UVOD U URBANIZAM
Od koje latinske reci potice naziv urbanizam?
1. Termin urbanizam potiče od latinske reči urbs što znači grad.
Sta je urbanizam I cime se bavi?
2. Urbanizam je nauka o naseljima, koja objedinjava sve segmente života, obezbeđujući ljudima kvalitetnu
živoznu sredinu. Urbanizam obuhvata teorijsku i prakticnu delatnost.
Sta je osnovni cilj urbanizma?
3. Osnovni cilj urbanizma je organizacija naselja kao prostorne celine sa kvalitetnim fizičkim,
funkcionalnim, ekološkim, sociološkim i estetskim karakteristikama. Urabinzam je nauka koja je u
funkciji razvoja naseljenih teritorija, njohvih specificnosti i vrednosti, kao i uslova zivota stanovnika u
njima. Ljudima je neophodno obezbediti optimalne uslove za privatni i javni zivot, stanovanje, odmor,
rad, proizvodnju, rekreaciju, kulturu, obrazovanje, kretanje, socijalnu zastitu, brigu, negu, relaksaciju i
sve ono sto ljude cini zdravim, bezbednim, korisnim, zadovoljnim i dostojanstvenim. Cilj urbanizma je i
očuvanje zdrave prirodne sredine u naselju i okolini, kao i razvijanje mreže naselja u regiji.
OSNOVNI POJMOVI U URBANIZMU
Sta je urbanisticka dispozicija prostornog elementa?
4. Dispozicija je lokacija određenog prostornog elementa koja je sagledana u odnosu na celo naselje, na
značajne objekte, površine, strane sveta ili prirodne i druge elemente. Može se prikazati i izohronama.
Sta je gradjevinska parcela?
5. Građevinska parcela je deo građevinskog zemljišta koji je planom predviđen za izgradnju i korišćenje, a
koji ima obezbeđen pristup javnoj saobraćajnoj površini. Moze obuhvatati jednu ili vise katastarskis
parcela.
Sta je namena objekta?
6. Namena objekta je sadržaj koji je organizovan u unutrašnjosti objekta kao npr., stanovanje, obrazovanje,
religija, kultura, trgovina, rekreacija, proizvodnja... Namena objašnjava kakvu funkciju objekat ima i
zbog čega je značajan. Postoje objekti sa jednom ili vise funkcija-namena. Radi sto efikasnijeg
funkcionisanja, organizuju se kompleksne, prostorne celine sa vise objekta koji imaju istu namenu (na pr
sportsku).
Kakav sve moze biti ulaz u objekat?
7. Ulaz u objekat može biti direktan, sa javne površine, ili indirektan, iz prolaza, pasaža ili iz dvorišta. Za
stambene objekte, uz frekvente saobraćajnice, povoljniji je indirektan, a za poslovne objekte direktan
ulaz. Kada se u objektu planiraju I druge nestambene namene (poslovanje, komercijalne delatnosti,
usluge) ulazni prostor namenjen ovim delatnostima mora biti odvojen od ulaza namenjenog stanovanju.
Sta su izohrone i za sta se koriste?
8. Izohrone su kružne linije koje su vremenski definisane u odnosu na različite vrste kretanja.Poluprecnik
kruznice je duzina koja se moze savladati specificnom vrstom kretanja za odredjeno vreme. Značajna je
zbog lakog sagledavanja udaljenosti od bitnih objekata.
Sta je regulaciona linija i za sta se koristi?
9. Regulaciona linija – je najvaznija linija u oblasti urbanizma,jer se njome reguliše razdvajanje površina
prema vlasništvu i prema funkcijama. Ona razdvaja javnu površinu od privatne i saobraćajnu funkciju
od neke druge funkcije. U odnosu na nju se utvrdjuje polozaj gradjevinske linije, cime se definise
lokacija objekata na parceli. Osim toga, u odnosu na nju se utvrdjuje i udaljenost osovine kolovoza,
cime
se
definise
saobracajna
povrsina.
Sta je regulacija?
10. Regulacija je skup urbanističkih uslova i pravila kojima se određuje položaj objekata na parceli i
saobraćajnica u odnosu na regulacione linije.
