obeležja u okviru populacije kojoj pripada. APA definiše
2
“Inteligencija je agregat ili globalni kapacitet pojedinca koji se manifestuje u racionalnom
mišljenju, svrsishodnoj delatnosti i uspešnom odnosu prema okolini”.Dugi niz godina neki su je
nazivali „sposobnosću ucenja“, drugi „sposobnosću primerenog prilagodjavanja okolini“, dok su
treći smatrali da je to „opšta sklonost postizanja ciljeva“. Nijedna od tih definicija nije sasvim tačna,
ali nijedna nije ni sasvim pogresna. Izraz „inteligencija“ u psihologiji se upotrebljava tek od kraja
prošlog veka. Sam pojam inteligencije je veoma star, procjenjuje se da potiče iz rimskog doba i da
je nastao od latinskih reci „inter – legere“ što znači „međusobno povezivanje“. Kada je reč o sklopu
inteligencije, najčešće se misli na Torndajkovo shvatanje (prema Bergeru, 1979) da se inteligencija
ispoljava u tri osnovna oblika: verbalna (simbolička ili apstraktna), manipulativna (operacijska ili
praktična) i socijalna (ili komunikacijska). Ova podela je vrlo uslovna, jer ih čovek u akciji nikada
ne razdvaja.
U savremenu psihologiju pojam inteligencije uveo je Herbert Spenser.On je inteligenciju
uglavnom posmatrao s biološkog aspekta.Tvrdio je da je inteligencija urođeno, nasledno
svojstvo.Pre njega u eksperimentalnoj psihologiji bila su zastupljena istrazivanja o inteligenciji, a
počela su sa Goltonom.Golton 80–ih godina prošlog veka počeo da meri inteligenciju testirajući ono
što danas zovemo senzornim sposobnostima.90–ih godina počinje testiranje intelektualnih
sposobnosti kako u evropsim državama tako i u SAD-u.U SAD-u u to doba deluje Katel, koji je
prvi upotrebio izraz „mentalni test“.U početku je i on koristio testove slične Goltonovim, ali je
koristio i testove koji su sadržavali mentalno u pravom smislu te reči.Upravo je primena testova
podstakla istraživanja većine problema vezanih za inteligenciju Posebno mesto u razvoju
inteligencije pripada francuskom psihologu Alfredu Bineu.1904. godine francusko stručno
udruženje za dečiju psihologiju, dobilo je zadatak od francuske vlade da konstruiše test koji će
razdvajati decu koja zbog intelektualne zaostalosti nisu u mogućnosti da pohađaju redovnu nastavu.
Francuski psiholog Alfred Bine, tada aktivan u udruženju, i Teodor Simon sastavili su 1905. godine
Simon–Bineov test, koji se smatra prvim testom inteligencije. U ovaj test je 1908.godine ugrađen
pojam IQ (umni količnik) koji je predložio Štern. IQ izražava odnos između postignuća na testu i
kalendarskog uzrasta ispitanika. 1917. Američki psiholozi su konstruisali armijski grupni test
„Alfa” koji je imao pantomimičku formu, jer je bio namenjen ispitanicima koji ne znaju engleski
jezik i služio je za klasifikaciju američkih regruta za formiranje vojske SAD sa kojom su potpm ušli
u rat.
Bine i Simon su u test su uvrstili zadatke koje su smatrali primerenim tipicnim decjim
sposobnostima na odrađenom uzrastu. Kao standard testa poslužili su im rezultati dece pet uzrastnih
grupa koje su učitelji smatrali prosečnim. Taj test je, pratio odstupanja od proseka. Rezultat na tome
testu značio je "mentalni uzrast" deteta. Na primer, ako je dete na uzrastu od šest godina moglo
uspešno da reši zadatke koje obično uspešno rešava dete od osam godina, njegov hronološki uzrast
je 6, a mentalni 8. Zadaci su bili raznovrsni, a buduci da se radilo o prvom takvom testu, problemi o
kojima se i danas raspravlja – problem nasleđa i okoline, problem jednodimenzionalnosti ili
multidimenzionalnosti inteligencije (u slučaju multidimenzionalnosti i pitanje strukture), razlika
izmedju polova i pripadnika raznih kultura i dr. – uticali su na rezultat testa, kao i na rezultate
testova sprovedenih nakon njega. Ni danas ne postoji saglasnost među psiholozima ni u jednom
području istraživanja, pa ni po pitanju inteligencije. Najspornije je pitanje naslednosti inteligencije i
uticaja sredine na razvoj i krajnjeg dometa sposobnosti pojedinca. Bine je bio svestan ograničenja
svog testa. Smatrao je da inteligenciju zbog njene "raznovrsnosti" treba proučavati i kvalitativnim, a
ne samo kvantitativnim metodama. Takođe je bio svestan činjenice da je inteligencija podložna
uticaju okoline, pa bi se na taj način smeli upoređivati samo oni pojedinci koji su imali ili imaju
slične uslove za razvoj, sto navodi na zaključak da je inteligencija "plastična" i time ne samo
genetski uslovljena. Test je doživeo dve revizije (1908. i 1911. godine), koje su poboljšale kvalitet
njegovih standarda.Između 1905. i 1916. godine američki psiholog Luis M.Terman je radio na
prevodu, usavršavanju i prilagođavanju Simon-Bineovog testa, a s obzirom na to da je tada radio na
Stenford univerzitetu, test je nazvan „Stanford-Bine“.Taj naziv se zadrzao do danas.Test je doziveo
4
nekoliko revizija.Do 1960. godine koristio se za testiranje populacije do 16 godina (počevsi od dve i
po do tri godine života), a posle se primjenjivao na populaciju do 18. godina starosti.
