Grad i urbanizacija

Urbana geografija je mlada geografska disciplina koja se
razvija usporedno s razvojem urbanizacije. Prvi značajniji
geografski radovi o gradovima nastaju u drugoj polovici
19.   stoljeća,   a   prva   opća   urbana   geografija   izašla   je
početkom 20 st. (Hassert, 1907.).
Urbana   geografija   je   geografska   znanstvena   disciplina
koja   s   aspekta   međusobnog   djelovanja   elemenata
prirodne   osnove   i   društvenih   činitelja   proučava   i
objašnjava pojavu i prostornu raširenost gradova, njihovu
fizionomsku, funkcionalnu i socijalnu strukturu te važnost
i utjecaj grada u prostoru.

Geografski pojam grada

U evoluciji geografskog poimanja grada mogu se zapaziti različiti pristupi i na osnovu toga
mogu se izdvojiti četiri razdoblja:



Prvo razdoblje:

razdoblje do 1900. godine

– pojam grada nije bio jasno definiran.

Veća se pažnja pridavala geografskom položaju i topografskom smještaju grada pri
čemu se naglašavalo značenje prirodno – geografske osnove. Osim toga, znatna se
pažnja poklanjala i prometnom položaju, na osnovu čega su se izdvajali pojedini
tipovi gradova.



Drugo razdoblje:

1900. – 1914.

– sve se više pažnje pridaje definiranju grada s time

što se pri tome uzimaju u obzir fizionomski elementi grada.

Grad je kompaktno

izgrađeno naselje koje ima svoju jasno prepoznatljivu jezgru, oko koje su se razvili
drugi dijelovi, sa svojim fizionomskim elementima

. To je

morfogenetska

faza



Treće razdoblje:

1918. – 1939.

(međuratno razdoblje) – uvode se nove varijable u

definiranju grada, veća važnost se pridodaje funkcijama grada –

funkcionalna faza

Poseban doprinos dao je H. Bobek koji je za određivanje gradskih naselja predložio
tri varijable: veličina, kompaktnost i gradski način života.



Četvrto razdoblje:

poslije 1945.

– model Klöpera koji dodaje još jednu varijablu uz

postojeće Bobekove: kompaktnost naselja, veličina naselja, gradski način života i
centralitet naselja.

Kompaktnost naselja

(zatvorenost) – najčešće se određuje gustoćom zgrada te gustoćom

stanovništva na jedinici površine (npr. Švedska – gradska naselja su do 200 m razmaka
između zgrada, Velika Britanija – 20 m).

Veličina naselja

– predstavlja broj stanovnika u određenom naselju. Najčešće se za

određivanje gradskog naselja uzima broj stanovnika između 2000 i 5000 (npr. SAD – 2500,
Nizozemska – 5000, Kanada – 1000, Švedska – 200, Španjolska – 10 000, Italija – 20 000,
Japan – 30 000).
Gradski način života – prema H. Bobeku gradskim načinom života živi ono stanovništvo čija
proizvodnja i potražnja ovise o tržištu, odnosno o razmjeni s drugim grupama stanovništva.

Centralitet naselja

je obilježje koje se u praksi manje primjenjuje u određivanju statusa

grada jer određen centralitet mogu imati i ruralna naselja.
Autor teorije centralnih naselja je W. Christaller.
Na našim prostorima za određivanje grada koriste se kombinacija dvaju obilježja: veličine
(broja stanovnika) naselja i postotnog udjela nepoljoprivrednog stanovništva. Na osnovu toga

Preklapanje urbanih znanstvenih

disciplina

izdvojena su tri tipa naselja: seoska, mješovita i gradska. U gradska naselja uvrštena su ona
naselja koja imaju sljedeći odnos broja stanovnika i udjela nepoljoprivrednog stanovništva:

Broj stanovnika

Postotak nepoljoprivrednog

stanovništva

2 000 – 2 999
3 000 – 9 999

10 000 – 14 999

15 000 i više

90 i više
70 i više
40 i više
30 i više

Za geografsko definiranje grada bitne su tri grupe relevantnih obilježja:



populacijsko – demografska



funkcionalna



fizionomsko – morfološka

Geografska definicija grada

grad je kompaktno izgrađeno veće naselje u čijim

sekundarnim i tercijarnim djelatnostima radi veći dio aktivnog stanovništva, i to ne samo za
vlastite potrebe nego i za potrebe stanovništva šireg prostora

Formalni grad

– grad što ga čini kompaktno izgrađen prostor s cjelokupnim urbanim

sadržajem.

Funkcionalni grad

– grad što ga čini kompaktno izgrađen prostor zajedno s urbaniziranom i

funkcionalno integriranom okolicom.

Administrativni grad

– grad unutar administrativnih granica.

Pojam i podjela urbanizacije

Urbanizacija

(

lat. urbs – grad

) je proces nastanka i oblikovanja gradova. Dijeli se na:



primarnu



sekundarnu

Primarna urbanizacija

– postanak i razvoj formalnog grada, tj. koncentracija stanovništva u

granicama grada ili u njegovim rubnim zonama, stvaranje karakterističnih gradskih
demografskih struktura, koncentracija i razvoj sekundarnih u tercijarnih djelatnosti te širenje
prostora izgrađenog urbanim sadržajem.

