Promene u načinu privredjivanja i procesi urbanizacije
"Gradovi su koren iz kod se razvilo savremeno društvo,
drugo oni su najjasniji eksponent preobražaja društva" - Pušić17 str.
Grad , društvo, prostor
U ovom radu ćemo opisati dva odvojena, vremeniski veoma udaljena u isto vreme različita a u svojoj
osnovi veoma slična procesa. Reč je formiranju prvih urbanih područja nastalih zahvaljujući pojavi
poljoprivrede i iskorištavanjem okruženja i reč je o formiranju i usložnjavanju kasnije nastalih urbanih
područja izazvanih industrijskom revolucijom. Ovi procesi su toliko značajni da ne samo da su vodili
formiranju urbanih područja već su vodili i u radjanje novih civilizacija. Iako zasnovane na drugačijem
sistemu privredjivanja videćemo da su obe ove faze urbanizacije pored revolucije u sistemu
privredjivanja imale u samoj strukturi nešto zajedničko. Naime radi se o procesima koji su paralelno
nastajali sa promenama u privredjivanju a radi se o specijalizaciji koja je rezultat složenije podele rada,
usložnjavanja političkih i drugih društvenih institucija i samim tim što je posledica svega ovoga jeste
usložnjavanje društvene stratifikacije. Sve te procese koji su zajednički za ova dva procesa urbanizacije
opisaćemo kroz rad ali takodje uočićemo i neke razlike. Na kraju prikazaćemo neke teoretičare koji su se
bavili opisivanjem ovih procesa tj. prelaženjem iz jednog obilka zajednice u drugi i koji su zbog toga
veoma bitni za socilogiju grada.
Teorije o nastanku gradova
"
Četiri okolnosti koje su bile bitne za nastanak i
razvoj gradova su : odredjen ekološki okvir, populacija, odredjena
društvena organizacija i odredjen stepen tehnološke razvijenosti" - Pušić
- grad društvo
prosor
149 strana
Iako postoji više teorija koje na različite načine objašnjavaju nastanak i razvoj gradova ono što se kao
značajno medju njima ističe jesu teorije koje povezuju nastanak gradova sa pojavom viška uzrokovanog
pojavom poljoprivrede i iz toga nastalu specijalizaciju rada. Ovde iako je naglasak na poljoprivredi veoma
lako možemo uočiti da ovaj kriterijum se proširuje i na industriju pošto višak i jos veći višak od viška
nastalog poljoprivredom nastaje industrijskom proizvodnjom. Takodje isto važi i za specijalizaciju tačnije
za podelu rada. Onda imamo teoriju koja se oslanja na trgovinu koja dakle proces nastajanja i širenja
gradova objašnjava posredstvom širenja trgovine. Naime to svakako jeste tačno i što se tiče trgovine
zasnovane na poljoprivredi i što se tiče na trgovini zasnovanoj na industrijskoj proizvodnji. Medjutim ako
malo bolje razmislimo videćemo da se teorija o trgovini nadovezuje na teorije o višku i specijalizaciji. Jer
trgovina ne bi bila moguća bez pojave viškova jer ljudi počinju da trguju tek onda kada imaju višak
nečega što im nije potrebno a opet imaju manjak nečega koji žele da nadomeste tim viškom. Bilo da se
radi o robnoj razmeni koja je bila aktuelna pri formiranju prvih urbanih područja ili da se radi o novčanoj
razmeni koja dolazi tek kasnije. Dakle vidimo kako se ova druga teorija o trgovini nakalemljuje na prvu. I
treća teorija koja se odnosi na društvenu organizaciju i stratifikaciju kalemi se na ove dve jer se naime
radi o teoriji koja kaže da bez specijalizacije rada, pojave viškova u poljoprivredi i akumuliranjem kapitala
u industrijskom dobu ne bi bila moguća pojava novih društvenih i političkih institucija kao ni pojava elite.
A svi ti procesi ključni su za nastajanje gradova. I zaista videćemo kako je i u prvom talasu urbanizacije
zasnovanom na poljoprivredi a i u drugom zasnovanom na industriji upravo naglasak na svim ovim
procesima koje izdvajaju ove tri teorije. Dakle različiti sistemi privredjivanja tačnije revolucije u njima
proizvele su iste društvene procese u različitim formama koje su za rezultat imale pojavu i širenje urbanih
područja iako su se ta urbana područja znatno razlikovala kao i sami kriterijumi šta se danas smatra
urbanim a šta se nekada smatralo urbanim područjem.
Privredjivanje i urbana revolucija
Iako su ova dva procesa blisko povezana ona ne mogu predstavljati znak jednakosti jer su se promene u
privredjivanju dešavale i na mestima koja ne možemo nazvati urbanim. Zbog toga biće potrebe da
naglasimo kako promena u privredjivanju jeste uzročnik pojave urbanih područja i za vreme
poljoprivrede i za vreme pojave industrije. Medjutim kao što smo već rekli promena privredjivanja nije
došla samo u gradovima. "Urbana revolucija ne može se poistovetiti sa suštinskim promenama po
pitanju privredjivanja. Prvenstveno se radi o povećanju veličine i kompleksnosti društva, zajedno sa
nastankom novih političkih i religijskih institucija koje su omogućile organizovanje i integrisanje različitih
društvenih grupa u urbano okruženje " - Škorić Kisjuhas socijalne teorije 1 strana 32 . Iako je dakle jasno
da bez promena u načinu privredjivanja ne bi došlo recimo do povećanja broja stanovnika recimo u
Egiptu za vreme prve urbane revolucije a ni u Mančesteru za vreme druge urbane revolucije to ipak nisu
stvari koje možemo izjednaciti. Naime sela u vreme poljoprivredne revolucije takodje su bila zasnovana
na poljoprivrednoj proizvodnji kojoj je predhodio period lova i sakupljanja. Medjutim pored sedelačkog
načina zivota i privredjivanja na isti način sela su se razlikovala od gradova po tome što su gradovi
populacijski bili veći , što su imali složene društvene institucije, u njima su se pojavljivali viškovi ,
specijalizacija rada i takodje videćemo koristili su i napredniju tehnologiju. Isto tako možemo reći i za
industrijsko doba ili drugu urbanu revoluciju. Na selima se jeste pojavljivao neki vid mehaničkog rada koji
svakako ne može se porediti sa oblicima privredjivanja u gradu jer se upravo radi o kompleksnim oblicima