Sta je gradjevinska linija i koja je njena svrha?
11. Građevinska linije je linija na,iznad i ispod površine zemlje ili vode, do koje je dozvoljeno građenje.
Ovom linijom definiše se mesto početka građenja objekta na parceli. Gradjevinskim linijama uz ulice se
utvrdjuju udaljenosti naspramnih objekata, cime se obezbedjuju povoljni funkcionalni I ekoloski uslovi.
Sta je pretezna namena objekata?
12. Pretežna namena objekta je namena koja je zastupljena u više od 50% obuhvaćene izgrađene razvijene
površine objekta, npr., stambeno-poslovna (80% : 20%)
OSNOVNI ELEMENTI NASELJA
Sta spada u izgradjene povrsine?
13. U izgradjene povrsine spadaju povrsine pod objektima. Svaki objekat ima svoju spoljašnost, fizičku
formu, gabarit u osnovi, visinu, volumen, unutrašnjost koja se koristi kao i fasade, opne koje spajaju i
razdvajaju prostore unutar i van objekta.Objekti i sadrzaji koji se u njima ravijaju su osnovni ciljevi
kretanja u svakom naselju.
Kako i zasto se neki objekti izdvajaju po znacaju?
14. Neki objekti imaju veći značaj od drugih jer su neophodni većem broju ljudi. Takvi su javni objekti koji
pružaju određene usluge ne samo stanovnicima jednog naselja, već i ljudima iz okolnih naselja, pa i iz
čitave regije ili države. Postoje objekti svetskog znacaja, kako zbog svoje funkcije tako i zbog specificne
arhitekture i istorije. Ponekad objekti sasvim neznatnih dimenzija mogu biti izuzetno znacajni kao na pr
svetionik.
Kako se objekti dele prema nameni?
15. Objekti se prema namenama dele na: stambene, upravne, administrativne, poslovne, obrazovne,
kulturne, verske, zdravstvene, trgovinske, zanatske, uslužne, industrijske, saobraćajne, socijalne zaštite,
ugostiteljske, sportske, specijalne namene i dr. Postoje monofunkcionalni objekti – sa zastuljenom
jednom namenom i polifunkcijalni objekti - sa vise namena.
Kakvi su to visenamenski objekti?
16. Višenamenski objekti se danas sve cesce koriste, pri cemu se razliciti sadrzaji organizuju po dužini ili po
visini objekta. Najveci deo naselja zauzimaju stambeni objekti koji su neophodni za zadovoljenje
ljudskih potreba.
Sta objekti sa centralnim sadrzajem znace za stanovnike naselja?
17. Postojanje različitih javnih, društvenih, tzv. „centralnih“ sadržaja u blizini stanovanja, podiže nivo
kvaliteta zivota stanovnika. Termin centralni sadrzaj je nastao zbog toga sto su razliciti javni objekti,
najcesce pozicionirani u centru naselja.
Sta su to ne izgradjene povrsine i kako se dele prema osnovnim karakteristikama?
18. Neizgrađene površine su površine bez objekata. Prema osnovnim karakteristikama, dele se na: prirodne
(zelene i vodene) i stvorene-veštački formirane(saobraćajne i slobodne). –
Saobraćajne površine
su
površine po kojima se odvijaju sve vrste kretanja ili mirovanja učesnika u saobraćaju. One omogućavaju
komunikaciju između svih delova naselja ali često i zagađuju prostor. Svi korisnici saobracajnih
povrsina su nedovoljno bezbedni pa jeneohodna opreznost. –
Slobodne površine
namenjene su za
okupljanje, igru dece i kretanje ljudi van saobraćajnih površina, na trgovima, unutar blokova, parkova i
dvorišta. Njihov osnovni znacaj je omogucavanje socijalizacije. Mogu biti otkrivene i natkrivene. –
Prirodne površine
su zelene i vodene površine. U naseljima se organizuju veće zelene površine,
parkovi, a na parcelama manja dvorišta i bašte. Vodene površine su zastupljenje u prirodnim oblicima ili
Navedite 6 kriterijuma valorizacije sa prostornog aspekta?