Sekundarna urbanizacij

a – populacijsko – demografske, socijalno – ekonomske,

funkcionalne, fizionomske i druge promjene koje smanjuju agrarna obilježja u korist urbanih
obilježja ruralnih sredina. Najjače se očituje u okolicama velikih gradova.

Razvojne faze urbanizacije (prema D. Stefanoviću, 1973. ):



primarna faza (ruralizacija)



sekundarna faza (industrijska)



tercijarna faza (regionalna)

Sustav gradskih funkcija prema Boesleru s obzirom na gravitacijski domet iz modela tržnih
odnosa u prostoru:

Funkcije

Djelatnosti

Primarne

funkcije

(gradotvorne)

Nadregionalne

funkcije

Industrija
Obrt
Trgovina
Banke i osiguranje
Promet
Uprava
Kultura i školstvo
Zdravstvo i socijalne djelatnosti
Ostalo

Centralnomjesne

funkcije

Pojedine djelatnosti iz grupe A

Sekundarne funkcije (lokalne)

Pojedine djelatnosti iz grupe A

Bazne i nebazne funkcije grada

Godine 1902. javljaju se prve misli o dvojnosti gradskih funkcija, tj. o tzv. osnovnim ili baznim
i komplementarnim ili nebaznim funkcijama grada (Sombart, 1902.).
Bazno značenje imaju one djelatnosti koje svoju proizvedenu robu izvoze iz grada –
djelatnosti koje osiguravaju gradu prihode. Nebazne djelatnosti su one koje isključivo služe
potrebama stanovništva grada.

Grafički prikaz baznih i nebaznih funkcija:

Funkcionalna klasifikacija gradova

Gradovi se, s obzirom na svoja funkcionalna obilježja, mogu klasificirati na više načina:



klasifikacije s obzirom na značenje pojedinih djelatnosti u gradu;



klasifikacije s obzirom na stupanj funkcionalne diverzifikacije (specijalizacije)
gradova;



klasifikacije s obzirom na funkciju rada i stanovanja.

Metode koje se primjenjuju u funkcionalnim klasifikacijama gradova mogu se svrstati u dvije
glavne skupine: kvalitativne i kvantitativne metode.
Kvalitativne metode – funkcionalni se tipovi izdvajaju na osnovi općih zapažanja
dominantnog značenja jedne djelatnosti ili grupe djelatnosti u gradu.
Kvantitativne metode – funkcionalni se tipovi izdvajaju na osnovi kvantitativnih pokazatelja
funkcionalne usmjerenosti (najčešće se koristi zaposleno stanovništvo u pojedinim
djelatnostima).

Prostorna struktura grada

Pojam prostorne strukture grada

Gledajući s prostornog aspekta, grad možemo shvatiti kao dio određenog prostora
izgrađenog urbanim sadržajem. Urbani sadržaj čine izgrađeni objekti i uređene površine,
koje služe za potrebe stanovanja te za potrebe proizvodnih, uslužnih i drugih gradskih
djelatnosti. Grad, za razliku od ruralnog prostora, gledamo trodimenzionalno.

Pristupi proučavanju i opći modeli prostorne strukture grada

4 pristupa proučavanju prostorne strukture grada:



ekološki pristupi



ekonomski pristupi



sistemološki pristupi



geografski pristupi

Ekološki pristupi

– nastaju 30 – tih godina u SAD – u usporedno s razvojem ljudske

ekologije   potaknute   Darwinovim   radovima.   U   proučavanju   strukture     američkih   gradova
najveću ulogu imala je tzv. čikaška ekološka škola. Temeljne postavke proučavanja klasične
urbane ekologije dali su sociolozi R. E. Park, E. W. Burgess, R. D. McKenzie i drugi. Nakon
1940. javljaju se novi pravci u proučavanju ekologije grada:  socijalno – ekološki pravac,
faktorska ekologija i analiza ekološkog kompleksa.
Suština   klasičnog   ekološkog   pristupa   proučavanju  prostorne   strukture   grada   sastoji   se   u
tome što ekolozi smatraju da prostorna struktura grada nastaje ekološkim procesima. Glavni
ekološki   procesi   su:   koncentracija,   centralizacija,   decentralizacija,   segregacija,   invazija,
sukcesija i rutinizacija. Na te procese djeluju razni faktori, od kojih je najznačajniji faktor
natjecanja koji proizlazi iz činjenice da dva objekta ne mogu istodobno
zauzimati isti prostor.
Prvi   značajniji   model   ekološko   –   prostorne   strukture   grada   jest

Burgessov model koncentričnih zona

. Gradovi se razvijaju

koncentrično oko središta grada u 5 koncentričnih zona. Prva zona
obuhvaća   središnji   poslovni   dio   grada   (CBD),   u   kojem   su
koncentrirane   trgovine,   banke,   hoteli,   uprava   i   sl.   Druga   zona   je
prijelazna, u kojoj prevladava laka industrija i stambeni dijelovi loše
kvalitete,   u   njima   stanuju   siromašni   slojevi   stanovništva   s   jakom
segregacijom. Treća je zona stambena zona radnika sa zgradama za
iznajmljivanje.   Četvrta   je   zona   stambena   zona   srednjih   slojeva
stanovništva, dok je peta zona stambena zona najbogatijih.