Pretposlednjom revizijom iz 1986. godine zadaci su podeljeni u četiri područja:verbalno
zaključivanje, apstraktno/vizuelno zaključivanje, numeričko zaključivanje i kratkotrajno
pamćenje.Svako područje je posebno vrednovano, a konačni rezulat se dobija zbrajanjem.Taj test
sadrži skup zadataka s obzirom na uzrast deteta.Počinje se sa skupom pitanja neposredno ispod
hronološkog uzrasta i nastavlja se sve dok dete ne uspe rešiti ni jedan zadatak iz određenog
skupa.1916. godine Terman je prihvatio ideju nemačkog psihologa Wilijama Šterna o jedinstvenoj
meri inteligencije, rezultatu deljenja mentalnog uzrasta sa hronološkim, pomnoženim sa 100, kako
bi se izbegle decimale.Ta mera nazvana je koeficijentom inteligencije (eng. intelligence quotient,
skraceno
IQ).
“Nemački psiholog Wilijam Štern formulisao je osnovnu definiciju IQ-a 1912. godine, tada je
definisan koeficijent inteligencije kao odnos izmedju „mentalne starosti“ i „stvarnog hronološkog
uzrasta“:
Na primer, ako desetogodišnji dečak ima intelektualne sposobnosti trinaestogodišnjaka, njegov IQ
je 130 (100 × 13/10). Tokom ispitivanja, zadaci su podeljeni prema uzrastu pojedinaca koji su, u
proseku sposobni da ih urade. Mentalnii uzrast se određuje na osnovu najsloženijih zadataka koje je
pojedinac u stanju da uradi.IQ u rasponu od 90 do 110 smatra se prosjekom. Oko 50% populacije
ima IQ prosjecne vrijednosti (npr. 90-110). Oko 13% populacije uklapa se u 110 i 139 i 1,5%
populacije ima rezultate na nivou genija. Niska inteligencija je definisana u rasponu od 80-89. „
Teorijski pristupi inteligenciji
Složenost proučavanja inteligencije ne tiče se samo pitanja šta je to inteligencija već i šta
čini njenu strukturu.Tu nalazimo razne teorije i istraživanja koja te teorije potvrđuju ili
opovrgavaju.Tako se opet vraćamo psihometrijskom pristupu i testiranju inteligencije jer je to
jedino što nam daje informacije o varijabilitetu u uzorku ispitanika i o različitim „vrstama“
inteligencije ili njene sturkture.
Britanski psiholog Čarls Spirman (1863-1945), predstavnik je pristupa koji zagovara
jednodimenzionalnost inteligencije.Neki smatraju da je ponudio prvu održivu psihometrijsku
definiciju inteligencije. Smatra se i pionirom faktorske analize, prvim sistematičnim
"psihometričarom", i ocem klasične teorije testova. U svom čuvenom članku "Opšta inteligencija,
objektivno definisana i merena" ("General Intelligence, Objectively Determined and Measured",
1904, American Journal of Psychology, 15) izneo je ideju da je za rezultat na testovima
inteligencije odgovorna jedna i jedinstvena psihička snaga koju je nazvao G faktor. Ona je rezultat
primene faktorske analize koja mu je pokazala da rezultati testova mentalnih sposobnosti pozitivno
koreliraju. Faktorska analiza je statistička metoda kojom se na osnovu korelacija nastoji redukovati
količina dobijenih podataka, a cilj je utvrditi koje izmerene veličine (npr. pitanja u testu osobnosti)
koreliraju jedna s drugom, a koje ne, pa na osnovu toga utvrditi odgovarajuće grupe tj. faktore.
Spirman je primenio metodu faktorske analize na rezultate dece na raznim testovima i zaključio da
svi testovi imaju nešto zajedničko (G (general) faktor) i nešto specifično za svaki test (S (specific)
5