27. –blizina saobraćajnice, magistralnog puta(zbog dobre povezanosti) –prisustvo linija javnog gradskog
saobraćaja( zbog lakše dostupnosti) –postojanje i blizina parka ili vode(zbog povoljnih ekoloških
uslova)-blizina istorijskog jezgra ili centra(zbog atraktivnosti) –udaljenost od industrijskog
kompleksa(zbog zagadjenja vazduha i buke) –blizina pešačke zone(zbog velike koncentracije
ljudi,gužve i buke)
URBANISTICKE ANALIZE
Zasto je pri valorizaci prostora elementa bitna njegova urbanisticka dispozicija?
28. Dispozicija prostornog elementa podrazumeva njegov polozaj u odnosu na druge elemente u okruzenju.
Medjutim, lokacija istrazivanog elementa mora se sagledati i u odnosu na sire i uze okruzenje, kao iu
odnosu na prirodne i stvorene elemente. Ona u velikoj meri utice na razvoj elemenata, njegovu
prostornu organizaciju, ekoloske i socioloske uslove, a in a zastupljenost odredjenih delatnosti.
Sta se podrazumeva pod pojmom dostupnosti?
29. Dostupnost nekog elementa predstavlja mogućnost stizanja do njega, kao i od njega do ostalih
značajnijih delova naselja, repernih tačaka ili područja sa koncentracijom stanovanja.Moze se izraziti
kroz fizicku udaljenost ili kroz vremensku relaciju u odnosu na razlicite vrste kretanja.
Sta se moze zakluciti o naselju u kojem je periferni blok u blizini centralnog bloka?
30. Kod naselja čiji centar nije u geometrijskom središtu kao i kod naselja izdruženog oblika ili na
pokrenutom terenu pojedini elementi mogu biti u blizini centra, ali u isto vreme in a periferiji, uz
granicu naselja. Prostori u blizini centra sa mnostvo sadrzaja, vise su poseceniji od onihna periferiji,
mada zbpg velikog broja posetilaca mogu postatinebezbedni i bucni za razvijanje odredjenih sadrzaja.
Periferne lokacije obezbedjuju povoljnije uslove za ravijanje stanovanja i industrijskih kompleksa, jer su
manje izgradjenje i imaju potencijal sirenja.SKICA
Na koji nacin se moze poboljsati socializacija u naselju?
31. Socijalizacija u naselju se može poboljšati tako što se uočavaju postojeća mesta okupljanja korisnika
prostora i procenjuje se mogućnost razvijanja novih mesta, susretanja odnosno kroz sagledavanje
postojanja segretacije stanovnika i prisustva fizickih barijera koje tome doprinose.
PARCELA
Definistati katastarsku parcelu?
32. Parcela je najmanja prostorna celina u naselju, deo područja, ulice, bloka ili trga. Ona je i samostalna
celina koja najcesce obuhvata objekte i ne izgradjenu povrsinu, dvoriste sa stazama zelenilom. Moze
biti potpuno izgrtadjeno ili ne izgradjeno. Njeni delovi su i delovi opreme i mobilijara. Parcela moze biti
u privatnom ili drustvenom vlasnistvu.Granije parcele su regulacione linije prema ulicama i podeone
granicne linije prema susednim parcelama. Svaka parcela je zabelezena u katastru nepokretnosti opstine
ili Republickom geodetskom zavodu pod odredjenim brojem tj katastarski br parcele. Na crtezu parcele
je taj broj uvek okrenut na prema severu. Ukoliko na nekom prikazu nema oznake za sever, tacna
orjentacija te parcele se utvrdjuje na osnovu polozaja katastarskog broja.
Od cega zavisi kvalitet zivota i funkcionisanja na parceli?
33. Kvalitet života ljudi na određenoj parceli zavisi ne samo od njene fizičke strukture, već i od
karakteristika susednih parcela i objekata na njima, udaljenosti od frekventnih saobraćajnica i prirodnih
elemenata. Zato je parcelu neohodno sagledati u odnosu na naselje u celini, podrucje, znacajne ojekte i
povrsine u neposrednom okruzenju. Najveci uticaj na parcelu ima javni prostor uz njene granice i objekti
susednih parcela.
Definisi ukupnu povrsinu parcele?