Hoytova teorija sektora

– modifikacija Burgessove teorije. Hoyt je

utvrdio da stambene zone s obzirom na njihovu kvalitetu ne pokazuju
isključivo raspored u koncentričnim zonama, nego po sektorima. Slično
kao stambene zone s obzirom na njihovu kvalitetu, i druge djelatnosti
imaju raspored u gradu po sektorima.

Teorija o mnogostrukim jezgrama

(Harris i Ullman, 1945.) znatno

modificira prethodne dvije teorije. Oblici iskorištavanja zemljišta se ne
razvijaju oko jednog centra, nego oko nekoliko izraženih nukleusa. Te
jezgre postoje od pojave grada ili nastaju u vrijeme rasta grada. Jezgre
urbanog razvoja mogu biti luke, željezničke stanice, obala, trgovački
dio grada i sl.

Funkcionalno – prostorna struktura grada

Ona je rezultat nekoliko djelatnosti u gradu koje se na različite načine koriste gradskim
prostorom, stoga se pod njom može razumijevati prostorni raspored i prostorno različite
koncentracije i kombinacije gradskih djelatnosti, odnosno načina korištenja zemljišta. Gradski
prostor se prema tome može diferencirati na veće ili manje dijelove s obzirom na njihovu
namjenu. U tu svrhu mogu se izdvojiti sljedeće kategorije iskorištavanja:



stanovanje



proizvodnja



cirkulacija (poslovne djelatnosti,
trgovina, prometna infrastruktura)



organizacija (uprava, školstvo,
zdravstvo)



rekreacija



neiskorišteno zemljište

Poslovni centri grada

Udio gradskih površina namijenjenih poslovnim djelatnostima kreće se ispod 5 % ukupne
gradske površine u većini gradova, dok udio zaposlenih u poslovnim djelatnostima iznosi i
do 40 % ukupnog broja zaposlenih. To ukazuje na velik intenzitet iskorištavanja zemljišta
namijenjenih poslovnim djelatnostima, a osim toga i na to da se poslovne djelatnosti ne
obavljaju samo na nivou prizemlja. Poslovne djelatnosti dijele se najčešće na ove grupe:
trgovina na malo, trgovina na veliko, financijsko poslovanje, osobne usluge, profesionalne
usluge i upravni poslovi. Najčešći i najznačajniji oblici koncentracije poslovnih djelatnosti u
gradu su poslovni centri. Poslovni gradski centri mogu biti različitih veličina. Specijalizirana
poslovna područja mogu nastati planskim ili neplanskim razvojem i imaju specijalnu
namjenu (npr. medicinski centri). Poslovne djelatnosti se nastoje locirati na mjesto ili u blizini
mjesta maksimalne dostupnosti u okviru grada ili njegovih dijelova. U okviru gradskih
aglomeracija poslovne se zone (centri) javljaju na četiri karakteristična položaja. To je prije
svega središnja poslovna zona (City, CBD), poslovni centri u pojedinim četvrtima unutar
grada, zatim poslovni centri na rubu grada te poslovni centri izvan grada (između gradova).
Najčešće se izdvajaju

četiri tipa poslovnih centara s obzirom na veličinu gravitacijskog

područja

: city (CBD), regionalni centar, komunalni centar, centar susjedstva.

Centar susjedstva

opskrbljuje stanovništvo robom za kratkoročne potrebe. Opskrbljuje

nekoliko tisuća stanovnika na udaljenosti od 7 minuta hoda.

Komunalni centar

opskrbljuje robom i uslugama za srednjoročne i dugoročne potrebe. Te

ima manje uslužne institucije (ispostava pošte, filijala banke, i sl.). Njegovo gravitacijsko
područje obuhvaća i do 20 000 stanovnika na udaljenosti do 15 minuta hoda. Najčešća su
mu lokacija križanja glavnih i sabirnih ulica.

Regionalni centar

, uz funkcije koje posjeduje komunalni centar, posjeduje prodavaonice za

dugoročne potrebe te raznovrsnije uslužno – servisne institucije. Locira se na križanjima
glavnih ulica. Maksimalna udaljenost iznosi oko 25 min hoda.

City (CBD)

– posebno je objašnjen u narednom poglavlju.

U američkim gradovima se obično izdvaja 5 tipova poslovnih centara: lokalni centar (Street
corner), centar susjedstva, komunalni centar, regionalni centar i metropolitanski CBD. Dok u
gradovima Velike Britanije su izdvojena 4 tipa centara: centar grada (ekvivalent CBD),
centar distrikta, centar susjedstva i supcentri.