34. Ukupna površina parcele je površina parcele unutar granica izražena u m
2
. Ona je bitna zbog mogucnosti
organizacije izgradjenih i neizgradjenih povrsina i razdvajanja odredjene delatnosti. Predstavlja zbir
izgradjene i ne izgradene povrsine
Definisi izgrdjenu povrsinu parcele?
35. Izgrađena površina je površina pod nadzemnim i podzemnim objektima i nadstrešnicama na parceli bez
obzira na njihovu spratnost ili namenu. Izražava se u m
2
, a koristi se za izracunavanje procenta
zauzetosti parcele. Predstavlja zbir povrsina gabarita objekata i razliku izmedju ukupne povrsine parcele
i neizgradjene povrsine.
Definisi neizgrdjenu povrsinu parcele?
36. Neizgrađena površina parcele je površina parcele koja nije pod objektima, a može biti organizovana kao
pristupna, slobodna i zelena. Izražava se u m
2
. Znacajna je zbog mogucnosti organizovanja pravilnih
pristupa objektima, boravka ljudi na otvoenom prostoru i ekoloskih uslova. Prestavlja razliku izmedju
ukupne povrsine parcele i izgradjene povrsine.
Definisi te razvijenu izgradjenu povrsinu parcele i objasni cemu sluzi?
37. Razvijena izgrađena površina parcele je zbir površina svih nadzemnih i podzemnih etaža svih objekata
na jednoj parceli. Izražava se u m
2
. Služi za izračunavanje koeficijenata iskorišćenosti parcele.
Definisi koeficijent izgradjenosti parcela. Sta se iz njega saznaje. Skiciraj? ИИ
38. Koeficijent izgrađenosti parcele predstavlja podatak o iskorišćenosti parcele i ukupne površine parcele
za građenje. To je odnos izmedju razvijene i izgradjene povrsine parcele i ukupne povrsine parcele.
Iskoriscenost parcele.
Definisi procenat zauzetosti parcele, sta se iz njega saznaje i kiciraj? ИЗ
39. Procenat zauzetosti parcele predstavlja zauzetost parcele objektima, izraženu u procentima. To je odnos
izmedju izgradjeno povrsine parcele I ukupne povrsine parcele, pomnozenih sa 100.
Objasniti situacije koje nastaju na parceli u zavisnosti od polozaja objekta u odnosu na
regulacionu linijeu i skiciraj?
40. Položaj objekta na parceli može biti uz regulacionu liniju ili na manjoj ili većoj udaljenosti od nje.Kada
se poklapaju građevinska i regulaciona linija, prema ulici se formira niz fasada, a iza objekta se
organizuju veća dvorišta. Kada je građevinska linija malo povučena u odnosu na regulacionu ispred
objekata se formira predbašta, a iza njega dvorište i bašta. Vecim udaljavanjem objekta od regulacione
linije se povecava povrsina predbaste a smanjuje povrsina privatnog dvorista.
Na koje nacine se mogu postici povoljni uslovi na parceli skiciraj?
41. Pravilnim definisanjem položaja regulacione i građevinske linije, određivanjem dimenzija patcele,
međusobne udaljenosti objekata na parceli i od granica parcele, dozvoljene spratnosti objekta, procenti
zauzetosti zemljišta parcele i koeg iskoriscenosti mogu se obezbediti povoljni prostorni, funkcionalni,
ekoloski i sociološki uslovi na parceli i okruženju i na taj nacin zivot korisnika uciniti kvalitetnijim.
ULICA
Objasniti znacaj ulice za nastanak naselja i njegovo sirenje?
42. Ulica je jedan od najvaznih elemenata svakog naselja.Ona ne spaja samo delove naselja, već je i potez
koji objedinjava čitav niz događaja. Znacaj ilice se moze sagledati kroz pojavu nastanka i seisenja
naselja i njegove unutrasnje organizacije. Naselja su se najcesce formirala usputnje pravce i na mestima
njihovog ukrstanja, a tokom vremena su se uz glavnje ulicne pravce i sirila. Od glavnog ulaza
nekadasnjih gradova, najznacajnija ulica vodila je do sredista naselja u kome e nalazio hram ili trg.
